Chương 1 của Luật Du lịch thì “ DLST là hình thức du lịch dựa vào tự nhiên, gắn với bản sắc văn hóa địa phương, có sự tham gia của cộng đồng nhằm phát triển bền vững ” Ở Việt Nam, trong lần hội thảo về Xây dựng chiến lược quốc gia về phát triển DLST do Tổng cục du lịch phối hợp với IUCN và Ủy ban kinh tế - xã hội Châu Á – Thái Bình Dương tổ chức từ ngày 7 đến ngày 9/ 9/ 1999 đã đưa ra định nghĩa: “ DLST là loại hình du lịch dựa vào thiên nhiên và văn hóa bản địa, gắn với giáo dục môi trường, có đóng góp cho nỗ lực bảo tồn và phát triển bền vững, với sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương ” [1, tr.83] Có thể thấy rằng, tất cả các khái niệm đều cho rằng DLST là loại hình du lịch dựa vào thiên nhiên và văn hóa bản địa gắn với việc diễn giải, giáo dục môi trường theo hướng bền vững về mặt sinh thái. Du khách sẽ được hướng dẫn tham quan với những diễn giải cần thiết về môi trường để nâng cao hiểu biết, cảm nhận được giá trị thiên nhiên và văn hóa mà không gây những tác động không thể chấp nhận đối với các hệ sinh thái và văn hóa bản địa. DLST phải có sự tham gia của cộng đồng địa phương và mang lại lợi ích cho họ. Đặc trưng Du lịch sinh thái có những đặc trưng sau: * Đặc trưng cơ bản + Tính đa ngành Sản phẩm DLST do nhiều ngành tạo nên như ngành dịch vụ, thương mại, công nghệ thông tin, giao thông vận tải, công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, nông nghiệp…để cung ứng các sản phẩm, dịch vụ nhằm thỏa mãn nhu cầu của khách du lịch.
+ Tính liên vùng Biểu hiện thông qua các tour, tuyến du lịch đến các khu du lịch, điểm Luan van 8 du lịch trong một khu vực, một vùng, lãnh thổ, một nước hay giữa các nước với nhau. + Tính mùa vụ Ở mỗi vùng, miền, mỗi quốc gia…đều có những yếu tố thời tiết, khí hậu, nhiệt độ, độ ẩm khác nhau và thay đổi theo mùa, các loài động thực vật cũng có thời gian sinh trưởng khác nhau theo mùa. Hoạt động DLST luôn gắn liền với tự nhiên nên nó mang tính mùa vụ, có những thời điểm thu hút rất nhiều khách du lịch nhưng cũng có những thời điểm rất ít hoặc không có khách tham quan. + Tính đa mục tiêu DLST không chỉ nhằm mục tiêu bảo vệ tài nguyên môi trường, bảo vệ các di tích lịch sử, văn hóa, bảo vệ và duy trì đa dạng sinh học, bảo vệ và phát huy truyền thống, bản sắc văn hóa của dân tộc, giáo dục, diễn giải nhằm nâng cao nhận thức của cộng đồng, các tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp làm du lịch, của du khách và của chính quyền… trong việc bảo vệ môi trường mà còn góp phần vào việc giao lưu kinh tế, văn hóa, giải quyết công ăn việc làm, đem lại phúc lợi cho cộng đồng dân cư địa phương, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cơ cấu lao động, xóa đói giảm nghèo, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân.
+ Tính xã hội hóa DLST thu hút được sự tham gia của các nhà hoạch định chính sách, các nhà nghiên cứu khoa học, của chính quyền và cộng đồng dân cư địa phương, của các nhà doanh nghiệp, các nhà quản lý, các nhà đầu tư, các hướng dẫn viên, của nhiều du khách trong và ngoài nước với nhiều thành phần, độ tuổi, giới tính khác nhau…Chính sự tham gia của nhiều thành phần trong xã hội nên DLST mang tính xã hội hóa rất cao. Luan van 9 * Đặc trưng riêng + Tính giáo dục về môi trường Bên cạnh việc khai thác các tài nguyên thiên nhiên, tài nguyên nhân văn vào việc phát triển du lịch, DLST còn có đặc điểm nổi trội và khác với các hình thức du lịch khác đó là các hoạt động mang tính giáo dục, diễn giải nhằm nâng cao nhận thức về môi trường sống và các hệ sinh thái. + DLST góp phần bảo vệ đa dạng sinh học và sử dụng nguồn tài nguyên một cách bền vững DLST hướng dẫn các cách thức để những người làm du lịch, du khách, cộng đồng dân cư địa phương…tiến hành các hoạt động du lịch và có cách ứng xử phù hợp, hạn chế đến mức thấp nhất các hoạt động gây ảnh hưởng đến môi trường tự nhiên, hệ sinh thái, đến các giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng dân cư bản địa, đồng thời sử dụng một phần thu nhập từ du lịch để bảo vệ đa dạng sinh học và sử nguồn tài nguyên một cách hợp lý và bền vững. + DLST góp phần mang lại lợi ích kinh tế, phát huy các giá trị truyền thống văn hóa, xã hội của cộng đồng dân cư địa phương DLST khuyến khích và sử dụng người dân bản địa tham gia vào các hoạt động quản lý, làm hướng dẫn viên, cung ứng các sản phẩm DLST, gìn giữ và phát triển các giá trị văn hóa, làng nghề truyền thống…để phục vụ nhu cầu ngày càng phong phú, đa dạng của du khách, góp phần phát huy các giá trị văn hóa truyền thống và mang lại lợi ích cho cộng đồng dân cư địa phương.Tài nguyên du lịch sinh thái Tài nguyên du lịch là cảnh quan thiên nhiên, di tích lịch sử, di tích cách mạng, giá trị nhân văn, công trình lao động sáng tạo của con người có thể được sử dụng nhằm thỏa mãn nhu cầu du lịch, là yếu tố cơ bản để hình thành các điểm du lịch, khu du lịch nhằm tạo ra sự hấp dẫn du lịch.
