CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆMTHỰC TIỄN PHÁT TRIỂN HỢP TÁC XÃ NÔNG NGHIỆP TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ 1. Cơ sở lý luận về phát triển hợp tác xã nông nghiệp trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế 1. Hợp tác xã nông nghiệp 1. Khái niệm hợp tác xã nông nghiệp a.
Khái niệm hợp tác xã Một trong những hình thức liên kết giữa các chủ thể là thành lập HTX. HTX được tổ chức trên cơ sở đóng góp cổ phần và sự tham gia lao động trực tiếp của xã viên, phân phối theo kết quả lao động và theo cổ phần. Theo Liên minh HTX quốc tế: “Hợp tác xã là một tổ chức chính trị của những người tự nguyện liên hiệp lại để đáp ứng các nhu cầu và nguyện vọng chung của họ về kinh tế, xã hội và văn hoá thông qua một xí nghiệp cùng sở hữu và quản lý dân chủ”. Còn Tổ chức Lao động quốc tế cho rằng: “ Hợp tác xã là sự liên kết của những người đang gặp phải những khó khăn kinh tế giống nhau, tự nguyện liên kết nhau lại trên cơ sở bình đẳng về quyền lợi và nghĩa vụ, sử dụng tài sản mà họ đã chuyển giao vào hợp tác xã phù hợp với các nhu cầu chung và giải quyết những khó khăn đó chủ yếu bằng sự tự chủ chịu trách nhiệm và bằng cách sử dụng các chức năng kinh doanh trong tổ chức hợp tác phục vụ cho lợi ích vật chất và tinh thần chung” Sự giống nhau ở hai khái niệm trên đều cho rằng HTX là một tổ chức được hình thành trên cơ sở sự liên kết tự nguyện của các thành viên, được vận hành và quản lý trên cơ sở dân chủ và sự đồng thuận nhằm đạt mục tiêu mang lại lợi ích chung cho các thành viên.
Tuy vậy, với khái niệm do Liên minh HTX quốc tế nhấn mạnh đến yếu tố hợp tác giữa các thành viên trong quá trình thành lập và điều hành các HTX để phục vụ lợi ích chung, còn với khái niệm HTX do Tổ chức Lao động quốc tế lại nhấn mạnh cơ sở của sự hợp tác giữa các thành viên là để khắc phục sự khó khăn khi hoạt động riêng lẻ, với sự liên kết này đã mang lại lợi ích chung cho tập thể. Ở nước ta, trong Luật HTX có định nghĩa như sau: “Hợp tác xã là tổ chức kinh 9 tế tập thể do các cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của Luật này để phát huy sức mạnh tập thể của từng xã viên tham gia hợp tác xã, cùng giúp nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động sản xuất, kinh doanh và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của đất nước”. Hợp tác xã hoạt động như một loại hình doanh nghiệp, có tư cách pháp nhân, tự chủ, tự chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ tài chính trong phạm vi vốn điều lệ, vốn tích luỹ và các nguồn vốn khác của hợp tác xã theo quy định của pháp luật. Từ các khái niệm về HTX, có thể khái quát một số đặc điểm cơ bản về HTX như sau: Hợp tác xã là hình thức thực hiện các quá trình hợp tác trong hoạt động kinh tế.
Mục tiêu của HTX là phát triển được sức sản xuất xã hội, tiết kiệm lao động, tăng hiệu quả kinh tế, phải thích hợp với các mối quan hệ kinh tế mới trong điều kiện mới. Hợp tác xã là tổ chức kinh tế tập thể do các cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân (sau đây gọi chung là xã viên) có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện góp vốn xã viên, cùng giúp nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động sản. Nhiều nước trên thế giới cũng đưa ra định nghĩa về hợp tác xã cho phù hợp với điều kiện nước mình, nhưng về cơ bản HTX có thể được hiểu là một tổ chức kinh tế của những cá nhân, tập thể trên tinh thần tự nguyện liên kết với nhau nhằm mục đích chung, thỏa mãn nhu cầu chung nhằm hỗ trợ và giúp đỡ lẫn nhau tiến hành công việc kinh doanh có hiệu quả nhất theo nguyên tắc liên kết tự nguyện. Khái niệm hợp tác xã nông nghiệp Sự liên kết tự nguyện giữa các chủ thể kinh tế là nền tảng cơ bản hình thành HTX.
Sự liên kết được thực hiện ở tất cả các hoạt động sản xuất và kinh doanh. Từ đó hình thành HTX ở hầu hết các lĩnh vực trong nền kinh tế quốc dân trong đó phải kể đến sự liên kết tự nguyện trong lĩnh vực kinh tế nông nghiệp và hình thành các HTX nông nghiệp. Cũng giống như bất cứ quá trình sản xuất nào trong nền kinh tế thị trường, hoạt động sản xuất nông nghiệp đều diễn ra các khâu như: bắt đầu từ việc nghiên cứu xác định nhu cầu thị trường, đến việc chuẩn bị và kết hợp các yếu tố đầu vào trong quá trình sản xuất, kết thúc bằng việc phân phối sản phẩm để thu tiền về. Chính vì thế là đơn vị sản xuất kinh doanh tự chủ và độc lập, các HTX nông nghiệp vẫn phải 10 tiến hành đầy đủ các khâu trong quá trình kinh doanh nhằm mang lại lợi ích cho mình.
