Chương 1: CƠ SỞ KHOA HỌC PHÁT TRIỂN SẢN PHẨM VĂN HÓA TIÊU BIỂU CỦA CÁC DÂN TỘC THIỂU SỐ 1. Một số khái niệm 1. Khái niệm văn hóa Hiện nay có rất nhiều khái niệm về văn hóa tùy vào bối cảnh, tùy cách tiếp cận nghiên cứu của các tác giả mà mỗi khái niệm về văn hóa cũng có cách nhìn nhận và đánh giá khác nhau. Theo tổng giám đốc UNESCO Federico Mayor trong cuốn Thập kỷ thế giới phát triển văn hóa : “Văn hóa phản ánh và thể hiện một cách tổng quát sống động mọi mặt của cuộc sống con người đã diễn ra trong quá khứ và cũng như đang diễn ra trong hiện tại, qua hàng bao thế kỉ, nó đã cấu thành nên hệ thống các giá trị, truyền thống, thẩm mỹ và lối sống mà dựa trên đó từng dân tộc khẳng định bản sắc riêng của mình” [2, tr23].
Theo hướng đó, văn hóa có mặt trong bất cứ hoạt động nào của con người, dù đó là hoạt động sản xuất vật chất, sản xuất tinh thần hay trong quan hệ giao tiếp ứng xử trong xã hội. Trong quá khứ hay hiện tại, văn hóa có những hệ thống có giá trị; là cái bản sắc của mỗi cộng đồng, dân tộc; là cái không thể lẫn vào đâu được. Trong cuốn Cơ sở văn hoá Việt Nam, PGS.TS Trần Ngọc Thêm đã đưa ra định nghĩa: “Văn hoá là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích luỹ qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội” [28, tr10]. Quan điểm này, văn hóa là tất cả những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra.
Văn hóa là của con người, do con người sáng tạo và vì lợi ích của con người, được con người sử dụng để phục vụ lại đời sống của con người và theo ông văn hóa có bốn đặc trưng cơ bản là tính hệ thống, tính giá trị, tính lịch sử và tính nhân sinh. Chủ tịch Hồ Chí Minh đưa ra định nghĩa về văn hóa: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học nghệ thuật, những công cụ 9 cho sinh hoạt hàng ngày về mặt ăn ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hoá” [18, tr. Với quan niệm này, văn hóa ở đây được hiểu là do con người sáng tạo ra, nhằm thích ứng với nhu cầu của cuộc sống.
Nó là sản phẩm của con người và chỉ dành riêng cho con người, cộng đồng người; nó được sinh ra, tồn tại và phát triển với con người. Ngay cả những khía cạnh nhỏ nhặt nhất của cuộc sống cũng mang yếu tố văn hóa. Quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã và đang định hướng lớn cho việc xây dựng nền văn hóa nước ta. Văn hóa có trong mọi mặt đời sống và trong công việc hàng ngày của chúng ta.
Hay như tác giả Phan Ngọc, khái niệm văn hóa dùng để chỉ trình độ phát triển vật chất và tinh thần của những xã hội, dân tộc, bộ lạc cụ thể; đôi khi theo nghĩa hẹp, văn hóa chỉ liên quan đến đời sống tinh thần của con người [19]. Còn theo tác giả Phạm Đức Dương thì “Văn hóa là tổng thể nói chung những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử với những hoạt động của con người nhằm thỏa mãn nhu cầu đời sống tinh thần…” [5]. Như vậy có thể thấy văn hóa là một khái niệm rất rộng, đa nghĩa và thường được nhiều nhà khoa học, nhiều tác giả nghiên cứu ở nhiều khía cạnh khác nhau nhưng có chung một quan niệm là văn hóa do con người sáng tạo nên trong quá trình lao động, phản ánh và thể hiện một cách tổng quát và sống động mọi mặt của cuộc sống của mỗi cá nhân và cả cộng đồng và mục đích phục vụ lại cho con người. Khái niệm di sản văn hóa Theo Luật Di sản văn hóa Việt Nam Việt Nam năm 2001: Di sản văn hóa Việt Nam là tài sản quý giá của cộng đồng các dân tộc Việt Nam và là một bộ phận của di sản văn hóa nhân loại, có vai trò to lớn trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của nhân dân ta.
Di sản văn hóa là di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn hóa vật thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, kỹ thuật, được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam [15]. Còn theo quan niệm của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hiệp quốc (viết tắt UNESCO), di sản văn hóa bao gồm hai loại: 10 Di sản “văn hóa vật thể” được hiểu là những sản phẩm văn hóa có thể “sờ thấy được”. Văn hóa vật thể là một dạng thức tồn tại của văn hóa chủ yếu dưới dạng vật thể có hình khối, có chiều cao, chiều rộng, trọng lượng, đường nét, màu sắc, kiểu dáng tồn tại trong không gian và thời gian xác định. Di sản văn hóa vật thể được tạo tác từ bàn tay khéo léo của con người.
để lại dấu ấn lịch sử rõ rệt. Di sản văn hóa vật thể luôn chịu sự thách thức của quy luật bào mòn của thời gian, trong sự tác động của con người thời đại sau. Di sản văn hóa vật thể luôn đứng trước nguy cơ biến dạng hoặc thay đổi rất nhiều so với nguyên gốc. Di sản văn hóa phi vật thể là dạng thức tồn tại của văn hóa không phải chủ yếu dưới dạng vật thể có hình khối trong không gian và thời gian, mà nó tiềm ẩn trong trí nhớ, ký ức cộng đồng, tập tính, hành vi ứng xử của con người và thông qua các hoạt động sống của con người trong sản xuất, giao tiếp xã hội mà thể hiện ra.
