Tổng quan nghiên cứu

Huyện Lương Sơn sở hữu vị trí địa kinh tế chiến lược khi là cửa ngõ phía Đông Bắc của tỉnh Hòa Bình, cách trung tâm Thủ đô Hà Nội khoảng 43 km và cách thành phố Hòa Bình 33 km. Với tổng diện tích tự nhiên đạt 36.489 ha, nằm trên các trục giao thông huyết mạch như Quốc lộ 6, Quốc lộ 21 và đường Hồ Chí Minh, Lương Sơn giữ vai trò đô thị vệ tinh quan trọng kết nối vùng đồng bằng sông Hồng với khu vực Tây Bắc. Đến năm 2019, thu nhập bình quân đầu người của huyện đạt 76,4 triệu đồng và tổng thu ngân sách nhà nước ghi nhận 250,4 tỷ đồng. Mặc dù sở hữu hệ thống danh lam thắng cảnh đa dạng như động Đá Bạc, núi Vua Bà, hang Chổ cùng các di chỉ khảo cổ học giá trị, hoạt động du lịch tại địa phương vẫn mang tính tự phát, quy mô nhỏ lẻ và chưa tương xứng với tiềm năng sẵn có.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn, phân tích toàn diện tiềm năng cùng thực trạng phát triển du lịch trên địa bàn huyện Lương Sơn trong giai đoạn 2017 - 2019, từ đó nhận diện các yếu tố cản trở và đề xuất hệ thống giải pháp chiến lược nhằm phát triển ngành du lịch đến năm 2025. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc trong việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế địa phương, nâng tỷ trọng đóng góp của ngành dịch vụ du lịch và tạo việc làm bền vững cho lực lượng lao động nông thôn, vốn đang chiếm tới 69,6% quỹ đất sản xuất nông nghiệp (26.898 ha).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng cách tiếp cận kinh tế học du lịch của các học giả chuyên ngành, điển hình là mô hình kinh tế của Nguyễn Văn Đính và Trần Thị Minh Hòa (năm 2006) khi xem du lịch là một ngành kinh doanh tổng hợp đáp ứng nhu cầu lưu trú, ăn uống, tham quan của khách du lịch nhằm tạo ra lợi ích kinh tế - xã hội. Đồng thời, luận văn kết hợp cách tiếp cận hệ thống của Michael Coltman (năm 2006), phân tích mối quan hệ tương tác giữa du khách, chính quyền địa phương, cộng đồng dân cư và các đơn vị kinh doanh lữ hành.

Về mặt khái niệm, tác giả căn cứ theo Điều 3 Luật Du lịch năm 2017 để chuẩn hóa định nghĩa về hoạt động du lịch, phát triển du lịch và sản phẩm du lịch đặc thù. Khung lý thuyết quy hoạch du lịch bền vững được vận hành dựa trên quy trình chuẩn hóa gồm 7 bước: từ chuẩn bị, xác định mục tiêu, khảo sát thực địa, phân tích số liệu, lập phương án dự báo, thẩm định cho đến thực thi giám sát. Cơ cấu lập kế hoạch phân bổ theo 3 mốc thời gian rõ rệt gồm ngắn hạn (từ 1 đến 3 năm), trung hạn (từ 3 đến 5 năm) và dài hạn (từ 10 đến 25 năm) nhằm tối ưu hóa việc phân bổ tài nguyên sinh thái.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập chính thống từ Chi cục Thống kê huyện Lương Sơn, Phòng Văn hóa và Thông tin, Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện cùng các báo cáo kinh tế - xã hội giai đoạn 2017 - 2019. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực tế với cỡ mẫu 150 phiếu điều tra, bao gồm 30 cán bộ quản lý chuyên trách, 40 cơ sở kinh doanh dịch vụ du lịch cùng 80 khách du lịch và người dân địa phương. Địa bàn lấy mẫu tập trung tại 3 khu vực trọng điểm là thị trấn Lương Sơn, xã Tân Vinh và xã Lâm Sơn.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên kết hợp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng để đảm bảo tính đại diện cho từng nhóm đối tượng tiếp cận. Dữ liệu sau thu thập được xử lý bằng các phương pháp thống kê mô tả, phân tích so sánh định lượng và ma trận SWOT. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm phản ánh khách quan các chỉ tiêu tăng trưởng, lượng hóa chính xác mức độ hài lòng của du khách và đánh giá toàn diện năng lực quản lý nhà nước tại địa phương.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cơ cấu lao động của huyện Lương Sơn bộc lộ sự mất cân đối lớn khi đối chiếu với tiềm năng phát triển dịch vụ. Trong tổng số 43.940 lao động toàn huyện năm 2019, lao động nông nghiệp chiếm áp đảo với 86,85% (38.160 người), trong khi lao động phi nông nghiệp chỉ chiếm 13,15% (5.780 người). Lực lượng lao động trực tiếp trong ngành du lịch còn mỏng, thiếu chứng chỉ chuyên môn và kỹ năng ngoại ngữ chuẩn mực.

