MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết và lý do chọn đề tài Trong từng thời kỳ lịch sử, mỗi một quốc gia dân tộc, mỗi một cộng đồng xã hội đều có những giá trị văn hóa, giá trị con ngƣời phù hợp để kiến tạo xã hội và phát triển đất nƣớc. Các giá trị văn hóa đƣợc hình thành và gìn giữ trong lịch sử phát triển dài lâu của mỗi dân tộc góp phần điều chỉnh các mối quan hệ giữa ngƣời với ngƣời, giữa nhóm xã hội này với nhóm xã hội khác, giữa cá nhân với toàn thể cộng đồng, dân tộc. Khi đã đƣợc xác lập, các giá trị ấy giữ vai trò quan trọng trong việc định hƣớng mục tiêu, phƣơng thức hành động, cách ứng xử của con ngƣời, tham gia mạnh mẽ vào sự điều tiết, phát triển xã hội.
Trên phƣơng diện xã hội, giá trị là những gì có ý nghĩa tích cực, tốt đẹp, đáng quý, có ích, có ý nghĩa đƣợc chia sẻ trong cộng đồng xã hội. Đối với mỗi cá nhân, nó vừa là cái đƣợc mong muốn, vừa là cái đáng mong muốn, cần phải mong muốn. Nhiều giá trị có mối quan hệ hữu cơ liên kết lại với nhau thì thành hệ thống, tạo nên “hệ giá trị” hay “bảng giá trị”. Nghiên cứu giá trị giúp chúng ta nắm đƣợc những động lực ẩn tàng bên dƣới bề mặt của đời sống xã hội.
Thanh niên Việt Nam là một lực lƣợng xã hội to lớn, nguồn lực mạnh mẽ thúc đẩy sự phát triển của xã hội, là lực lƣợng xung kích trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế (Công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế) đất nƣớc. Thanh niên đƣợc nhìn nhận là một lực lƣợng xã hội đang trƣởng thành, phát triển cả về thể lực và trí lực, là những chủ nhân tƣơng lai của nƣớc nhà. Đảng và Nhà nƣớc luôn đánh giá cao vai trò của thanh niên, chăm lo giáo dục, bồi dƣỡng và tạo điều kiện cho thanh niên phấn đấu, rèn luyện, cống hiến và trƣởng thành. Công cuộc đổi mới đất nƣớc, đặc biệt thời kỳ thực hiện CNH, HĐH và HNQT do Đảng Cộng sản Việt Nam khởi xƣớng và lãnh đạo đã và đang đem lại những kết quả to lớn trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, tạo điều kiện, cơ hội cho thanh niên đƣợc rèn luyện, phấn đấu và kh ng định bản thân.
Thế hệ trẻ hiện nay có điều kiện thuận lợi hơn trong học tập, rèn luyện, tu dƣỡng đạo đức, có mức sống cao hơn, có nhiều sự lựa chọn hơn trong nghề nghiệp, việc làm, vui chơi, giải trí. Phần lớn thanh niên có phẩm chất đạo đức tốt, có năng lực, đƣợc đào tạo 7 một cách bài bản trong một nền giáo dục hiện đại, có ý thức công dân, nghiêm chỉnh chấp hành pháp luật, có tinh thần xung phong, tình nguyện. Tuy nhiên, thời kì Công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế còn có một số ảnh hƣởng tới thanh niên Việt Nam, nhƣ: dịch chuyển lao động từ nông thôn ra thành thị, từ khu vực có thu nhập thấp đến khu vực có thu nhập cao diễn ra ngày càng mạnh mẽ, thanh niên giữa các vùng, miền trên toàn quốc chênh lệch ngày càng lớn về mức sống, cơ hội học tập, trình độ, về điều kiện phát triển; các tệ nạn xã hội nhƣ ma túy, mại dâm, tội phạm nguy hiểm, nhất là tình trạng bạo hành, ứng xử bạo lực, vi phạm pháp luật…có tác động xấu đến một bộ phận thanh niên, ảnh hƣởng trực tiếp đến sự phát triển của thanh niên và sự phát triển bền vững của đất nƣớc. Đa số thanh niên kiến thức về ngoại ngữ, tin học còn kém, chƣa có thói quen làm việc trong môi trƣờng lao động của đời sống công nghiệp.
