Chương 1: Cơ sở lý luận về giảm thiểu ô nhiễm môi trường hướng tới phát triển du lịch bền vững tại Vịnh Hạ Long 1.1 Tổng quan nghiên cứu Vấn đề môi trường là một vấn đề nhận được rất nhiều sự quan tâm của cộng đồng. Vịnh Hạ Long là một di sản thiên nhiên thế giới của Việt Nam, là đại diện và là hình ảnh tiêu biểu của Việt Nam trong mắt bạn bè quốc tế. Do đó, vấn đề về môi trường tại đây cũng được đề cập, nghiên cứu và tìm ra nhiều giải pháp để góp phần gìn giữ, phát triển hình ảnh của một si sản. Bàn về vấn đề môi trường tại Vịnh Hạ Long, có thể nhắc đến luận văn thạc sĩ khoa học của nghiên cứu sinh Vũ Thanh Sơn – Trường Đại học Khoa học Tự nhiên năm 2016, với đề tài “Nghiên cứu, đề xuất giải pháp quản lý ô nhiễm Vịnh Hạ Long từ nguồn đất liền”.
Bài nghiên cứu đã chỉ được thực trạng ô nhiễm biển tại Vịnh Hạ Long và khẳng định tính cấp bách của việc bảo vệ môi trường biển nơi đây. Đồng thời, bài nghiên cứu cũng phân tích thực trạng công tác quản lý môi trường biển Vịnh Hạ Long liên quan đến nguồn gây ô nhiễm từ đất liền, từ đó đưa ra được một số giải pháp có tính ứng dụng cao vào thực tế. Tuy nhiên, vấn đề ô nhiễm tại Vịnh Hạ Long không chỉ xuất phát từ đất liền mà còn bao gồm các phương diện khác như hoạt động du lịch trên biển, hoạt động sinh hoạt của ngư dân các làng chài, v. Cùng với đó, Vịnh Hạ Long đang ngày càng bị ô nhiễm và quá tải về sức chứa.
Những ảnh hưởng gia tăng qua từng năm nên một số giải pháp đưa ra không còn phù hợp với hiện tại. Bên cạnh đó, nghiên cứu “đề xuất giải pháp quản lý nhằm giảm thiểu ô nhiễm môi trường tại khu du lịch Bãi Cháy, thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh” của Phạm Thùy Linh – Đại học Thủy lợi năm 2016 cũng đã chỉ ra nhiều tác động đáng tiêu cực với môi trường mà hoạt động du lịch đem lại. Bài nghiên cứu đã đưa ra khá đầy đủ về thực trạng du lịch tại khu du lịch Bãi Cháy và lý thuyết về môi trường , giúp đem đến một cái nhìn toàn diện, rõ nét về địa phương được 13 nghiên cứu. Đồng thời, bài nghiên cứu cũng đề cập đến việc gắn bảo vệ môi trường với phát triển du lịch bền vững.
Tuy nhiên, phương diện hướng tới phát triển du lịch bền vững còn chưa đề cập sâu và cụ thể. Một số giải pháp về tổ chức quản lý và khoa học, công nghệ còn chưa có tính ứng dụng cao. Bài “Nghiên cứu phát triển du lịch bền vững tại khu vực Vịnh Hạ Long” của Nguyễn Hồng Vinh – khóa VH 903 Trường Đại học Dân lập Hải Phòng là một bài nghiên cứu khá đầy đủ về các yếu tố cần để phát triển du lịch bền vững tại Vịnh Hạ Long. Bài nghiên cứu đã phân tích các hoạt động kinh tế, xã hội đang diễn ra xung quanh khu vực di sản Vịnh Hạ Long đã và đang ảnh hưởng đến vấn đề môi sinh, môi trường tại khu vực di sản.
