CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ DU LỊCH NÔNG THÔN VÀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH NÔNG THÔN 1. Cơ sở lý luận về du lịch nông thôn 1. Quan niệm về nông thôn Các quốc gia trên thế giới trong quá trình phát triển đều phân các vùng lãnh thổ thành hai khu vực đó là nông thôn và thành thị.
Vùng nông thôn được quan niệm khác nhau ở mỗi nước vì điều kiện kinh tế - xã hội, điều kiện tự nhiên ở mỗi nước khác nhau. Cho đến nay chưa có một khái niệm nào được chấp nhận một cách rộng rãi về nông thôn. Khái niệm nông thôn theo từ điển tiếng Việt được định nghĩa là: “Làng mạc sống bằng sản xuất nông nghiệp, khác với thành thị”. Dưới khía cạnh xã hội học, đô thị và nông thôn là hai khái niệm về mặt nội dung có hàng loạt đặc điểm có tính đối lập nhau.
Các nhà xã hội học đã đưa ra rất nhiều cơ sở khác nhau để phân biệt đô thị và nông thôn. Sự phân chia đó có thể dựa trên cơ sở các lĩnh vực hoạt động sống của xã hội như lĩnh vực công nghiệp, nông nghiệp, thủ công nghiệp, thương nghiệp, giao thông, vận tải, dịch vụ,.hoặc dựa trên các thiết chế chủ yếu của xã hội như thiết chế kinh tế, văn hóa, giáo dục, chính trị, gia đình,.hoặc theo các nhóm, các giai cấp, tầng lớp xã hội, hay theo bình diện lãnh thổ. 19] Cũng có một số nhà lý luận xã hội học lại cho rằng, để phân biệt giữa đô thị và nông thôn theo sự khác biệt giữa chúng về các mặt kinh tế, xã hội và môi trường. Như về mặt kinh tế thì giữa đô thị và nông thôn có sự khác biệt về lao động, nghề nghiệp, mức độ và cách thu nhập về dịch vụ,.Về mặt xã hội thì đó là sự khác biệt trong lối sống, giao tiếp, văn hóa, gia đình, mật độ dân số, nhà ở,.Về mặt môi trường thì chủ yếu ở đây là môi trường tự nhiên, mức độ ô nhiễm,.
Nhấn mạnh từ góc độ xã hội thì cả đô thị và nông thôn đều được coi là những hệ thống xã hội, những cộng đồng xã hội có những đặc trưng riêng biệt như những xã hội nhỏ và trong đó có đầy đủ các yếu tố, các vấn đề xã hội và các thiết chế xã hội. Vì vậy, trước hết đô thị và nông thôn cần được xem xét như một cơ cấu xã hội, trong đó có hàng loạt các yếu tố, các lĩnh vực nằm trong mối quan hệ chặt chẽ với nhau. [2, 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. 19] Khái niệm được đa số các nhà xã hội học chấp nhận đó là coi đô thị và nông thôn như các hệ thống xã hội được phân biệt theo ba đặc trưng cơ bản sau: Về các nhóm giai cấp, tầng lớp xã hội thì ở đô thị đặc trưng chủ yếu là giai cấp công nhân, ngoài ra còn có các tầng lớp giai cấp khác như tư sản, thợ thủ công, viên chức, trí thức,.Còn đối với nông thôn thì đặc trưng chủ yếu ở đây là nông dân, ngoài ra ở từng xã hội còn có các giai cấp, tầng lớp như địa chủ, phú nông, nhóm thợ thủ công nghiệp, buôn bán nhỏ,.