Thứ hai, tiềm năng tài nguyên thiên nhiên của huyện rất lớn với diện tích đất lâm nghiệp đạt 17.370,49 ha (chiếm xấp xỉ 50% tổng diện tích tự nhiên) cùng hệ thống sông Bùi dài 32 km. Tuy nhiên, hiệu quả khai thác kinh tế chưa tương xứng. Mặc dù tổng mức luân chuyển hàng hóa và doanh thu dịch vụ năm 2019 đạt 4.765 tỷ đồng (tăng 13% so với năm 2018), nguồn thu thuần túy từ dịch vụ du lịch, lưu trú và lữ hành vẫn chiếm tỷ trọng rất nhỏ trong cơ cấu kinh tế.

Thứ ba, công tác quy hoạch và đầu tư cơ sở hạ tầng du lịch còn rời rạc. Trong tổng quy mô sản xuất công nghiệp - xây dựng đạt 11.915 tỷ đồng năm 2019 (tăng 18%), nguồn vốn ngân sách phân bổ riêng cho hạ tầng kỹ thuật du lịch, đường giao thông kết nối các hang động như hang Trầm, hang Rổng, động Đá Bạc chiếm tỷ lệ dưới 2% tổng chi đầu tư công của huyện.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những hạn chế trên bắt nguồn từ việc thiếu vắng bản quy hoạch phân khu chi tiết cho du lịch, dẫn đến tình trạng các doanh nghiệp đầu tư manh mún và sản phẩm du lịch bị trùng lặp. Đặt trong mối tương quan so sánh với các địa phương lân cận tại tỉnh Hòa Bình, huyện Kim Bôi trong 8 tháng đầu năm 2018 đã đón 50.100 lượt khách và đạt doanh thu 47,1 tỷ đồng nhờ khai thác hiệu quả suối khoáng nóng; trong khi huyện Mai Châu trong 9 tháng đầu năm 2019 thu hút trên 18.000 lượt khách trải nghiệm với doanh thu vượt 70 tỷ đồng thông qua các điểm du lịch cộng đồng đạt chuẩn ASEAN. Lương Sơn chưa tận dụng được lợi thế cách Hà Nội chỉ 43 km để xây dựng mô hình tương tự.

Trên phương diện trình bày khoa học, các dữ liệu này có thể được trực quan hóa qua biểu đồ cột kép so sánh tỷ trọng chuyển dịch cơ cấu kinh tế giữa nông nghiệp và dịch vụ giai đoạn 2017 - 2019, kết hợp bảng thống kê hiện trạng sử dụng đất để minh họa việc diện tích đất sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp chỉ chiếm 149 ha (khoảng 0,3% tổng diện tích tự nhiên), cho thấy sự thiếu hụt quỹ đất chuyên dùng cho các dự án nghỉ dưỡng cao cấp.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, rà soát và hoàn thiện quy hoạch không gian du lịch: Ủy ban nhân dân huyện Lương Sơn cần chủ trì lập đồ án quy hoạch phân khu các cụm du lịch sinh thái ven sông Bùi và danh thắng động Đá Bạc trước quý IV/2023, nâng chỉ tiêu quỹ đất dành cho thương mại - dịch vụ du lịch từ 149 ha lên 350 ha vào năm 2025 nhằm thu hút các nhà đầu tư chiến lược.

