Chương 1. Tổng quan cơ sở lí luận và phương pháp nghiên cứu Chương 2. Tiềm năng phát triển DLST VQG Xuân Sơn, tỉnh Phú Thọ Chương 3. Hiện trạng hoạt động du lịch sinh thái tại VQG Xuân Sơn Chương 4.
Định hướng và giải phápphát triển du lịch sinh thái tại VQG Xuân Sơn 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận về du lịch sinh thái 1. Khái niệm du lịch Tổ chức du lịch thế giới (UNWTO) đưa ra khái niệm về du lịch năm 1993 như sau: “Du lịch là tổng hợp các mối quan hệ, hiện tượng và các hoạt động kinh tế bắt nguồn từ các cuộc hành trình và lưu trú của cá nhân hay tập thể ở bên ngoài nơi ở thường xuyên của họ hay ngoài nước họ với mục đích hòa bình. Nơi họ đến lưu trú không phải là nơi làm việc của họ”[37] Theo Luật Du lịch Việt Nam, năm 2005: “Du lịch là hoạt động của con người ngoài nơi cư trú thường nhằm thỏa mãn nhu cầu tham quan, giải trí, nghỉ dưỡng… trong khoảng thời gian nhất định” [24] Như vậy, du lịch là một khái niệm bao hàm nội dung kép.
Một mặt nó mang ý nghĩa thông thường của việc đi lại của con người với mục đích nghỉ ngơi, giải trí… Mặt khác, du lịch được nhìn nhận dưới một góc độ khác như là hoạt động gắn chặt với những kết quả kinh tế (sản xuất, tiêu thụ) do chính nó tạo ra. Bởi vậy, những tác động của du lịch đến lãnh thổ đón khách là khá phức tạp. Khái niệm du lịch sinh thái DLST là một khái niệm rộng lớn, được hiểu khác nhau từ những cách nhìn khác nhau của các cá nhân, tổ chức nghiên cứu. - Định nghĩa về DLST lần đầu tiên được Hector Ceballos - Lascurain đưa ra năm 1987:“DLST là du lịch đến những khu vực tự nhiên còn ít bị thay đổi, với những mục đích đặc biệt: nghiên cứu, thăm quan với ý thức trân trọng thế giới hoang dã và những giá trị văn hóa được khám phá”.
[26] Trong định nghĩa này, Ceballos - Lascurain mới chỉ dừng lại ở sự “trân trọng tự nhiên”, những định nghĩa sau này của các nhà nghiên cứu, các tổ chức du lịch đã có thay đổi sâu sắc hơn. - Theo Wood, 1991: “DLST là du lịch đến các khu vực còn tương đối hoang sơ với mục đích tìm hiểu về lịch sử môi trường tự nhiên và văn hóa mà không làm thay đổi sự toàn vẹn của các hệ sinh thái. Đồng thời tạo những cơ hội về kinh tế để 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ủng hộ việc bảo tồn tự nhiên và mang lại lợi ích về tài chính cho người dân địa phương” [26]. Ở đây, Wood đã đề cập đến giáo dục môi trường, phương cách bảo tồn tự nhiên và sự phát triển của cộng đồng trong DLST.
- Định nghĩa của Hiệp hội DLST Ôxtrâylia: “DLST là du lịch dựa vào thiên nhiên, trong đó bao gồm các nhân tố giáo dục và được quản lí bền vững về mặt sinh thái” [26]. Ở định nghĩa này, quản lí bền vững và được giáo dục là 2 nhân tố chủ yếu được nhấn mạnh trong DLST. - Định nghĩa ngắn gọn và đầy đủ ý nghĩa của hiệp hội DLST quốc tế là: “DLST là việc đi lại có trách nhiệm tới các khu vực thiên nhiên mà bảo tồn được môi trường và cải thiện phúc lợi cho người dân địa phương” [26]. - Ở Việt Nam, định nghĩa về DLST được đưa ra trong Luật Du lịch Việt Nam là: “DLST là hình thức du lịch dựa vào thiên nhiên, gắn với bản sắc văn hóa địa phương với sự tham gia của cộng đồng hướng tới phát triển bền vững” [24].
