Chương 1 TỒNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN 1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH VÀ KHOẢNG TRỐNG NGHIÊN CỨU 1. Các nghiên cứu về quan điểm phát triển du lịch theo hướng bền vững Sheng-Hshiung Tsaur và cộng sự (2014) Phát triển du lịch bền vững (STD) gần đây đã trở thành một phương châm quản lý du lịch, STD đáp ứng nhu cầu của khách du lịch hiện tại và các khu vực tiếp nhận đồng thời bảo vệ và nâng cao cơ hội cho tương lai. Nó được coi là dẫn đến việc quản lý tất cả các nguồn tài nguyên theo cách mà các nhu cầu kinh tế, xã hội và thẩm mỹ có thể được đáp ứng trong khi vẫn duy trì tính toàn vẹn văn hóa, các quá trình sinh thái thiết yếu, đa dạng sinh học và các hệ thống hỗ trợ cuộc sống.
Hall và Testoni (2004); Sudhir và Amartya (1996) cũng cho rằng phát triển bền vững cần được hiểu một cách toàn diện, đầy đủ trên cả ba khía cạnh là: (i) Tăng trưởng kinh tế ổn định, (ii) Thực hiện tốt tiến bộ và công bằng xã hội, và (iii) Khai thác hợp lý, sử dụng tiết kiệm, có hiệu quả các nguồn tài nguyên thiên nhiên và nâng cao chất lượng cuộc sống con người. Đi sâu hơn về mối quan hệ giữa môi trường và phát triển du lịch bền vững có các nghiên cứu điển hình: Seifi và Ghobadi (2017); Mrkša và Gajić (2014); Maldonado và cộng sự (1992). Seifi và Ghobadi (2017), các khu bảo tồn được cho là trở thành môi trường thích hợp nhất để phát triển du lịch, nơi hiệu suất của khách du lịch, người tiêu dùng và các hoạt động kinh tế nhất quán với từng khu vực dựa trên kế hoạch quản lý tổng thể để cung cấp bối cảnh để phát triển du lịch bền vững. Maldonado và cộng sự (1992) cho rằng cần tính toán khả năng chịu đựng của điều kiện sinh thái và coi đây là một phương pháp quan trọng để đánh giá tác động của môi trường và tính bền vững trong PTDLBV.
Theo nghiên cứu này, điều kiện của tính bền vững về sinh thái hầu như không cần 7 phải bàn cãi; vì nó thường được hầu hết mọi người nhận thức và coi trọng. Do đó, cần phải tránh hoặc giảm thiểu tác động đến môi trường từ các hoạt động kinh doanh du lịch. Về mối quan hệ giữa xã hội và du lịch bền vững, có các nghiên cứu điển hỉnh như: Stonich và cộng sự (1995); Clark (1990); De Kadt (1979); Plog (1972); Smith (1989); Khương và Nguyên (2015). Khương và Nguyên (2015), du lịch đã trở thành một trong những các ngành dịch vụ lớn nhất trên thế giới, Ngành công nghiệp không hút thuốc này đã cung cấp việc làm cho rất nhiều lao động, có mối quan hệ bền chặt với các ngành khác bằng cách tạo ra hiệu ứng nhân lên đối với sự tiến bộ của các ngành khác, cải thiện tình hình kinh tế - xã hội và nâng cao mức sống của cộng đồng.
Ngoài ra, sự phát triển của du lịch sinh thái phải được quy hoạch đồng nhất với các điều kiện môi trường (các yếu tố con người và tự nhiên) và chú trọng đến tính dễ bị tổn thương của môi trường (Seifi và Ghobadi, 2017). Về mối quan hệ giữa kinh tế và du lịch bền vững, điển hình có các nghiên cứu: Mowforth và Munt (2015); Mai và Phạm (2017); Zhenhua Liu (2003); Nguyễn Quang Thái và Ngô Thắng Lợi (2007)…., Mowforth và Munt (2015) cho rằng tính bền vững về kinh tế là đề cập đến mức độ thu được lợi ích kinh tế từ các hoạt động du lịch. Hoạt động du lịch tạo ra thu nhập ổn định cho cộng đồng địa phương, đóng góp cho tăng trưởng quốc gia, khu vực nhưng không gây hại đến các điều kiện phát triển khác của địa phương, Nghiên cứu này cho chúng ta một cách nhìn tích cực về sự gắn kết giữa PTDL với phát triển kinh tế của các địa phương. Mai và Phạm (2017) cho rằng du lịch hiện được coi là ngành kinh doanh mang lại nhiều lợi ích và việc làm hơn cho lực lượng lao động trên toàn thế giới.
