chương I: “Tài nguyên du lịch là cảnh quan thiên nhiên, yếu tố tự nhiên, di tích lịch sử văn hóa, công trình lao động sáng tạo của con người và các giá trị nhân văn khác có thể được sử dụng nhằm đáp ứng yêu cầu du lịch, là yếu tố cơ bản để hình thành các khu du lịch, điểm du lịch, tuyến du lịch, đô thị du lịch.” Tài nguyên du lịch là yếu tố cơ bản để tạo thành các sản phẩm du lịch (trong sản phẩm du lịch, tài nguyên chiếm giá trị từ 80 - 90%). Chính sự phong phú, đa dạng, đặc sắc, mới mẻ của tài nguyên du lịch tạo nên sự hấp dẫn của sản phẩm du lịch. Số lượng nguồn tài nguyên; chất lượng tài nguyên; mức độ kết hợp của chúng ảnh hưởng trực tiếp đến quy mô, số lượng, chất lượng sản phẩm và hiệu quả hoạt động du lịch. 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Tài nguyên du lịch cũng đồng thời là cơ sở quan trọng để phát triển các loại hình du lịch.
Tài nguyên du lịch có ảnh hưởng trực tiếp đến tổ chức lãnh thổ du lịch. Tài nguyên du lịch ảnh hưởng đến việc hình thành và chuyên môn hoá của vùng du lịch và ảnh hưởng hiệu quả kinh tế của hoạt động dịch vụ. Quy mô hoạt động du lịch của một lãnh thổ được xác định trên cơ sở khối lượng nguồn tài nguyên và nó quyết định tính mùa, tính nhịp điệu của dòng du khách. Tài nguyên du lịch thường có các đặc điểm sau: - Tài nguyên du lịch rất đa dạng, bao gồm tài nguyên vật thể và tài nguyên phi vật thể.
- Tài nguyên du lịch không bị suy giảm trong quá trình khai thác và nguồn tài nguyên này có thể được sử dụng với số lần không hạn chế, nếu như chúng được bảo vệ, tôn tạo và khai thác đúng cách. - Tài nguyên du lịch không phải là bất biến. - Tài nguyên du lịch có thời gian khai thác khác nhau, tạo nên tính mùa trong du lịch. - Tài nguyên du lịch được khai thác tại chỗ, nên có sức hút cho việc xây dựng cơ sở hạ tầng và khách du lịch tới nơi tập trung các tài nguyên đó.
- Tài nguyên du lịch là dạng đặc biệt, rất nhạy cảm với những tác động bên ngoài, cho nên đòi hỏi được bảo vệ ở mức cao nhất. Tài nguyên du lịch bao gồm tài nguyên du lịch tự nhiên và tài nguyên du lịch nhân văn. Luật du lịch Việt Nam năm 2005 định nghĩa: “Tài nguyên du lịch tự nhiên gồm các yếu tố địa chất, địa hình, địa mạo, khí hậu, thuỷ văn, hệ sinh thái, cảnh quan tự nhiên đang được khai thác hoặc có thể được sử dụng phục vụ mục đích du lịch”. Giá trị cao nhất của tài nguyên du lịch tự nhiên là các di sản thiên nhiên thế giới.
Các loại tài nguyên du lịch tự nhiên bao gồm: địa chất, địa hình, địa mạo; khí hậu; tài nguyên nước; tài nguyên sinh vật… 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Tài nguyên du lịch văn hoá Khi nhắc đến tài nguyên du lịch nói chung, hầu hết các tài liệu đều chia tài nguyên du lịch thành hai loại chính là “tài nguyên du lịch tự nhiên” và “tài nguyên du lịch nhân văn”. Tuy nhiên, trong khuôn khổ của luận văn này, tác giả sử dụng thuật ngữ “tài nguyên du lịch văn hóa” để thể hiện rõ việc sử dụng văn hóa là nguồn lực để phát triển du lịch văn hóa. Theo luật Du lịch Việt Nam đã định nghĩa “Tài nguyên du lịch nhân văn gồm truyền thống văn hóa, các yếu tố văn hóa, văn nghệ dân gian, di tích lịch sử, cách mạng, khảo cổ, kiến trúc, các công trình lao động sáng tạo của con người và các di sản văn hóa vật thể, phi vật thể khác có thể được sử dụng phục vụ mục đích du lịch.” “Du lịch văn hóa sử dụng văn hóa như là nguồn lực. Có hai loại tài nguyên thuộc về văn hóa được sử dụng trong loại hình du lịch này là: tài nguyên nhân văn và tài nguyên xã hội”[1,tr.15] - Tài nguyên du lịch nhân văn: Là những của cải, vật chất và của cải tinh thần do con người sáng tạo ra, có khả năng thu hút con người tiến hành hoạt động du lịch văn hóa.