Điều này đã ảnh hƣởng đến chất lƣợng nguồn nhân lực, bản lĩnh và năng lực phát huy các giá trị và truyền thống văn hóa dân tộc Việt Nam trong quá trình hội nhập quốc tế. Thanh niên Việt Nam cũng đang phải đối mặt với những nguy cơ, thách thức, đòi hỏi cần sớm có những đƣờng lối, chiến lƣợc phát triển đúng đắn của Đảng, Nhà nƣớc nhằm xây dựng lớp thanh niên Việt Nam ngang tầm nhiệm vụ thời kỳ đẩy mạnh Công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. ởi đang có một bộ phận thanh niên bản lĩnh chính trị còn non kém, dễ bị dao động về lập trƣờng tƣ tƣởng, đề cao hƣởng thụ, sống thực dụng, ích kỷ, thiếu trách nhiệm với cộng đồng. Những biểu hiện “lệch chuẩn”, những hành vi “phản giá trị”, những ứng xử chƣa phù hợp ngày càng xuất hiện nhiều trong cuộc sống của giới trẻ.
Tình hình đó đã và đang gây ra những bức xúc và là nỗi lo chung của toàn xã hội. Ở đây đặt ra hàng loạt vấn đề đối với thanh niên Việt Nam hiện nay, nhƣ: “Làm thế nào để những ảnh hƣởng tiêu cực không làm suy giảm nguồn lực trẻ? Làm thế nào để phát triển hệ giá trị thanh niên Việt Nam đáp ứng đƣợc yêu cầu nặng nề nhƣng đầy tự hào, vẻ vang mà đất nƣớc đang đặt lên vai họ? Làm thế nào để xây dựng đƣợc một thế hệ thanh niên phát triển toàn diện, hiện đại vừa có đức vừa có tài, có tâm trong, trí sáng, hoài bão lớn trong thời kỳ Công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, xứng đáng với lời dạy, mong muốn mà sinh thời Bác Hồ đã đặt 8 niềm tin, sự mong đợi đâu cần thanh niên có, việc gì khó có thanh niên”. Những câu hỏi này là sự trăn trở của nhiều gia đình và nhiều cấp quản lý, của nhiều ngành, nhiều lĩnh vực và ngay chính bản thân thanh niên. Do vậy, việc phát triển giá trị của thanh niên Việt Nam thời kỳ Công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế là một vấn đề quan trọng trong chiến lƣợc phát triển con ngƣời thời kì mới đƣợc toàn xã hội quan tâm.
Yêu cầu của sự nghiệp đổi mới từng bƣớc thực hiện mục tiêu dân giàu, nƣớc mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh đã khách quan hoá tầm quan trọng và tính bức thiết của việc phát triển giá trị của thanh niên Việt Nam trong thời kỳ Công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. Trong những năm qua, công tác giáo dục lý tƣởng cách mạng, đạo đức, lối sống và phát triển giá trị cho thế hệ trẻ luôn đƣợc Trung ƣơng Đoàn định hƣớng và Đoàn TNCS Hồ Chí Minh tỉnh Nam Định tổ chức thực hiện thông qua việc triển khai Chỉ thị số 42-CT/TW ngày 24/3/2015 của Ban Bí thƣ Trung ƣơng Đảng “Tăng cường giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho thanh niên, thiếu niên giai đoạn 2015-2030”; Cuộc vận động Xây dựng giá trị hình mẫu thanh niên Việt Nam thời kỳ mới của Trung ƣơng Đoàn… nhằm xây dựng một thế hệ thanh niên vừa có trình độ chuyên môn, kĩ năng giỏi, lại vừa có phẩm chất đạo đức tốt. Nam Định là một miền đất có vị thế đặc biệt, miền đất địa linh nhân kiệt, có truyền thống hiếu học, nơi sinh ra nhiều trạng nguyên, nhiều trí thức làm rạng danh non sông, đất nƣớc. Truyền thống tự hào đó vẫn đƣợc con ngƣời Nam Định kế thừa và phát triển với những thành tích giáo dục nổi bật.
