Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG 1. Cơ sở lý luận về phát triển du lịch cộng đồng 1. Một số khai niệm liên quan đến phát triển du lịch cộng đồng 1. Du lịch Hiện nay, du lịch đang là một đề tài hấp dẫn với nhiều góc độ nghiên cứu khác nhau.
Du lịch là một hiện tượng kinh tế - xã hội khá phức tạp, trong quá trình nghiên cứu về sự phát triển du lịch có nhiều vấn đề phát sinh, được mở rộng và ngày càng phong phú, do đó rất khó để đưa ra định nghĩa du lịch vừa mang tính bao quát, vừa mang tính lý luận và thực tiễn. Trong hệ thống các tài liệu hàn lâm, có rất nhiều cách tiếp cận khác nhau để làm rõ khái niệm về du lịch, trong đó mỗi cách tiếp cận lại có thể cho ra một khái niệm về du lịch. Hunziker và Krapf đã đưa ra định nghĩa: Du lịch là tập hợp các mối quan hệ và các hiện tượng phát sinh trong các cuộc hành trình và lưu trú của những người ngoài địa phương, nếu việc lưu trú đó không thành cư trú thường xuyên và không liên quan đến hoạt động kiếm lời (Nguyễn Văn Đính và Trần Thị Minh Hòa, 2006) Từ điển bách khoa quốc tế về du lịch do Viện Hàn lâm khoa học quốc tế về du lịch định nghĩa: Du lịch là tập hợp các hoạt động tích cực của con người nhằm thực hiện một dạng hành trình, là một công nghiệp liên kết nhằm thỏa mãn các nhu cầu của khách du lịch… Du lịch là một cuộc hành trình mà một bên là người khởi hành với mục đích đã được chọn trước và một bên là những công cụ làm thỏa mãn các nhu cầu của họ (Nguyễn Văn Đính và Trần Thị Minh Hòa, 2006). Luật Du lịch 2017, có quy định: “Du lịch là các hoạt động có liên quan đến chuyến đi của con người ngoài nơi cư trú thường xuyên trong thời gian 5 không quá 01 năm liên tục nhằm đáp ứng nhu cầu tham quan, nghỉ dưỡng, giải trí, tìm hiểu, khám phá tài nguyên du lịch hoặc kết hợp với mục đích hợp pháp khác”; Du lịch cộng đồng là loại hình du lịch được phát triển trên cơ sở các giá trị văn hóa của cộng đồng, do cộng đồng dân cư quản lý, tổ chức khai thác và hưởng lợi.
Tóm lại, du lịch là khái niệm có nhiều cách tiếp cận khác nhau xuất phát từ những khác biệt về tính chất và sự phát triển của du lịch nên có nhiều cách hiểu khác nhau khi đưa ra định nghĩa du lịch. Do đó, tùy thuộc vào từng mục đích nghiên cứu mà có thể sử dụng khái niệm du lịch cho phù hợp. Ở đề tài này, tác giả luận văn sử dụng khái niệm về du lịch như sau: Du lịch là một ngành kinh doanh bao gồm nhiều hoạt động mang tính đặc thù, thu hút nhiều thành phần tham gia, tạo thành một tổng thể phức tạp. Hoạt động du lịch vừa mang đặc điểm của ngành kinh tế, vừa mang đặc điểm của ngành văn hóa - xã hội.
Tài nguyên du lịch Tài nguyên du lịch là tổng thể tự nhiên, văn hóa lịch sử cùng với tất cả các thành phần của chúng. Tất cả đóng vai trò trong việc khôi phục cũng như phát triển về thể lực, trí lực của con người và khả năng lao động, sức khỏe của họ. Tài nguyên du lịch được sử dụng cho nhu cầu trực tiếp và nhu cầu gián tiếp, áp dụng vào việc sản xuất dịch vụ du lịch. Hiện nay du lịch đang là một trong những ngành có định hướng tài nguyên một cách vô cùng rõ rệt.
Khi đó tài nguyên du lịch có vai trò như một yếu tố cơ bản hay là điều kiện tiên quyết giúp hình thành cũng như phát triển về du lịch trong một địa phương. 6 Tùy thuộc vào từng số lượng tài nguyên, chất lượng và các mức độ kết hợp của chúng trên cùng địa bàn sẽ mang tới ý nghĩa khác nhau và đặc biệt đối với sự phát triển của du lịch. Điều này cũng đồng nghĩa với việc sức hấp dẫn về du lịch của một địa phương phụ thuộc rất nhiều vào các nguồn tài nguyên du lịch có trong địa phương đó. Theo Luật Du lịch Việt Nam 2017, Tài nguyên du lịch là cảnh quan thiên nhiên, yếu tố tự nhiên, di tích lịch sử - văn hóa, công trình lao động sáng tạo của con người và các giá trị nhân văn khác có thể được sử dụng nhằm đáp ứng nhu cầu du lịch, là yếu tố cơ bản để hình thành các khu du lịch, điểm du lịch, tuyến du lịch, đô thị du lịch.