- Tài nguyên du lịch xã hội: Là những nét riêng biệt về phong tục, tập quán, quan niệm và phương thức sản xuất, sinh hoạt trong đời sống dân cư ở mỗi dân tộc Tài nguyên du lịch nhân văn và tài nguyên du lịch xã hội được khai thác nhằm phục vụ cho du lịch văn hóa được gọi chung là tài nguyên du lịch văn hóa. Tài nguyên du lịch văn hóa mang một số tính chất chung như: Tính đa dạng, tính không dịch chuyển, tính hấp dẫn, tính độc đáo và đặc biệt là tính dễ tổn thất. Ta có thể hiểu tài nguyên du lịch văn hóa tồn tại ở hai dạng cơ bản là “tài nguyên văn hóa vật thể” và “tài nguyên văn hóa phi vật thể”. Tài nguyên văn hóa vật thể là những sáng tạo của con người hiện hữu trong không gian mà con người có thể cảm nhận được bằng các giác quan: thị giác, xúc giác.
Như di tích 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com lịch sử văn hóa, hàng thủ công mỹ nghệ, các công cụ lao động sản xuất, các món ăn,… Còn tài nguyên văn hóa phi vật thể là những yếu tố con người cảm nhận bằng tâm thức, cảm nhận gián tiếp “vô hình” chứ không thể nhìn, sờ thấy được như: lễ hội, các loại hình biểu diễn nghệ thuật, truyền thuyết,.1: Tài nguyên văn hóa vật thể và phi vật thể Tài nguyên văn hóa vật thể Tài nguyên văn hóa phi vật thể - Kiến trúc - Tôn giáo, tín ngưỡng - Điêu khắc - Phong tục, tập quán - Hội họa - Lễ hội - Trang phục - Ngôn ngữ - Trang sức - Văn học nghệ thuật - Ẩm thực - Âm nhạc - Công cụ lao động, sản xuất - Vũ đạo - Vũ khí chiến đấu - Võ thuật - Phương tiện sinh hoạt - Nghề thủ công truyền thống - Các di sản truyền khẩu dân gian - Nghệ thuật diễn xướng Cùng với tài nguyên du lịch tự nhiên, tài nguyên du lịch nhân văn trở thành một trong những điều kiện cơ bản để phát triển du lịch của mỗi vùng, miền, mỗi quốc gia. Du khách đến và cảm nhận những giá trị văn hóa của các di sản văn hóa, khám phá và thưởng thức những giá trị văn hóa đó và những thành tựu phát triển kinh tế, chính trị, xã hội của điểm đến. Tài nguyên du lịch văn hóa cũng góp phần quyết định đến quy mô, hình thức, chất lượng và hiệu quả của hoạt động du lịch tại mỗi điểm đến. Đặc trưng của tài nguyên du lịch văn hóa là: đa dạng, hấp dẫn, độc đáo, không dịch chuyển, và dễ bị mai một.