Đây là nơi phát tích của vƣơng triều Trần, một vùng văn hóa đặc sắc, hòa quyện đan xen văn hóa biển và văn hóa châu thổ, văn hóa bác học và văn hóa bình dân. Đƣợc kế thừa truyền thống tốt đẹp của quê hƣơng, thanh niên Nam Định hiện nay có khoảng hơn 400.000 ngƣời (từ độ tuổi 16 - 30) chiếm 25,5% dân số của tỉnh. Thanh niên Nam Định cơ bản có trình độ học vấn, tài năng, chịu khó, hiếu học, có khát vọng vƣơn lên không chịu đói nghèo, lạc hậu. Sinh ra ở vùng đất địa linh nhân kiệt với hào khí Đông A, là vùng trung tâm của châu thổ Sông Hồng với nhiều cơ tầng văn hóa sâu đậm, thanh niên Nam Định 9 có những ảnh hƣởng lớn từ đặc thù và văn hóa của miền đất học tạo nên dấu ấn riêng của vùng đất này.
Đã có rất nhiều tài năng trẻ trên các lĩnh vực có đóng góp và mang lại vinh quang cho đất nƣớc. Tuy nhiên, có một thực tế là thanh niên Nam Định đang đối mặt đó là quá trình chuyển dịch lao động diễn ra rất mạnh mẽ, nhiều thanh niên không còn muốn gắn bó lâu dài với quê hƣơng, đã thoát ly ra nƣớc ngoài hoặc các thành phố lớn trên cả nƣớc lập nghiệp. Trong khi đó, Nam Định lại chƣa thể trở thành một trung tâm thu hút nguồn lực của vùng trọng điểm kinh tế đồng bằng Sông Hồng. Với những phẩm chất đó, thanh niên Nam Định cần có sự định hƣớng từ đầu để phát huy yếu tố tích cực, hạn chế mặt tiêu cực, tu dƣỡng và rèn luyện nhân cách để trở thành những công dân có ích, hơn nữa phải là những “công dân Việt Nam toàn cầu”.
Với đặc điểm khu vực đó, chúng tôi lựa chọn Nam Định là địa bàn để khảo sát các nhóm đối tƣợng thanh niên là một nhóm chủ nhân của một không gian văn hóa – xã hội, cụ thể để tìm ra những đặc thù về phát triển giá trị của thanh niên Việt Nam trong thời kỳ Công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế qua nghiên cứu trƣờng hợp thanh niên tỉnh Nam Định. Tỉnh Nam Định đƣợc xem là một không gian văn hóa – xã hội và thanh niên Nam Định chính là một trong các nhóm chủ nhân của không gian văn hóa – xã hội đó. Vì vậy, trong giai đoạn hiện nay, việc định hƣớng và phát triển giá trị của thanh niên đang ngày càng trở nên cần thiết và cấp thiết nhằm đáp ứng yêu cầu thời kỳ mới. Việc phát huy vai trò giá trị đạo đức truyền thống dân tộc và các giá trị mới để phát triển giá trị của thanh niên đƣợc coi là một trong những nhiệm vụ quan trọng hàng đầu trong sự nghiệp “trồng ngƣời” ở Việt Nam hiện nay.
Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu, nhận diện, đánh giá thực trạng giá trị của thanh niên Việt Nam hiện nay, khảo sát sự vận động và biến đổi các giá trị của thanh niên trong xã hội đƣơng đại, từ đó đúc rút việc phát triển giá trị chuẩn mực của thanh niên Việt Nam trong thời kỳ Công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế là nhiệm vụ cần thiết và cấp bách.