Trên cơ sở đó đưa ra nhiều giải pháp có tính ứng dụng về các phương diện như: thực hiện quy hoạt và quản lý các dự án, nâng cao năng lực quản lý di sản, tuyên truyền giáo dục, nhận thức cộng đồng, đẩy mạnh công tác nghiên cứu khoa học. Quan điểm mà bài nghiên cứu đưa ra là cần phải phát triển du lịch tại khu vực Vịnh Hạ Long theo hướng bền vững, như thế mới bảo tồn được giá trị vô giá của di sản. Bài nghiên cứu vừa có tính ứng dụng vừa mang giá trị tham khảo cho các bài nghiên cứu sau này. Tuy nhiên các số liệu đưa ra đều là của những năm trước năm 2008, do đó theo thời gian, các kết luận về thực trạng hoạt động du lịch đưa ra đã không còn chính xác.
Cùng với đó, những biến động của môi trường Vịnh Hạ Long diễn ra qua từng ngày, từng năm, vì vậy bài nghiên cứu cũng không còn chính xác đối với thời điểm hiện tại. Từ những giá trị mà các bài nghiên cứu đã đem lại, cùng với các mặt hạn chế còn tồn tại ở các bài nghiên cứu trên, đề tài “giảm thiểu ô nhiễm môi trường hướng tới phát triển du lịch bền vững tại Vịnh Hạ Long” đã được chọn làm đề tài nghiên cứu. Bài nghiên cứu sẽ tập trung phân tích khía cạnh môi trường – vấn đề đáng báo động và vô cùng cấp thiết, cần được quan tâm sâu sắc hiện nay tại Vịnh Hạ Long. Trong đó, các dữ liệu, thực trạng được tổng hợp sẽ gần với thời điểm hiện nay để đưa ra các giải pháp thiết thực góp phần gìn giữ, phát huy giá trị di sản thế giới Vịnh Hạ Long.2 Khái niệm môi trường và các yếu tố của môi trường 1.1 Khái niệm môi trường Theo khoản 1, Điều 3, Luật Bảo vệ môi trường ngày 29/11/2005 đã quy định “Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất nhân tạo bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và sinh vật” [10].
Hiểu một cách đơn giản nhất đó chính là tất cả mọi thứ xung quanh con người, giúp cho con người tồn tại và phát triển. Môi trường có thể phân loại như sau [14]: Môi trường tự nhiên bao gồm các nhân tố thiên nhiên như vật lý, hoá học, sinh học, tồn tại ngoài ý muốn của con người, nhưng cũng ít nhiều chịu tác động của con người. Đó là ánh sáng mặt trời, núi sông, biển cả, không khí, động, thực vật, đất, nước. Môi trường tự nhiên cho ta không khí để thở, đất để xây dựng nhà cửa, trồng cấy, chăn nuôi, cung cấp cho con người các loại tài nguyên khoáng sản cần cho sản xuất, tiêu thụ và là nơi chứa đựng, đồng hoá các chất thải, cung cấp cho ta cảnh đẹp để giải trí, làm cho cuộc sống con người thêm phong phú.
Môi trường xã hội là tổng thể các quan hệ giữa người với người. Đó là những luật lệ, thể chế, cam kết, quy định, ước định. ở các cấp khác nhau như: Liên Hợp Quốc, Hiệp hội các nước, quốc gia, tỉnh, huyện, cơ quan, làng xã, họ tộc, gia đình, tổ nhóm, các tổ chức tôn giáo, tổ chức đoàn thể,. Môi trường xã hội định hướng hoạt động của con người theo một khuôn khổ nhất định, tạo nên sức mạnh tập thể thuận lợi cho sự phát triển, làm cho cuộc sống của con người khác với các sinh vật khác.