Du lịch bền vững sẽ giúp kinh tế phát triển và kinh tế phát triển cũng là động lực thúc đẩy nền kinh tế. Phát triển du lịch sinh thái được coi là nguồn việc làm và thu nhập có giá trị cho thế hệ sau cũng như là một công cụ quan trọng để phát triển kinh tế - xã hội cho tất cả các cộng đồng. Dựa trên các quan điểm chung về phát triển bền vững, quan điểm về 8 PTDL theo hướng bền vững cũng được các nhà nghiên cứu trong nước thực hiện thông qua các nghiên cứu như: Phạm Trung Lương (2002) hệ thống hóa một số nội dung lý luận về PTDLBV như khái niệm, những nguyên tắc cơ bản, dấu hiệu nhận biết, mô hình lý thuyết về PTDLBV, phân tích một số mô hình và kinh nghiệm quốc tế, vận dụng các mô hình để phân tích thực trạng PTDL Việt Nam để xác định một số vấn đề cơ bản liên quan đến PTDLBV đối với Việt Nam; qua đó, đề xuất một số giải pháp chính sách và thực tiễn cho PTDLBV ở Việt Nam. Phạm Quế nh (2017) phân tích thực trạng hoạt động PTDL và xác định những vấn đề đặt ra đối với PTDLBV với các mục tiêu kinh tế, môi trường và xã hội trong mối quan hệ với tác động của hội nhập quốc tế.
Từ đó, nghiên cứu đã đề xuất định hướng và giải pháp cho PTDLBV trong bối cảnh tác động của hội nhập quốc tế, qua đó góp phần nâng cao hiệu quả quản lý PTDL tương xứng với vị trí là ngành kinh tế mũi nhọn, có những đóng góp tích cực hơn đối với phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường sinh thái Vùng duyên hải Đông Bắc bộ, cũng như quá trình hội nhập tích cực của vùng với cả nước, khu vực và quốc tế. Từ các nghiên cứu trên, luận án cho rằng: Đối với PTDL theo hướng bền vững, tùy quan điểm khác nhau mà công tác đánh giá, phân tích, nhìn nhận có phần khác nhau giữa các nhà nghiên cứu. Tuy nhiên, điểm chung của các nghiên cứu này là cùng đánh giá PTDL theo hướng bền vững là bền vững trên các khía cạnh về thể chế, về chính sách, về kinh tế, về xã hội, về môi trường, về nguồn nhân lực du lịch và về sự đa dạng của các sản phẩm dịch vụ du lịch. Các nguyên cứu về chỉ số, tiêu chí đo lường về phát triển du lịch theo hướng bền vững nna và cộng sự (2017) dựa trên một hệ thống các chỉ số được tính toán ở các đô thị đại diện cho các khu vực và môi trường du lịch khác nhau của Catalonia (Tây Ban Nha), các biến số chính trong nghiên cứu về du lịch địa phương bền vững được xác định để sau đó chúng có thể được bình thường 9 hóa, cân bằng và tổng hợp trong một điểm toàn cầu duy nhất: chỉ số ISOST.