Về lĩnh vực sản xuất chủ yếu ở đô thị có đặc trưng là sản xuất công nghiệp; ngoài ra, còn có các lĩnh vực khác như dịch vụ, thương nghiệp, sản xuất tinh thần,.Còn đối với nông thôn thì đặc trưng rõ nét nhất là sản xuất nông nghiệp; ngoài ra, còn phải kể đến cấu trúc phi nông nghiệp bao gồm: dịch vụ, buôn bán, tiểu thủ công nghiệp mà có vai trò rất lớn đối với lĩnh vực sản xuất nông nghiệp. Về lối sống, văn hóa của từng loại cộng đồng, thì đối với nông thôn thường rất đặc trưng với lối sống văn hóa của cộng đồng làng xã mà được phân biệt rất rõ ràng với lối sống thị dân đặc trưng cho khu vực đô thị. Đặc trưng này có rất nhiều khía cạnh để chỉ ra sự khác biệt giữa đô thị và nông thôn: từ hệ thống dịch vụ, sự giao tiếp, đời sống tinh thần, phong tục, tập quán, hệ giá trị, chuẩn mực cho hành vi,.đến khía cạnh dân số, lối sống gia đình, sinh hoạt kinh tế,.ngay cả đến hệ thống đường xá, năng lượng, nhà ở đều nói lên đây là hai cộng đồng có các khía cạnh văn hóa, lối sống tách biệt nhau. Đây là đặc trưng cơ bản nhất về mặt xã hội học khi phân tích sự khác biệt giữa đô thị và nông thôn.
Chính đặc trưng thứ ba đã tạo ra bản sắc riêng, diện mạo riêng cho hai hệ thống xã hội đô thị và nông thôn. Ở đây, học viên nhìn nhận “nông thôn” trên 3 khía cạnh về các nhóm giai cấp, tầng lớp xã hội, về lĩnh vực sản xuất, về lối sống văn hóa của từng loại cộng đồng. Theo đó, nông thôn được hiểu “là khu vực tập trung các hộ nông dân chuyên sản xuất nông nghiệp theo làng, xã…”. Do vậy, mặc dù Đà Lạt được được Thủ tướng Chính phủ quyết định công nhận là đô thị loại I trực thuộc tỉnh Lâm Đồng ngày 23 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tháng 3 cùng năm 2009, nhưng xét cụ thể theo các tiêu chí trên thì vẫn có thể xác định được những khu vực được xem là nông thôn tại Đà Lạt.
Khái niệm về du lịch nông thôn Du lịch nông thôn mà nhiều nơi dùng lẫn với thuật ngữ du lịch nông nghiệp – Rural Tourism. Danh từ này được dùng khác nhau ở các quốc gia: Ở Ý là Agri-tourism (Du lịch nông nghiệp); Ở Anh là Rural tourism (Du lịch nông thôn), ở Mỹ là Homestead (Du lịch trang trại); ở Nhật Bản là Green – tourism (Du lịch xanh), còn ở Pháp là Tourisme rural (Du lịch nông thôn) hoặc Tourisme vert (Du lịch xanh). 14] Tác giả Bernard Lane (1994) đã định nghĩa về du lịch nông thôn là một loại hình du lịch: - Được diễn ra ở khu vực nông thôn - Thiết thực cho nông thôn – hoạt động dựa trên những đặc điểm tiêu biểu của những khu vực nông thôn với quy mô kinh doanh nhỏ, không gian mở, được tiếp xúc trực tiếp và hòa mình vào thế giới thiên nhiên, những di sản văn hóa, xã hội và văn hóa truyền thống ở làng xã. - Có quy mô nông thôn – bao gồm các công trình xây dựng cũng như quy mô khu định cư thường có quy mô nhỏ (thôn, bản).
- Dựa trên đặc điểm, yếu tố truyền thống, phát triển chậm và được tổ chức chặt chẽ, gắn kết với các hộ dân địa phương. Được phát triển và quản lí chủ yếu bởi địa phương, phục vụ mục đích lâu dài của dân cư trong làng xã. - Với nhiều loại hình, thể hiện đặc tính đa dạng về môi trường, kinh tế, lịch sử, địa điểm của mỗi nông thôn. 14] Trong phạm vi luận văn này, chúng ta có thể hiểu khái niệm về du lịch nông thôn như sau: “là loại hình du lịch diễn ra tại khu vực nông thôn, mang đến sự trải nghiệm cho du khách về các phương thức sản xuất, sinh hoạt của người dân địa phương, có ý nghĩa bảo tồn các giá trị văn hoá truyền thống đồng thời mang lại lợi ích kinh tế cho cộng đồng dân cư”.