Tuy vậy, khi tham gia vào thị trường để nâng cao sức cạnh tranh thì HTX phải phát huy thế mạnh của mình từ sự liên kết và hợp tác. Do đó, xét về mặt tổ chức sản xuất các HTX sẽ phân chia các khâu của quá trình sản xuất để tiến hành chuyên môn hoá sản xuất và kinh doanh. Trên cơ sở chuyên môn hoá sẽ hình thành một hệ thống các HTX nông nghiệp, trong đó bao gồm các HTX thực hiện một hoặc một số khâu hoặc toàn bộ quá trình sản xuất để tạo ra lương thực - thực phẩm để đáp ứng nhu cầu thị trường. Vì vậy, có thể có các HTX tiến hành nghiên cứu, dự báo thị trường nông sản - thực phẩm, HTX cung ứng các yếu tố phục vụ sản xuất như: vốn, máy móc thiết bị, điện, nước, phân bón, thuốc trừ sâu… và các HTX phục vụ việc bán hàng và phân phối hàng hoá thậm chí cả các HTX cung cấp lao động.
Như vậy có thể hiểu: Hợp tác xã nông nghiệp là tổ chức kinh tế tự chủ do nông dân và những người lao động có nhu cầu, lợi ích chung tự nguyện cùng góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của pháp luật để phát huy sức mạnh tập thể và của từng xã viên nhằm giúp nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động dịch vụ hỗ trợ cho kinh tế hộ gia đình các xã viên và kinh doanh trong lĩnh vực sản xuất, chế biến, tiêu thụ sản phẩm nông, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản và các ngành-nghề khác; cải thiện đời sống xã viên; góp phần phát triển kinh tế-xã hội của đất nước. Vai trò của hợp tác xã nông nghiệp - HTXNN đóng vai trò trung gian, là cầu nối giữa doanh nghiệp và hộ nông dân cá thể. HTXNN giúp cho sản xuất sản phẩm có chất lượng đồng đều, áp dụng các quy trình kỹ thuật có chứng nhận chất lượng và với kinh tế quy mô, có thể giảm chi phí sản xuất, tăng giá bán sản phẩm. Từ đó tăng tính cạnh tranh của sản phẩm nông nghiệp với tác nhân khác.
- Thúc đẩy phát triển kinh tế hộ, tạo điều kiện thuận lợi cho các chủ trang trại liên kết, hợp tác thành lập, góp phần nâng cao năng suất lao động, tiết kiệm được nhiều khoản chi phí trong đầu tư cho sản xuất kinh doanh; Huy động được nhiều vốn, nhân lực, chế ngự được thiên tai, dịch bệnh, đáp ứng yêu cầu sản xuất kinh doanh; cung cấp sản phẩm cho xã hội, góp phần tăng trưởng kinh tế, đóng góp vào ngân sách nhà nước. - Hỗ trợ người nghèo, giúp đỡ họ cùng phát triển. Bởi lẽ, HTXNN không chỉ gắn bó với các thành viên về kinh tế mà còn được hình thành và phát triển trên cơ sở 11 tình làng nghĩa xóm, góp phần thực hiện các chính sách xã hội trên địa bàn cũng như cung ứng các mặt hàng chính sách cho các vùng miền núi, dân tộc, vùng thiên tai bão lũ, tham gia xóa đói giảm nghèo, khắc phục bần cùng hóa, phòng chống các tệ nạn xã hội. - HTXNNtạo điều kiện cho những người lao động, nông dân, những người sản xuất nhỏ có điều kiện để phát triển, có khả năng mở rộng thị trường cạnh tranh.
- HTXNN tạo điều kiện thuận lợi đưa tiến bộ khoa học kỹ thuật, quản lý, công nghệ mới vào sản xuất nông nghiệp; tiến hành chuyên môn hóa, tập trung hóa, phát triển hợp lý các ngành sản xuất, dịch vụ; khai thác tiềm năng về vốn, lao động, công nghệ, bảo đảm môi trường sinh thái, có khả năng đào tạo và bồi dưỡng để nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ quản trị kinh doanh phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế thị trường. - HTXNN không chỉ hỗ trợ kinh tế hộ nông dân trên cơ sở các tính chất của nó mà còn là trung gian tiếp nhận sự hỗ trợ của nhà nước đối với nông dân. Việc hỗ trợ của nhà nước đối với người nông dân thông qua tổ chức này rất đa dạng, có thể là các khoản đầu tư hoặc các cơ chế chính sách, định hướng của nhà nước đối với khu vực này. Về cơ chế, chính sách, định hướng, nhà nước có thể thông qua HTX để điều tiết giá trên thị trường từ đó hỗ trợ người nông dân….
Về chính sách đầu tư cho nông nghiệp, nông thôn, mỗi nước có những chính sách khác nhau và phương thức khác nhau đa dạng và phong phú. Ở nhiều nước,HTXNN luôn là một tổ chức thích hợp để thực hiện các hoạt động này. Nhà nước có thể đầu tư các hệ thống cơ sở hạ tầng và cơ sở vật chất kỹ thuật khác phục vụ cho sự phát triển của nông nghiệp, nông thôn như hệ thống điện, hệ thống kênh mương… và giao cho HTX NN khai thác, sử dụng để phát triển kinh tế cũng như phục vụ dân sinh trên địa bàn. Mặt khác, nhiều hộ gia đình không tự tiếp cận với đăng ký kinh doanh, mã số thuế và hoá đơn chứng từ tiêu thụ hàng hoá nông sản, do đó thường bị thua thiệt trong việc tiếp cận các chính sách kinh tế hỗ trợ.
Bởi vậy rất ít hộ gia đình được hưởng lợi thông qua những chính sách hỗ trợ lãi suất, kích cầu đầu tư và tiêu dùng hiện nay.