Chỉ số này cho phép xác định ngưỡng của du lịch bền vững; từ đó, thiết lập mức độ du lịch bền vững của điểm đến. Trong khi đó, Fernánde và Rivero (2009) đã dựa trên chỉ số tổng hợp toàn cầu (chỉ số ST) để đo lường tính bền vững của du lịch. Nghiên cứu này cho rằng bền vững du lịch là một khái niệm khá phức tạp do tính chất tiềm ẩn, đa chiều và tương đối của nó; sau khi so sánh nó với các phương pháp lý thuyết khác nhau, nghiên cứu đã áp dụng nó vào hệ thống các chỉ số du lịch môi trường của Tây Ban Nha. Từ các nghiên cứu trên, luận án cho rằng: Du lịch bền vững là một khái niệm khá phức tạp, việc đo lường tính bền vững của du lịch là rất khó chuẩn hóa.
Tuy nhiên, với nhiều phương thức và cách thức khác nhau, chúng ta vẫn có thể đo lường được tính bền vững thông qua một số thước đo trên một số khía cạnh nhất định; mặc dù kết quả đo lường có phần hạn chế là chưa thể phản ánh toàn diện các mặt của PTDLBV. Một số tiêu chí có thể rút ra từ các nghiên cứu trên như sau: Bản 1.1: Tổn hợp một số tiêu chí đo lườn về du lịch bền vữn từ các n hiên cứu n oài nước TT Chỉ tiêu đánh giá Nguồn 1 Khía cạnh văn hoá – xã hội nna và cộng sự (2017); Fernánde - Dân số du lịch và Rivero (2009); Lucian - Nguồn nhu cầu du lịch và Julien (2007); - Tính cách cá nhân của du khách Hwan-Suk và cộng sự (2005) - Mật độ dân cư - Sự thoả mãn của du khách - Thái độ người dân địa phương đối với du khách Sản phẩm du lịch không thể tiếp cận cho người khuyết - tật 10 - Văn hoá du lịch 2 Khía cạnh kinh tế nna và cộng sự (2017); Fernánde - Cơ sở vật chất và dịch vụ và Rivero (2009); Lucian - Khả năng cung cấp các dịch vụ du lịch và Julien (2007) - Mức chi tiêu của du khách - Đầu tư công về du lịch - Lao động làm việc cho lĩnh vực du lịch - Phân phối đất cho du lịch - Thu nhập của người lao động du lịch 3 Khía cạnh môi trường nna và cộng sự (2017); Fernánde - Cơ sở du lịch được cấp chứng nhận về môi trường và Rivero (2009); Lucian - Tiêu thụ năng lượng và Julien (2007) - Tiêu thụ nước - Tạo ra chất thải - Bảo tồn sinh thái, cảnh quan (Nguồn: Tác giả tổng hợp) Vũ Văn Đông (2014) đã xây dựng các tiêu chí đánh giá PTDLBV để phân tích, đánh giá thực trạng hoạt động PTDLBV, bao gồm: (i) Số lượng đơn vị tham gia hoạt động PTDLBV; (ii) Số lượng khách du lịch tham gia du lịch; (iii) Chất lượng dịch vụ du lịch; (iv) Đóng góp đối với cơ quan quản lý trong việc xây dựng và thực hiện cơ chế chính sách PTDLBV; (v) Đóng góp đối với phát triển kinh tế; (vi) Đóng góp về mặt xã hội; (vii) Đóng góp về môi trường. Le Chi Cong & Ta Thi Van Chi (2020) về tính bền vững của PTDL biển ở vùng Duyên hải Nam Trung bộ đã dựa trên cơ sở phỏng vấn bốn mươi ba 11 chuyên gia du lịch tại tám tỉnh vùng Duyên hải Nam Trung bộ để đánh giá tính bền vững của PTDL dựa trên một bộ chỉ số kế thừa trên bốn khía cạnh: kinh tế, xã hội, môi trường và thể chế. Từ các nghiên cứu trên, luận án cho rằng: Các nhà khoa học trong nước đã bắt đầu quan tâm đến đánh giá PTDL theo hướng bền vững dựa trên các tiêu chí đánh giá cụ thể.
Một số tiêu chí tổng hợp và có thể vận dụng được từ các nghiên cứu trước đây bao gồm: Bản 1.