15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Đặc điểm du lịch nông thôn Từ các đặc điểm nghiên cứu về nông thôn, có thể nêu ra được đặc điểm của loại hình du lịch nông thôn như: - Địa điểm hoạt động du lịch diễn ra tại vùng nông thôn - nơi có tỷ lệ các công trình nhân tạo và sự định cư thường ở mức độ thấp, có các đặc trưng truyền thống vẫn còn được lưu giữ, chi phối, điều khiển các hoạt động tại địa phương tạo nên nét văn hóa, truyền thống của cộng đồng vùng nông thôn. - Tìm hiểu đặc trưng vùng nông thôn tại các khu vực có không gian mở, gắn liền với tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên, di sản, yếu tố xã hội truyền thống, các hoạt động canh tác nông, lâm, ngư nghiệp. - Nền tảng của DLNT là nông nghiệp.
Mục tiêu của DLNT không chỉ là thỏa mãn nhu cầu của du khách và đáp ứng lợi ích cho các nhà kinh doanh du lịch, mà nó còn là chiến lược để phát triển nông thôn bằng việc khai thác và đưa các sản phẩm nông nghiệp vào du lịch. Như vậy, DLNT chính là một hình thức bán sản phẩm nông nghiệp trực tiếp ngay tại nơi sản xuất. Du khách sẽ được hòa cùng cư dân bản địa tham gia vào các hoạt động thường nhật và mang tính đặc trưng của địa phương đó. - Mô hình của DLNT có thể thay đổi theo thời gian và không gian cho phù hợp với tình hình và chịu sự chi phối của tính mùa vụ nông nghiệp trong du lịch.
Thách thức đối với du lịch nông thôn: - DLNT không cạnh tranh với các loại hình du lịch khác, sự phát triển của các ngành khác là tiền đề cho DLNTphát triển. Tuy nhiên, sự cạnh tranh trong ngành thì rất lớn. Một phần nguyên nhân cũng là do tính kết hợp của DLNT, thay vì chỉ tham gia các hoạt động du lịch văn hóa tại làng này sau đó tham gia các hoạt động du lịch sinh thái tại các làng khác thì du khách có thể tham gia cả hai loại hình du lịch này ngay tại cùng một làng. Nó tạo sự tiện lợi cho du khách vì thế rất dễ được du khách chấp thuận mặc dù sinh thái của làng đó không đặc sắc bằng làng khác.
Điều này dẫn đến nguy cơ, làng khác sẽ mất đi rất nhiều lượng khách du lịch, làm cho du 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com lịch của làng không thể phát triển được. Vì thế, để đạt được lợi ích đôi bên là rất khó, đó là nguyên nhân dẫn đến việc tại sao lại có sự cạnh tranh gay gắt giữa các vùng có DLNT. - Dễ phát sinh những hình thái biến tấu của DLNT. Do có thể khai thác cùng một lúc nhiều loại hình vào DLNT, vì thế mà mỗi vùng, mỗi miền lại có những cách làm du lịch khác nhau.
Dẫn đến việc không thống nhất và đồng bộ trong khâu tổ chức và thực hiện du lịch tại mỗi vùng miền. Đó là nguyên nhân dẫn đến việc phát sinh những biến tấu khác nhau của DLNT. - Du lịch nông thôn có tính liên ngành và liên vùng cao. Tính liên ngành không chỉ thể hiện giữa du lịch với nông thôn mà còn với các ngành khác.
Liên vùng bởi phát triển DLNT là phát triển bền vững, những sản phẩm du lịch giống nhau, hoặc những vùng chỉ có một sản phẩm du lịch đặc trưng nhất định, có thể kết hợp với nhau tạo thành một chuỗi sản phẩm để cùng nhau phát triển.