Tuy nhiên, không phải tài nguyên văn hóa nào cũng trở thành tài nguyên du lịch văn hóa, mà chỉ những yếu tố văn hóa có sức hấp dẫn với du khách và có thể khai thác phát triển du lịch, mang lại hiệu quả kinh tế, văn hóa, xã hội…cho những bên liên quan. Hiện nay, tài nguyên du 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com lịch văn hóa thường là những giá trị văn hóa tiêu biểu, đặc sắc của mỗi vùng, miền, mỗi quốc gia.Trong quá trình khai thác phục vụ du lịch, tài nguyên du lịch cũng dễ bị mai một, thay đổi, mất dần đi bản sắc văn hóa. Vì vậy, trong quá trình khai thác phát triển du lịch cần nâng cao ý thức việc bảo vệ tính độc đáo, đặc sắc, nguyên vẹn giá trị của tài nguyên, đó cũng là một trong những yếu tố thu hút khách du lịch, và phát triển du lịch bền vững. Điểm đến du lịch văn hóa Điểm đến du lịch văn hóa cũng là điểm đến du lịch.
Đó là một khái niệm khá rộng, đó có thể là một điểm tham quan du lịch hoặc là một vùng địa giới hành chính chứa nhiều điểm tham quan hấp dẫn. Theo khái niệm của tổ chức Du lịch Thế giới UNWTO – 2004: “Điểm đến du lịch là một không gian vật chất mà du khách ở lại ít nhất một đêm. Nó bao gồm các sản phẩm du lịch như các dịch vụ hỗ trợ, các điểm đến và tuyến điểm du lịch trong thời gian một ngày. Nó có các giới hạn vật chất và quản lý giới hạn hình ảnh, sự quản lý xác định tính cạnh tranh trong thị trường.
Các điểm đến du lịch địa phương thường bao gồm nhiều bên hữu quan như một cộng đồng tổ chức và có thể kết nối lại với nhau để tạo thành một điểm đến du lịch lớn hơn”. Theo điều 4 của Luật Du lịch Việt Nam (2005) định nghĩa: “Điểm du lịch là nơi có tài nguyên du lịch hấp dẫn, phục vụ nhu cầu tham quan của khách du lịch”. Mỗi điểm đến du lịch có các yếu tố cấu thành: tài nguyên du lịch hấp dẫn, các cơ sở đáp ứng nhu cầu của khách du lịch (ăn, ở, đi lại, vui chơ giải trí, thăm quan, mua sắm…) Như vậy, ta có thể hiểu điểm đến du lịch văn hóa là những điểm có tài nguyên văn hóa, có khả năng hấp dẫn khách du lịch: hoạt động kinh doanh du lịch văn hóa có hiệu quả và đảm bảo phát triển bền vững. Sản phẩm du lịch văn hóa Sản phẩm du lịch văn hóa vừa là sản phẩm văn hóa vừa là sản phẩm du lịch.
Sản phẩm văn hóa được sinh ra trước sản phẩm du lịch, bởi văn hóa là 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com những thứ con người sáng tạo ra, vì vậy ở đâu có con người thì ở đó có văn hóa, có sản phẩm văn hóa. Mọi sản phẩm văn hóa thuộc về con người. Theo Luật Du lịch Việt Nam: “Sản phẩm du lịch là tập hợp các dịch vụ cần thiết để thỏa mãn nhu cầu của du khách trong chuyến đi du lịch.” Tuy nhiên, tiếp cận theo hướng kinh tế thì sản phẩm du lịch được định nghĩa: “sản phẩm du lịch là các dịch vụ hàng hóa cung cấp cho du khách, được tạo nên bởi sự kết hợp của việc khai thác các yếu tố tự nhiên, xã hội với việc sử dụng các nguồn lực: cơ sở vật chất kỹ thuật và lao động tại một cơ sở, một vùng hay một quốc gia nào đó.”[5] Trên thực tế du lịch là một ngành kinh tế tổng hợp mang những sắc tố văn hóa sâu sắc. Hoạt động du lịch mang đến cho du khách những sản phẩm chứa đựng những sắc thái văn hóa bản địa.
Sản phẩm văn hóa chỉ trở thành sản phẩm du lịch khi nó tham gia vào các quá trình của hoạt động kinh doanh du lịch, đáp ứng các nhu cầu của khách du lịch.