Thứ hai, phát triển sản phẩm du lịch nông nghiệp đặc thù: Phòng Văn hóa và Thông tin huyện phối hợp cùng Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn xây dựng các tour trải nghiệm nông nghiệp sạch, khai thác trực tiếp 41,02 ha diện tích rau hữu cơ tại các xã Thành Lập, Tân Vinh và vùng cây ăn quả VietGAP, phấn đấu đưa 5 sản phẩm OCOP đạt chuẩn 4 sao tham gia vào chuỗi cung ứng quà lưu niệm cho du khách trước năm 2024.

Thứ ba, nâng cấp hạ tầng giao thông và dịch vụ lưu trú: Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng huyện cần ưu tiên giải ngân nguồn vốn đầu tư công giai đoạn 2021 - 2025 để nâng cấp các tuyến đường liên xã kết nối Quốc lộ 6 và đường Hồ Chí Minh vào các điểm di tích, đồng thời kêu gọi nguồn vốn xã hội hóa đạt 150 tỷ đồng nhằm phát triển mạng lưới homestay sinh thái và khách sạn đạt tiêu chuẩn từ 3 sao trở lên.

Thứ tư, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực du lịch: Ban Chỉ đạo phát triển du lịch huyện phối hợp với Trường Đại học Lâm Nghiệp tổ chức 12 khóa đào tạo chuyên sâu về quản trị dịch vụ, kỹ năng lễ tân và ngoại ngữ, mục tiêu nâng tỷ lệ lao động du lịch qua đào tạo chính quy đạt trên 65% vào năm 2025, từng bước chuyển dịch khoảng 2.000 lao động từ khu vực nông nghiệp sang dịch vụ lữ hành.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm 1 - Cán bộ quản lý nhà nước: Các chuyên viên thuộc Ủy ban nhân dân huyện Lương Sơn, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hòa Bình có thể sử dụng các chỉ tiêu phân tích từ 36.489 ha đất đai và thực trạng quản lý để xây dựng Đề án phát triển du lịch giai đoạn 2021 - 2025 sát với thực tế địa phương.

Nhóm 2 - Doanh nghiệp và nhà đầu tư du lịch: Các doanh nghiệp lữ hành, nhà đầu tư bất động sản nghỉ dưỡng tìm kiếm dữ liệu thị trường về khoảng cách 43 km từ Hà Nội cùng danh mục các danh lam thắng cảnh như động Đá Bạc, hang Chổ để thiết kế các dự án nghỉ dưỡng ven đô đón đầu xu hướng du lịch cuối tuần.

Nhóm 3 - Hợp tác xã và cộng đồng dân cư địa phương: Các hộ kinh doanh, hợp tác xã nông nghiệp ứng dụng mô hình liên kết 41,02 ha rau hữu cơ với du lịch trải nghiệm, chuyển đổi nghề nghiệp từ 86,85% tỷ lệ lao động thuần nông sang làm dịch vụ homestay nhằm gia tăng thu nhập.

Nhóm 4 - Học viên và nhà nghiên cứu học thuật: Học viên cao học chuyên ngành Quản lý kinh tế và Du lịch học có thể tham khảo bộ khung lý thuyết quy hoạch 7 bước, phương pháp khảo sát 150 mẫu điều tra và phương pháp luận đánh giá kinh tế cấp huyện cho các công trình nghiên cứu tương đương.