Luan van 10 “ Tài nguyên DLST là các yếu tố cơ bản để hình thành các điểm, các tuyến hoặc các khu DLST bao gồm các cảnh quan thiên nhiên, các di tích lịch sử, các giá trị văn hóa, các công trình sáng tạo của nhân loại có thể sử dụng nhằm thỏa mãn nhu cầu về DLST ” [1, tr.105] Tuy nhiên, không phải mọi giá trị tự nhiên và văn hóa bản địa đều được coi là tài nguyên DLST mà chỉ có các thành phần và các thể hợp tự nhiên, các giá trị văn hóa bản địa gắn với một hệ sinh thái cụ thể được khai thác, sử dụng để tạo ra sản phẩm DLST, phục vụ mục đích phát triển du lịch nói chung, DLST nói riêng mới được xem là tài nguyên DLST. Các loại tài nguyên du lịch sinh thái cơ bản : a. Các hệ sinh thái điển hình và đa dạng sinh học * Hệ sinh thái là hệ thống các quần thể sinh vật và các thành phần của môi trường sống bao quanh, trong một quan hệ chặt chẽ và tương tác với nhau.77] Các hệ sinh thái điển hình như : + Hệ sinh thái rừng nhiệt đới + Hệ sinh thái núi cao + Hệ sinh thái đất ngập nước + Hệ sinh thái san hô - cỏ biển + Hệ sinh thái biển - đảo + Hệ sinh thái nông nghiệp Các hệ sinh thái điển hình này thường được tập trung bảo vệ ở các vườn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên. Vì vậy, việc khai thác các tài nguyên thiên nhiên để phát triển DLST thường gắn liền với các khu vực này.
* Đa dạng sinh học là thuật ngữ tổng quát biểu hiện sự phong phú, đa dạng của nguồn gen, loài sinh vật trong hệ sinh thái và tự nhiên. Luan van 11 “ Đa dạng sinh học là tổng hợp toàn bộ các gen, các loài và các hệ sinh thái. Đó là sự biến đổi liên tục theo tiến hóa để tạo ra các loài mới trong điều kiện sinh thái mới khi những loài khác biến đi. Các tài nguyên DLST đặc thù * Miệt vườn Là nơi chuyên trồng hoa, cây cảnh, cây ăn quả.
Cuộc sống và sinh hoạt của cộng đồng dân cư nơi đây là sự hòa quyện và kết hợp giữa tính cách của người nông dân và người tiểu thương tạo nên giá trị văn hóa bản địa riêng có gọi là văn hóa miệt vườn hòa quyện cùng với cảnh quan nơi đây tạo thành một tài nguyên DLST đặc thù rất hấp dẫn đối với khách du lịch trong và ngoài nước đến tham quan, thưởng ngoạn và tìm hiểu, khám phá. * Sân chim Là nơi cư trú hoặc di cư của các loài chim, số lượng đàn chim lớn với nhiều chủng loại phong phú, đa dạng ; là hệ sinh thái đặc thù của những vùng đất rộng lớn, có hệ động thực vật phát triển, khí hậu thích hợp với điều kiện sống của các loài chim có sức hấp dẫn đối với du khách, đặc biệt là du khách muốn tìm hiểu, khám phá cuộc sống, sinh hoạt của các loài chim. * Cảnh quan thiên nhiên Là sự kết hợp tổng thể của thiên nhiên như địa hình, các hang động, sông núi, hệ động thực vật…tạo nên cảnh quan thiên nhiên hấp dẫn du khách đến tham quan, thưởng ngoạn. Văn hóa bản địa Là các giá trị vật chất và tinh thần được hình thành trong quá trình phát triển của một cộng đồng dân cư, thể hiện mối quan hệ gắn bó giữa thế giới tự nhiên và con người trong không gian của một hệ sinh thái tự nhiên cụ thể.
Văn hóa bản địa là một trong những bộ phận cấu thành nên đa dạng văn hóa, tạo nên sự đa dạng về sinh học. Các giá trị văn hóa bản địa có sự hình Luan van 12 thành và phát triển gắn liền với sự tồn tại và phát triển của hệ sinh thái tự nhiên như : - Kiến thức canh tác, khai thác, bảo tồn và sử dụng các loài sinh vật phục vụ cuộc sống của cộng đồng. - Đặc điểm sinh hoạt văn hóa các lễ hội truyền thống. - Kiến trúc dân gian, công trình gắn với các truyền thuyết, đặc điểm tự nhiên khu vực.
- Các sản phẩm thủ công mỹ nghệ gắn liền với cuộc sống cộng đồng. - Các di tích lịch sử, văn hóa, khảo cổ gắn liền với lịch sử phát triển, tín ngưỡng của cộng đồng. Khu du lịch sinh thái a. Khái niệm khu DLST “ Khu DLST là một đơn vị lãnh thổ có quy mô nhất định, có tổ chức khai thác tài nguyên DLST (theo các nguyên tắc phát triển của DLST), có định hướng, quy hoạch phát triển, có cơ sở hạ tầng và cơ sở vật chất kỹ thuật phù hợp để phát triển DLST, thỏa mãn nhu cầu chuyên biệt của khách DLST ” [17, tr.