Chương I: Cơ sở lý luận và tổng quan về du lịch nông thôn 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chương II: Đối tượng, phạm vi và phương pháp nghiên cứu Chương III: Thực trạng phát triển du lịch nông thôn ở xã Chiềng Châu, huyện Mai châu Chương IV: Các giải pháp phát triển du lịch nông thôn bền vững ở xã Chiềng Châu, huyện Mai châu Kết luận Tài liệu tham khảo 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VỀ DU LỊCH NÔNG THÔN 1. Du lịch nông thôn 1. Khái niệm du lịch nông thôn Trong các công trình nghiên cứu trên thế giới, khái niệm du lịch nông thôn được định nghĩa và diễn giải theo các cách khác nhau tùy thuộc vào yếu tố văn hóa xã hội của mỗi quốc gia, mỗi vùng địa lý khác nhau. Có thể kể tới một số khái niệm cơ bản dưới đây: (1) “Du lịch nông thôn là tất cả các loại hình du lịch diễn ra trong khu vực nông thôn” (Bourdeau, 2001).
(7) “Du lịch nông thôn là loại hình du lịch (i) được diễn ra ở những khu vực nông thôn; (ii) thiết thực cho nông thôn – hoạt động dựa trên những đặc điểm tiêu biểu của những khu vực nông thôn với quy mô kinh doanh nhỏ, không gian mở, được tiếp xúc trực tiếp và hòa mình vào thế giới tự nhiên, những di sản văn hóa, xã hội và văn hóa truyền thống ở làng xã; (iii) có quy mô nông thôn – bao gồm các công trình xây 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dựng cũng như khu quy mô định cư thường có quy mô nhỏ (thôn, bản); (iv) dựa trên đặc điểm, yếu tố truyền thống, phát triển chậm và được tổ chức chặt chẽ, gắn kết với các hộ dân địa phương. Được phát triển và quản lý chủ yếu bởi địa phương, phục vụ lợi ích lâu dài của dân cư trong làng xã; (v) với nhiều loại hình thể hiện đa dạng về môi trường, kinh tế, lịch sử, địa điểm của mỗi nông thôn” (Bernard Lane, 1994). Ở Việt nam, các tác giả đã định nghĩa về du lịch nông thôn như sau: (10) “Du lịch nông thôn là một hướng để đa dạng hóa hoạt động kinh tế nông thôn. Nó là một tập hợp thể loại du lịch, dựa trên sự khác biệt của tài nguyên thiên nhiên, nhân văn, sự kiện và sản vật nông thôn để thu hút khách (Nguyễn Văn Mạnh & Trần Huy Đức, năm 2010).
Nhìn chung các khái niệm này có cách diễn giải khác nhau nhưng có điểm chung là nhấn mạnh vai trò trung tâm của người dân địa phương trong việc phát huy các cảnh quan thiên nhiên, truyền thống văn hóa, ẩm thực địa phương như là tài nguyên du lịch. Trong nghiên cứu này, chúng tôi sử dụng khái niệm Du lịch nông thôn của Đào Thị Hoàng Mai (2015). Các hình thức du lịch nông thôn Các loại du lịch nông thôn không phải lúc nào cũng được phân biệt rõ ràng. Thách thức lớn nhất đặt ra là làm thế nào để xác định được tính đặc trưng của mỗi loại hình.
Trên thực tế, chính sự đa dạng trong cách tổ chức thực hiện ở các nước, các vùng lãnh thổ dẫn đến việc các thuật ngữ về du lịch nông thôn được sử dụng ở mỗi nơi một khác. Theo Đào Thế Anh (2013), có 4 hình thức du lịch nông thôn: - Du lịch văn hoá, quan tâm tới văn hoá, lịch sử và khảo cổ của địa phương. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Du lịch sinh thái, tự nhiên quan tâm tới việc bảo vệ nguồn lợi tự nhiên cũng như phúc lợi, giá trị văn hoá của người dân địa phương. - Du lịch tiếp đón tại làng xã, nông hộ, trong đó du khách chia sẻ với cuộc sống làng xã và dân làng được hưởng các lợi ích kinh tế do các hoạt động du lịch mang lại.