Câu hỏi thường gặp

Vị trí địa lý mang lại lợi thế cạnh tranh cụ thể nào cho du lịch huyện Lương Sơn? Lương Sơn nằm tại cửa ngõ phía Đông Bắc tỉnh Hòa Bình, cách trung tâm Thủ đô Hà Nội 43 km và cách thành phố Hòa Bình 33 km. Việc kết nối trực tiếp với Quốc lộ 6, Quốc lộ 21 và đường Hồ Chí Minh giúp huyện trở thành điểm đến nghỉ dưỡng cuối tuần lý tưởng cho thị trường hơn 8 triệu dân từ Hà Nội.

Thực trạng cơ cấu lao động ảnh hưởng như thế nào đến chất lượng dịch vụ du lịch tại địa phương? Năm 2019, toàn huyện có 43.940 lao động nhưng lao động nông nghiệp chiếm tới 86,85%, trong khi lao động phi nông nghiệp chỉ đạt 13,15%. Sự thiếu hụt trầm trọng nhân lực được đào tạo bài bản về nghiệp vụ khách sạn và hướng dẫn viên khiến chất lượng phục vụ du khách chưa đạt tính chuyên nghiệp cao.

Cơ sở pháp lý cốt lõi nào định hướng cho việc hoạch định chính sách du lịch của huyện Lương Sơn? Nghiên cứu căn cứ trực tiếp vào Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 16/01/2017 của Bộ Chính trị về phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, các điều khoản sửa đổi của Luật Du lịch năm 2017 và Quyết định số 147/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2030.

Luận văn đề xuất mô hình sản phẩm du lịch nào mang tính đột phá cho Lương Sơn? Luận văn đề xuất phát triển chuỗi sản phẩm du lịch sinh thái nông nghiệp gắn với 41,02 ha rau hữu cơ và cây có múi VietGAP, kết hợp khám phá hệ thống 17.370,49 ha rừng tự nhiên và các di chỉ khảo cổ học như động Đá Bạc, tạo nên sản phẩm du lịch trải nghiệm mang tính bản sắc.

Bài học kinh nghiệm thực tiễn từ huyện Mai Châu có thể áp dụng cho Lương Sơn là gì? Huyện Mai Châu đã thu hút hơn 18.000 lượt khách và đạt doanh thu trên 70 tỷ đồng trong 9 tháng đầu năm 2019 nhờ chuẩn hóa các homestay cộng đồng đạt giải thưởng ASEAN. Lương Sơn cần học tập mô hình quản lý cộng đồng này để phát triển du lịch bền vững gắn với bảo tồn văn hóa Mường.

Kết luận

  • Hệ thống hóa hoàn chỉnh khung lý luận quản lý kinh tế du lịch và quy trình quy hoạch phát triển bền vững 7 bước cấp địa phương.
  • Đánh giá thực chứng tiềm năng trên 36.489 ha diện tích tự nhiên và chỉ rõ điểm nghẽn cơ cấu lao động nông nghiệp còn chiếm tới 86,85% tại huyện Lương Sơn.
  • Phân tích tương quan kinh tế du lịch địa phương so với các trung tâm du lịch lân cận như Kim Bôi và Mai Châu giai đoạn 2017 - 2019.
  • Xác lập 4 nhóm giải pháp đột phá với mục tiêu huy động 150 tỷ đồng vốn đầu tư hạ tầng và nâng tỷ lệ lao động du lịch qua đào tạo lên trên 65% vào năm 2025.
  • Khẳng định phát triển du lịch sinh thái ven đô là đòn bẩy chiến lược giúp nâng cao thu nhập bình quân đầu người vượt mức 76,4 triệu đồng/năm.

Đóng góp chính của luận văn là cung cấp luận cứ khoa học và hệ thống dữ liệu điều tra thực địa chuẩn xác, làm cơ sở thực thi chính sách cho các nhà quản lý địa phương. Trong lộ trình 2021 - 2025, chính quyền huyện Lương Sơn cùng các đơn vị kinh doanh cần khẩn trương phối hợp triển khai đồng bộ các giải pháp quy hoạch, đưa du lịch Lương Sơn bứt phá trở thành ngành kinh tế quan trọng của tỉnh Hòa Bình.