Tài nguyên du lịch gồm tài nguyên du lịch tự nhiên và tài nguyên du lịch nhân văn đang được khai thác và chưa được khai thác. Tài nguyên du lịch tự nhiên gồm các yếu tố địa chất, địa hình, địa mạo, khí hậu, thủy văn, hệ sinh thái, cảnh quan thiên nhiên có thể được sử dụng phục vụ mục đích du lịch. Tài nguyên du lịch nhân văn gồm truyền thống văn hóa, các yếu tố văn hóa, văn nghệ dân gian, di tích lịch sử, cách mạng, khảo cổ, kiến trúc, các công trình lao động sáng tạo của con người và các di sản văn hóa vật thể, phi vật thể khác có thể được sử dụng phục vụ mục đích du lịch. Tài nguyên du lịch phong phú và đa dạng, trong đó có nhiều tài nguyên đặc sắc và độc đáo có sức hấp dẫn lớn đối với du khách; tài nguyên du lịch là những tài nguyên gồm hai giá trị: giá trị hữu hình và giá trị vô hình; tài nguyên du lịch thường dễ khai thác; tài nguyên du lịch có thời gian khai thác khác nhau; tài nguyên du lịch được khai thác tại chỗ để tạo ra các sản phẩm du lịch; tài nguyên du lịch có thể sử dụng được nhiều lần.
Các sản phẩm du lịch Dựa trên khái niệm về du lịch, năm 2017, Luật Du lịch đã đưa ra một khái niệm về sản phẩm du lịch như sau: “Sản phẩm du lịch là tập hợp các dịch vụ trên cơ sở khai thác các giá trị tài nguyên du lịch để thoả mãn nhu 7 cầu của khách tham quan”. Tuy nhiên, khái niệm này chưa được coi là hoàn hảo và vẫn còn nhiều thiếu sót. Để định nghĩa lại một cách đầy đủ và trọn vẹn ý nghĩa của sản phẩm du lịch, Tổ chức Du lịch Thế giới (UNWTO) đã cho rằng: “ Sản phẩm du lịch là sự tổng hợp của 3 nhóm nhân tố cấu thành bao gồm Hệ thống dịch vụ, quản lý điều hành; Tài nguyên du lịch; Hệ thống cơ sở hạ tầng và cơ sở vật chất kỹ thuật. Du lịch cộng đồng Du lịch cộng đồng được định nghĩa tại Khoản 15 Điều 3 Luật Du lịch 2017 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2018).
Theo đó: Du lịch cộng đồng là loại hình du lịch được phát triển trên cơ sở các giá trị văn hóa của cộng đồng, do cộng đồng dân cư quản lý, tổ chức khai thác và hưởng lợi. Hiện nay, du lịch cộng đồng đang được coi là loại hình du lịch mang lại nhiều lợi ích phát triển kinh tế bền vững nhất cho bản địa. Du lịch cộng đồng không chỉ giúp người dân bảo vệ tài nguyên môi trường sinh thái, mà còn là dịp để bảo tồn và phát huy những nét văn hoá độc đáo của địa phương. Hiện nay tại Việt Nam phát triển khá rộng mở các mô hình DLCĐ một cách nhanh chóng.
Phải kể đến khu vực vùng miền núi có đồng bào dân tộc thiểu số như Hà Giang, Lào Cai,… Mô hình này có hiệu quả khá thiết thực, vừa phát huy được hết thế mạnh văn hóa bản địa của dân tộc và góp phần xóa đói giảm nghèo, nâng cao đời sống của nhiều người dân địa phương. Các xu hướng du lịch mới đang cải tiến theo hướng đáp ứng đủ nhu cầu của khách hàng đồng thời giữ nguyên gốc, nguyên sơ chất phát chân thực văn hóa bản địa. Đó là những giá trị cốt lõi, nguyên sơ, chất phát mà cả cộng đồng đang muốn giữ gìn. 8 Một nền du lịch bền vững thì người dân phải được hưởng lợi từ sự phát triển du lịch của địa phương, vì vậy phát triển du lịch cộng đồng luôn gắn liền với tính chất của địa phương, thì sẽ dễ phát triển hơn.
Phát triển Phát triển được hiểu là một quá trình tăng trưởng bao gồm nhiều yếu tố cấu thành khác nhau về kinh tế, chính trị, xã hội, kỹ thuật, văn hoá… Phát triển là xu hướng tự nhiên tất yếu của thế giới vật chất nói chung, của xã hội loài người nói riêng. Phát triển kinh tế – xã hội là quá trình nâng cao điều kiện sống về vật chất và tinh thần của con người bằng phát triển lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất, nâng cao các giá trị văn hoá cộng đồng. Sự chuyển đổi của các hình thái xã hội từ xã hội công xã nguyên thuỷ lên chiếm hữu nô lệ lên phong kiến rồi đến xã hội tư bản… được coi là một quá trình phát triển. Phát triển du lịch Phát triển du lịch cũng có thể được hiểu trên 2 khía cạnh khác nhau: - Phát triển du lịch là sự gia tăng về số lượng và chất lượng của hoạt động du lịch.
- Phát triển du lịch cũng còn được hiểu là những biện pháp mà chủ thể quản lý sử dụng để thúc đẩy sự gia tăng về số lượng và chất lượng của hoạt động du lịch. Phát triển du lịch cộng đồng Nhà nghiên cứu Nicole Hausle và Wollfgang Strasdas đưa ra khái niệm: “Du lịch cộng đồng là một hình thái du lịch trong đó chủ yếu là người dân địa phương đứng ra phát triển và quản lý. Lợi ích kinh tế có được từ du lịch sẽ đọng lại nền kinh tế địa phương” (Nicole Hausler and Wolfang Strasdas, Community Based Sustainable Tourism A Reader, 2000). Quan niệm trên nhấn mạnh đến vai trò chính của người dân địa phương trong vấn đề phát triển du lịch ngay trên địa bàn họ quản lý.
9 Du lịch cộng đồng là “phương thức tổ chức du lịch đề cao về môi trường, văn hóa xã hội.