Định nghĩa này đã nêu lên khái quát về đặc tính và mục tiêu của DLST. DU LỊCH DU LỊCH HỖ TRỢ THIÊN NHIÊN BẢO TỒN VÀ PHÁT DU LỊCH TRIỂN CỘNG ĐỒNG DU LỊCH DU LỊCH DU LỊCH SINH THÁI DU LỊCH DU LỊCH DU LỊCH DU LỊCH CÓ GIÁO DỤC ĐƢỢC QUẢN LÍ MÔI TRƢỜNG BỀN VỮNG Hình 1. Cấu trúc du lịch sinh thái [30] Như vậy, từ định nghĩa ban đầu được đưa ra từ năm 1987 cho đến nay, nội dung về DLST đã có sự thay đổi. Từ chỗ đơn thuần coi hoạt động DLST là loại 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hình du lịch ít tác động đến môi trường tự nhiên sang cách nhìn tích cực hơn.
Theo đó, DLST là loại hình du lịch có trách nhiệm với môi trường, thể hiện ở tính giáo dục và diễn giải về tự nhiên, có đóng góp cho hoạt động bảo tồn và đem lại lợi ích cho cộng đồng địa phương. Tóm lại, mặc dù cũng lấy các hệ sinh thái làm đối tượng, nhưng DLST hoàn toàn không đồng nghĩa với du lịch thiên nhiên hay du lịch xanh. Nói đến du lịch thiên nhiên hay du lịch xanh mới chỉ là nói đến đối tượng du lịch, cũng tương tự như ta nói về du lịch văn hóa, du lịch lễ hội hay du lịch biển… Các loại du lịch đó có thể được tiến hành theo phương thức phát triển bền vững, hoặc theo phương thức thương mại, không bền vững. Những loại du lịch thiên nhiên hay du lịch xanh, tiến hành trong các vùng sinh thái còn khá nguyên vẹn, theo phương thức của du lịch bền vững, là dạng cơ bản của DLST.
Nó là dạng cơ bản vì “các hệ sinh thái còn khá nguyên vẹn” còn có thể được mở rộng, nghĩa là đặc trưng cho một vùng sinh thái - nhân văn. Khi đó, một bộ phận của du lịch làng bản, du lịch đồng quê… nếu hoạt động theo phương thức du lịch bền vững cũng sẽ là một bộ phận mở rộng của DLST. Tuy nhiên, nhần lớn các nhà du lịch học mới chỉ nói đến DLST theo nghĩa ban đầu của nó, lấy đối tượng là thiên nhiên. Các đặc trưng DLST Đã có nhiều tác giả nghiên cứu và đưa những dấu hiệu đặc trưng cơ bản của DLST như sau: [26] - Dựa trên sự hấp dẫn về tự nhiên.
Đối tượng của DLST là những khu vực hấp dẫn với các đặc điểm phong phú về tự nhiên, đa dạng về sinh học và những nét văn hóa bản địa đặc sắc. Đặc biệt những khu tự nhiên còn tương đối hoang sơ, ít bị tác động bởi các hoạt động của con người. Chính vì vậy, hoạt động DLST thường được diễn ra và thích hợp với các VQG và các khu bảo tồn thiên nhiên. - Hỗ trợ bảo tồn và quản lí bền vững về sinh thái.
Đây là một đặc trưng khác biệt nổi bật của DLST so với các loại hình du lịch khác. Trong DLST, hình thức, địa điểm và mức độ sử dụng cho các hoạt động du lịch phải được quản lí cho sự bền vững của cả hệ sinh thái và bản thân ngành du lịch. Đó là lí do tại sao các nhà quản 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lí VQG nên đặt ưu tiên cao nhất vào việc quản lí các hoạt động du lịch trong VQG của họ. - Có giáo dục và diễn giải về môi trường.
