Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn về du lịch cộng đồng. Tiềm năng và thực trạng phát triển du lịch cộng đồng tại xã Cẩm Thanh, thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam. Giải pháp và kiến nghị nhằm phát triển du lịch cộng đồng bền vững tại xã Cẩm Thanh, thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ DU LỊCH CỘNG ĐỒNG 1. Một số khái niệm 1. Du lịch Ngày nay, DL trở thành một hoạt động thường xuyên, phổ biến và là nhu cầu thiết yếu trong cuộc sống của con người. Chính những lợi ích nhiều mặt mà DL mang lại, đây được xem là ngành kinh tế mũi nhọn, là “cứu cánh” vực dậy nền kinh tế ốm yếu của nhiều quốc gia.
Mặc dù vậy cho đến nay, việc nhận thức về DL vẫn chưa được thống nhất, đã có nhiều cách hiểu, nhìn nhận khác nhau về DL. Sau đây là một số khái niệm về DL theo cách tiếp cận của các đối tượng liên quan đến hoạt động DL [7, tr.1]: - Đối với người đi DL: DL là cuộc hành trình và lưu trú của họ ở ngoài nơi cư trú để thoả mãn các nhu cầu khác nhau như hoà bình, hữu nghị, tìm kiếm kinh nghiệm sống hoặc thoả mãn các nhu cầu về vật chất và tinh thần khác. - Đối với người kinh doanh DL: DL là quá trình tổ chức các điều kiện về sản xuất và phục vụ nhằm thoả mãn, đáp ứng các nhu cầu của người du lịch và đạt được mục đích số một của mình là thu lợi nhuận. - Đối với chính quyền địa phương: DL là việc tổ chức các điều kiện về hành chính, về cơ sở hạ tầng, CSVCKT để phục vụ KDL, là tổng hợp các hoạt động kinh doanh nhằm tạo điều kiện cho KDL trong chuyến hành trình và lưu trú, là cơ hội để bán các sản phẩm của địa phương, tăng thu ngoại tệ, tăng thu nhập, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho người dân địa phương.
- Đối với CĐ dân cư sở tại: DL là một hiện tượng kinh tế - xã hội mà hoạt động DL tại địa phương mình vừa đem lại những cơ hội để tìm hiểu nền văn hoá, phong cách của những người ngoài địa phương, vừa là cơ hội để tìm việc làm, phát huy các nghề cổ truyền, tăng thu nhập nhưng đồng thời cũng gây ảnh hưởng đến đời sống người dân sở tại như về môi trường, trật tự an ninh xã hội, nơi ăn, chốn ở… 11 Ngoài ra còn có nhiều cách hiểu khác về DL, trong đó, khái niệm về du lịch được sử dụng phổ biến ở nước ta là cách hiểu theo Luật du lịch Việt Nam (2005): “Du lịch là hoạt động của con người ngoài nơi cư trú thường xuyên của mình nhằm thoả mãn nhu cầu tham quan, giải trí, nghỉ dưỡng trong một khoảng thời gian nhất định”. Năm 2017, Luật du lịch Việt Nam có sự thay đổi và theo đó, khái niệm du lịch hiện nay được hiểu như sau: “Du lịch là các hoạt động có liên quan đến chuyến đi của con người ngoài nơi cư trú thường xuyên trong thời gian không quá 01 năm liên tục nhằm đáp ứng nhu cầu tham quan, nghỉ dưỡng, giải trí, tìm hiểu, khám phá tài nguyên du lịch hoặc kết hợp với mục đích hợp pháp khác” [28]. Cộng đồng Thuật ngữ CĐ (community) là một khái niệm được Liên hiệp quốc công nhận vào năm 1950 và khuyến khích các quốc gia sử dụng khái niệm này như một công cụ để thực hiện trong các chương trình viện trợ. Có nhiều cách hiểu khác nhau về thuật ngữ này: Theo Keith và Ary cho rằng: “Cộng đồng trước hết là một nhóm người thường sinh sống trên cùng khu vực địa lý, tự xác định mình về cùng một nhóm.
Những người trong cùng một cộng đồng thường có quan hệ huyết thống hoặc hôn nhân và có thể thuộc cùng một tôn giáo, một tầng lớp chính trị” [64, tr. Từ điển bách khoa Việt Nam định nghĩa: “Cộng đồng được hiểu là một tập đoàn người rộng lớn, có những dấu hiệu chung về thành phần giai cấp, về nghề nghiệp, về địa điểm sinh tụ và cư trú. Cũng có những cộng đồng xã hội bao gồm cả một dòng giống, một sắc tộc, một dân tộc” [45, tr. Tác giả Bùi Thị Hải Yến trong công trình Du lịch cộng đồng cũng có cách hiểu về CĐ như sau: “Cộng đồng được hiểu là một nhóm dân cư cùng sinh sống trên một lãnh thổ nhất định, được gọi tên như làng, xã, huyện, thị, tỉnh, thành phố, quốc gia… có những dấu hiệu chung về thành phần giai cấp, truyền thống văn hóa, đặc điểm kinh tế - xã hội” [58, tr.