- Du lịch nông nghiệp, trong đó khách du lịch tham quan và tham gia vào các hoạt động nông nghiệp truyền thống, không phá hoại, hay làm giảm năng suất cây trồng của địa phương. Ngoài ra, trong du lịch nông thôn cần chú ý đến các hình thức du lịch, có thể kết hợp với các hình thức du lịch nông thôn nêu trên: - Quán ăn nông thôn tổ chức ở một trang trại, nấu các món ăn đặc sản của vùng từ các sản phẩm sản xuất tại chỗ. Có những hiệu ăn tổ chức trong các chuồng cừu, chuồng bò cũ, trang bị lại nhưng có giữ một số quang cảnh cổ truyền. - Nhà bảo tàng nông dân: là các nhà nông dân giữ lại các cảnh sản xuất như một hộ nông dân cổ truyền của vùng với các cây trồng, vật nuôi truyền thống.
Trong nhà lưu giữ các nông cụ và vật dụng cổ truyền như một bảo tàng. - Nhà bảo tàng phong tục nông thôn: giới thiệu các cách sống, phong tục cổ truyền nông thôn với quần áo, vật dụng gia đình truyền thống dưới hình thức các viện bảo tàng sống. Có thể sản xuất các vật kỷ niệm bán cho khách du lịch. - Các làng nghề: có thể tổ chức lưu giữ các hoạt động thủ công nghiệp cổ truyền và sản xuất các mặt hàng truyền thống mang tính kỷ niệm.
- Ở các vùng có lễ hội nông thôn, du lịch nông thôn có thể tổ chức để đón khách trong các dịp lễ hội, gắn liền hoạt động lễ hội với hoạt động du lịch. Du lịch Nông nghiệp cũng tìm được chỗ đứng quan trọng trong du lịch nông thôn vì nó có nhiều cái có thể đóng góp: tính xác thực, các sản phẩm chất lượng cao, không gian rộng, di sản…Tuy nhiên các hoạt động đón tiếp đòi hỏi một mức chuyên nghiệp cao. Trong trường hợp này việc đón tiếp ở nông trại dưới mọi hình thức, du lịch nông nghiệp minh họa tính đa chức năng ấy: một nền nông nghiệp mở cửa cho các thành phần xã hội khác thường khao khát không gian và phát minh, đồng thời hoạt động bảo tồn di sản và tham gia vào sinh hoạt kinh tế xã hội của nông thôn. Thông qua hoạt động sản xuất, nông dân đóng góp vào tính thu hút của môi trường nông thôn: cảnh quan được gìn giữ.
Đối với những người làm hoạt động đón tiếp ở nông trại, họ đã tham gia vào sự đa dạng hóa sản phẩm du lịch. Những địa 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phương có tham vọng phát triển du lịch phải cung cấp được nhiều kiểu ăn, ở và hoạt động đa dạng có thể thu hút các kiểu khách hàng khác nhau: việc “độc canh” du lịch không thể là giải pháp cho các địa phương. Phải có các làng nghỉ ngơi, các nhà ở nông thôn, các hiệu ăn, các nông trại - quán ăn, các khách sạn, các nơi cắm trại…Các khung cảnh khác nhau của các địa phương tăng thêm tính đa dạng của du lịch nông thôn. Khái niệm du lịch cộng đồng cũng là một thuật ngữ có liên hệ chặt chẽ với du lịch nông thôn.