Đặc điểm giáo dục môi trường trong DLST là một yếu tố cơ bản thứ hai, phân biệt nó với loại du lịch tự nhiên khác. Diễn giải và giáo dục môi trường là những công cụ quan trọng trong việc tăng thêm những kinh nghiệm du lịch cho du khách. Khách DLST đích thực là những khách có thể biết và mong muốn được gần gũi, tiếp xúc với môi trường nhằm nâng cao kiến thức và sự trân trọng môi trường. - Hỗ trợ phát triển cộng đồng địa phương.
DLST phải đảm bảo cải thiện đời sống, tăng thêm lợi ích cho cộng đồng địa phương và môi trường của khu vực. Cộng đồng địa phương có thể tham gia vào những công việc vận hành DLST trên phương diện cung cấp kiến thức, kinh nghiệm thực tế, các dịch vụ, và các sản phẩm phục vụ khách. Những lợi ích này nhất thiết phải lớn hơn sự trả giá về môi trường và văn hóa - xã hội, nảy sinh từ hoạt động du lịch, mà cộng đồng địa phương phải gánh chịu. - Thỏa mãn nhu cầu về kinh nghiệm du lịch cho du khách.
Khách DLST thường có mong muốn trải nghiệm trong thiên nhiên và mức độ đáp ứng nhu cầu này sẽ thể hiện chất lượng của hoạt động DLST. Vì vậy, các dịch vụ du lịch làm hài lòng du khách, về mặt trải nghiệm thiên nhiên, chỉ nên đứng sau công tác bảo tồn. Các nguyên tắc của DLST DLST được phát triển trên cơ sở những nguyên tắc hướng tới sự phát triển bền vững. Các nguyên tắc được đảm bảo trong DLST là các nguyên tắc không chỉ cho các nhà quy hoạch, quản lí, điều hành mà còn cả những hướng dẫn viên DLST.
Cochranne đã tổng kết các nguyên tắc của DLST như sau, [31]: - Sử dụng thận trọng những nguồn tài nguyên môi trường, kích thích sự bảo tồn và giảm thiểu các nguồn tiêu dùng gây rác rưởi. - Phát triển ở mức độ nhỏ và hợp nhất tới các ngành kinh tế khác hoặc với các chiến lược sử dụng lãnh thổ. - Tạo nên những lợi ích kinh tế lâu dài cho cộng đồng địa phương, những người nên được quyền làm chủ trong sự phát triển và hoạch định. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Các chiến lược thị trường cần tôn trọng môi trường du lịch, không nên làm xói mòn nền văn hoá và xã hội địa phương.
- Có khả năng hấp dẫn số lượng khách du lịch ngày càng tăng và thường xuyên đáp ứng cho du khách những kinh nghiệm du lịch lí thú. - Khách du lịch cần được cung cấp thông tin đầy đủ và chính xác về khu vực đến thăm, đảm bảo tính giáo dục cao. Đối chiếu với các nguyên tắc của du lịch bền vững, các nguyên tắc của DLST cũng nhằm vào các mục tiêu hướng tới du lịch bền vững. Để đạt được mục tiêu này, việc hiểu và đánh giá mối quan hệ của DLST với bảo tồn trong các địa bàn tiêu biểu như các VQG, các khu bảo tồn thiên nhiên, các lợi ích và những nguy cơ nảy sinh tiêu cực đến môi trường và cộng đồng trong các khu vực này là hết sức cần thiết.
Các yêu cầu của DLST Để thực hiện các nguyên tắc trên DLST cần có những yêu cầu cơ bản. Các nhà khoa học nghiên cứu về DLST đã đưa ra 4 yêu cầu cơ bản mà DLST cần đảm bảo là: Dựa trên các hệ sinh thái điển hình; đảm bảo tính giáo dục; sử dụng lãnh thổ du lịch phù hợp với bảo tồn và khuyến khích sự tham gia của cộng đồng địa phương.