Đặc trưng rõ nhất của văn hóa phi vật thể là nó luôn tiềm ẩn trong tâm thức của một cộng đồng xã hội và chỉ bộc lộ ra qua hành vi và hoạt động của con người. Văn hóa phi vật thể được lưu giữ trong thế giới tinh thần của con người và thông qua các hình thức diễn xướng, nó được bộc lộ sinh động trong tư cách một hiện tượng văn hóa. Luật Di sản văn hóa năm 2009 tại Khoản 1, Điều 4, được sửa đổi, bổ sung như sau: “Di sản văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng hoặc cá nhân, vật thể và không gian văn hóa liên quan, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thể hiện bản sắc của cộng đồng, không ngừng được tái tạo và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức khác” [16]. Khái niệm về phát triển sản phẩm văn hoá tiêu biểu Theo Từ điển Tiếng Việt của Nhà xuất bản Thanh Hóa năm 1999 thì: - Phát triển: là quá trình biến đổi hoặc làm cho biến đổi từ ít đến nhiều, hẹp đến rộng, thấy đến cao, đơn giản đến phức tạp.
- Sản phẩm: là cái do lao động của con người sáng tạo ra. Cái được tạo ra như là một kết quả tự nhiên. - Tiêu biểu: là hình ảnh cụ thể qua đó có thể thấy được đặc trưng rõ nét nhất của một cái gì có tính chất trừu tượng hơn, bao quát hơn, chung hơn, (thường mang nói về cái tốt đẹp). 11 Nói đến sản phẩm văn hóa thường thì sản phẩm đó mang những giá trị văn hoá vật chất và tinh thần (có tính tư tưởng, tính dân tộc, tính lịch sử, tính thẩm mĩ.), đồng thời nó là dạng thương phẩm đặc biệt, có giá trị thỏa mãn nhu cầu tinh thần và giá trị sử dụng.
Trong nguyên mẫu, sản phẩm văn hóa là sản phẩm của quá trình lao động sáng tạo riêng của mỗi cá nhân, cộng đồng mang tính độc đáo, ít lặp lại, in đậm phong cách riêng của người sáng tạo về cách nhìn thế giới. Trong thời đại công nghiệp, bên cạnh các sản phẩm văn hóa là các nguyên mẫu, có các sản phẩm văn hóa được sản xuất của nền công nghiệp văn hoá có tính phổ cập rộng rãi trong công chúng. - Sản phẩm văn hóa tiêu biểu: là những sáng tạo độc đáo của con người, chứa đựng những giá trị văn hóa sâu sắc, đáp ứng cả nhu cầu vật chất và tinh thần, làm phong phú thêm đời sống văn hóa. Chúng không chỉ bao gồm những giá trị tinh thần như nghệ thuật, âm nhạc, văn học mà còn cả những sản phẩm vật chất như kiến trúc, trang phục, ẩm thực.
Tất cả đều là kết tinh của quá trình sáng tạo và tích lũy văn hóa qua thời gian, thể hiện rõ nét bản sắc văn hóa riêng biệt của mỗi cộng đồng và những sản phẩm văn hóa vật chất đó chứa đựng sâu sắc giá trị văn hóa, lịch sử và bản sắc dân tộc. Trong bài viết "Phát triển sản phẩm và dịch vụ văn hóa ở nước ta hiện nay", tác giả Cao Thu Hằng định nghĩa "sản phẩm văn hóa" theo hai nghĩa: Nghĩa rộng: Bao gồm tất cả những gì con người sáng tạo ra để đáp ứng nhu cầu của mình trong suốt quá trình phát triển và tồn tại. Nghĩa hẹp: Chỉ những sản phẩm đáp ứng nhu cầu tinh thần của con người. Khi được đưa ra thị trường để trao đổi, mua bán, các sản phẩm văn hóa này trở thành hàng hóa văn hóa hoặc dịch vụ văn hóa, ví dụ như dịch vụ du lịch cộng đồng, du lịch về nguồn, hay các trải nghiệm văn hóa khác.
Mỗi sản phẩm và dịch vụ văn hóa đều mang trong mình cả giá trị văn hóa truyền thống lẫn hiện đại của dân tộc. Các tác phẩm nghệ thuật, di tích lịch sử, di tích văn hóa chính là nơi lưu giữ và thể hiện những nét đặc sắc về phong tục, tập quán, lối sống của một dân tộc, phản ánh rõ nét bản sắc văn hóa của từng vùng miền, địa phương[36]. 12 Các loại hình sản phẩm văn hóa phục du lịch (hay còn gọi là sản phẩm du lịch văn hóa) gồm có sản phẩm tham quan các di tích lịch sử văn hóa, là sản phẩm mà khách nhắm đến việc hiểu biết, tìm hiểu các giá trị lịch sử hay quá khứ của một quốc gia hay một địa phương nào đó. Sản phẩm du lịch cộng đồng là loại hình khách tham quan phong cảnh nơi sinh sống của người dân, tham gia sinh hoạt và thưởng thức ẩm thực truyền thống địa phương của cư dân bản địa.