Môi trường nhân tạo: bao gồm tất cả các nhân tố do con người tạo nên, làm thành những tiện nghi trong cuộc sống, như ôtô, máy bay, nhà ở, công sở, các khu vực đô thị, công viên nhân tạo.2 Chức năng cơ bản của môi trường Môi trường có các chức năng cơ bản sau đây: [14] Không gian sống của con người và các loài sinh vật 16 Cung cấp tài nguyên cần thiết cho hoạt động sống và sản xuất của con người Nơi chứa đựng và đồng hóa các chất thải do con người tạo ra trong quá trình sinh hoạt và sản xuất Nơi giảm nhẹ các tác động có hại của thiên nhiên đối với con người và sinh vật ở trên Trái Đất Nơi lưu trữ và cung cấp thông tin cho con người Trong môi trường, con người là chủ thể của tự nhiên nên không gian cho nhà ở, sản xuất và tái tạo môi trường lớn. Không gian sống sẽ buộc phải mở rộng ra khi con người có nhu cầu nên theo đó, họ sẽ tác động lên môi trường bằng cách khai thác và chuyển đổi chức năng sử dụng như khai hoang, cải tạo đất, phá rừng… Do đó môi trường sinh thái sẽ bị mất cân bằng và chất lượng không gian sống theo đó cũng giảm đi. Chính vì thế, con người cần hiểu rõ môi trường là gì để từ đó có thể có những hành động đúng đắn và hợp lí.3 Tác động tích cực và tiêu cực của du lịch đối với môi trường 1.1 Tác động tích cực Cải thiện việc quản lí môi trường sống nhạy cảm [6]. Tăng thêm mức độ đa dạng sinh học tại những điểm du lịch nhờ những dự án có các công viên cảnh quan, khu nuôi chim thú… hoặc bảo tồn đa dạng sinh học thông qua nuôi trồng nhân tạo phục vụ du lịch.
Tăng cường nhận thức về các giá trị và tầm quan trọng của tự nhiên[6]: Du lịch đại chúng phát triển, số lượng du khách lựa chọn điểm đến tăng lên. Ở mỗi điểm đến, khách du lịch sẽ được thưởng thức, trải nghiệm những giá trị tự nhiên, từ đó hiểu được tầm quan trọng và có ý thức gìn giữ và bảo tồn các giá trị đó. Phát triển du lịch là công cụ truyền thông hữu hiệu nâng cao nhận thức của cả các cơ quan quản lí, doanh nghiệp kinh doanh du lịch, khách du lịch và dân cư địa phương. Củng cố các di sản thiên nhiên [6]: Có thể khẳng định, du lịch đã thúc đẩy việc bảo vệ, củng cố các di sản thiên nhiên.
Chính nhu cầu tham quan, tìm hiểu, trải 17 nghiệm của du khách đã thôi thúc chính quyền và người dân biết quý trọng, tự hào, quan tâm chăm lo gìn giữ bảo tồn, phục dựng và làm sáng tỏ, phát huy những giá trị vốn quý của các di sản. Một phần doanh thu từ du lịch di sản được quay trở lại tái đầu tư vào việc bảo tồn, tôn tạo, tôn vinh, phục dựng và quản lý di sản. Với ý nghĩa đó, du lịch đóng góp to lớn cho bảo tồn và phát huy bền vững các giá trị của di sản. Khuyến khích các nguồn viện trợ bảo tồn các di sản tự nhiên [6]: Một di sản được biết đến rộng rãi sẽ thu hút lượng lớn khách du lịch tham quan.
Qua đó góp phần nâng cao hình ảnh, danh tiếng của điểm đến. Để bảo tồn các di sản đó trong quá trình phát triển, không thể thiếu sự đầu tư, viện trợ của các doanh nghiệp, tổ chức khắp mọi nơi, giúp cho di sản giữ được giá trị cốt lõi lâu đời.2 Tác động tiêu cực Hoạt động du lịch ngoài đem lại một số lợi ích cho môi trường như trên thì cũng mang đến rất nhiều những tác động tiêu cực như sau[18]: Hoạt động du lịch làm tăng áp lực về chất thải sinh hoạt, đặc biệt ở các trung tâm du lịch, góp phần làm tăng nguy cơ ô nhiễm môi trường đất, nước.