Du lịch cộng đồng là một loại hình du lịch do chính cộng đồng người dân phối hợp tổ chức, quản lý và làm chủ để đem lại lợi ích kinh tế và bảo vệ được môi trường chung thông qua việc giới thiệu với du khách các nét độc đáo về tự nhiên, văn hóa, xã hội của địa phương. Trong trường hợp hoạt động du lịch được tổ chức bởi các cộng đồng nông thôn, khái niệm du lịch cộng đồng có thể trùng khớp với các hình thức du lịch kể trên bởi các loại hình này luôn đan xen lẫn nhau. Việc xác định loại hình du lịch không chỉ khó khăn do tính chất đan xen mà như đã nói ở phần trước, khái niệm về mỗi loại hình du lịch cũng thay đổi theo không gian và thời gian. Ví dụ: Khái niệm Du lịch sinh thái đã bắt đầu được nhắc đến nhiều vào khoảng cuối thập niên 60 thế kỷ XX, khi các nhà bảo vệ môi trường và các nhà kinh tế học phát triển bắt đầu lo ngại về việc sử dụng không hợp lý các tài nguyên thiên nhiên.
Hector Ceballos-Lascurain, nhà bảo vệ môi trường người Mêhico được cho là người tiên phong đưa ra thuật ngữ “du lịch sinh thái”. Theo ông, “du lịch sinh thái là du lịch chủ yếu là đi đến những vùng thiên nhiên, nơi hầu như chưa ai đụng tới hay chưa bị ô nhiễm, với mục đích nghiên cứu và thưởng thức phong cảnh, bao gồm các loại thực vật, động vật hoang dã, cũng như các giá trị văn hóa (lịch sử và hiện đại) của những vùng này” (Ceballos-Lascurain, 1987). Với định nghĩa như vậy, du lịch sinh thái hầu như không có gì khác so với du lịch thiên nhiên. Cùng với xu hướng gia tăng mối quan tâm đến bảo vệ môi trường, khái niệm về du lịch sinh thái cũng biến đổi theo chiều hướng nhấn mạnh hơn tính trách nhiệm của người đi du lịch.
Theo Hội du lịch sinh thái quốc tế, “du lịch sinh thái là du lịch có trách nhiệm, có ý thức tôn trọng, bảo tồn thiên nhiên các giá trị lịch sử, văn hóa, giảm thiểu các tác động tiêu cực; đem lại lợi ích kinh tế, xã hội cho cộng đồng dân cư sở tại” (International Ecotourism association, 1996). Còn theo định nghĩa của Hội đồng tư vấn môi trường Canada, “Du lịch sinh thái là trải nghiệm về thiên nhiên cho du khách, đồng thời góp phần bảo tồn hệ sinh thái, tôn trọng sự toàn vẹn của các cộng đồng đón 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Trong các hình thức du lịch nông thôn thì du lịch nông nghiệp và du lịch đón tiếp tại nông hộ là các hình thức phổ biến và có tác động rõ ràng đến phát triển nông thôn. Các đặc trưng của du lịch nông thôn Các nghiên cứu trên thế giới đã tổng kết 4 đặc trưng chính của du lịch nông thôn là (Đào Thế Anh, 2013): (1) Nền tảng của du lịch nông thôn là nông nghiệp và nghề truyền thống.
(2) Mô hình du lịch nông thôn có thể thay đổi theo thời gian và không gian cho phù hợp; thay đổi từ tham quan đến tham gia. (3) Du lịch nông thôn không cạnh tranh mà bổ xung cho các loại hình du lịch khác. Đi sâu vào các khía cạnh: a. Tài nguyên của du lịch nông thôn Chìa khóa của sự phát triển du lịch nông thôn là người dân địa phương, trên cơ sở các nguồn tài nguyên sẵn có, tạo ra sản phẩm thu hút khách du lịch.
Chính vì vậy, việc xác định các nguồn tài nguyên của du lịch nông thôn là một việc làm cần thiết. - Thiên nhiên và môi trường nông thôn: Đây là điều kiện tiên quyết cho phát triển du lịch nông thôn.