12 Như vậy, từ những nhìn nhận trên, hiểu một cách chung nhất, “Cộn g đồn g là một nhóm người có những đặc điểm tương đồng về kinh tế, văn hóa, xã hội… cùng tồn tại trong một không gian địa lý nhất định”. Du lịch cộng đồng DLCĐ phát triển ở Việt Nam vào cuối những năm 1980 và ngày càng được coi trọng từ sau những năm 1990. Khái niệm về DLCĐ trong nghiên cứu này dựa vào đặc điểm của CĐĐP với tư cách là thành phần cốt lõi, là trung tâm của mọi hoạt động phát triển DL địa phương. Do vậy, tổng hợp từ nhiều lý luận của các tổ chức, nhà nghiên cứu, lấy nhận định từ Tài liệu hướng dẫn phát triển DLCĐ: “Du lịch cộng đồng là một loại hình du lịch do chính cộng đồng người dân phối hợp tổ chức, quản lý và làm chủ để đem lại lợi ích kinh tế và bảo vệ được môi trường chung thông qua việc giới thiệu với du khách các nét đặc trưng của địa phương (phong cảnh, văn hóa) [29, tr.
Tài liệu cũng đề cập thêm: “Du lịch cộng đồng dựa trên sự tò mò, mong muốn của khách du lịch để tìm hiểu thêm về cuộc sống hàng ngày của người dân từ các nền văn hóa khác nhau. Du lịch cộng đồng thường liên kết với người dân thành thị đến các vùng nông thôn để thưởng thức cuộc sống tại đó trong một khoảng thời gian nhất định” [29, tr. Tựu chung lại, khái niệm DLCĐ chứa đựng các nội dung chủ yếu như sau: - Du khách là tác nhân bên ngoài, là tiền đề mang lại lợi ích kinh tế và sẽ có những tác động nhất định kèm theo việc thụ hưởng các giá trị về môi trường sinh thái tự nhiên và nhân văn khi đến với một CĐĐP cụ thể. - CĐĐP là người kiểm soát các giá trị về mặt TNDL để hỗ trợ du khách có cơ hội tìm hiểu và nâng cao nhận thức của mình khi có cơ hội tiếp cận hệ thống TNDL tại không gian sống của CĐĐP.
- CĐĐP sẽ nhận được lợi ích về mặt kinh tế, mở rộng tầm hiểu biết về đặc điểm tính cách của du khách cũng như có cơ hội nắm bắt các thông tin bên ngoài từ du khách. 13 - CĐĐP ngày càng được tăng cường về khả năng tổ chức, vận hành và thực hiện các hoạt động, xây dựng các SPDL phục vụ cho du khách. Từ đó, CĐ ngày càng phát huy vai trò làm chủ của mình. Phát triển du lịch cộng đồng Phát triển là quá trình vận động theo chiều hướng đi lên của sự vật, hiện tượng từ trình độ thấp lên trình độ cao hơn, từ đơn giản đến phức tạp, từ thiếu sót đến hoàn thiện.
Phát triển của sự vật, hiện tượng có thể theo chiều rộng và cả chiều sâu. Phát triển cộng đồng được hiểu là tập hợp nhiều hoạt động diễn ra trong đời sống nhằm làm thay đổi các giá trị về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường của CĐ theo xu hướng ngày càng tốt hơn. Phát triển CĐ có sự tham gia của người dân để phát triển nông nghiệp, nông thôn, du lịch được Chính phủ Việt Nam rất quan tâm, đã thực hiện và đang tiếp tục triển khai trên phạm vi cả nước. Những sáng kiến đổi mới công tác lập và tổ chức thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế xã hội địa phương, phát triển sinh kế có sự tham gia người dân bước đầu đã mang lại kết quả.
Đã xuất hiện các kinh nghiệm hay, bài học quý về phát triển CĐ có sự tham gia của người dân. Từ đó có thể hiểu, phát triển DLCĐ là tập hợp các hoạt động của con người nhằm bảo tồn hoặc thay đổi các giá trị về kinh tế, văn hóa, xã hội, môi trường tại địa phương phục vụ các hoạt động DL theo chiều hướng ngày càng tốt hơn, hiệu quả hơn, trong đó đặc biệt chú trọng đến việc đảm bảo quyền lợi cho cộng đồng địa phương. Đặc điểm và nguyên tắc phát triển du lịch cộng đồng 1. Đặc điểm của du lịch cộng đồng Mỗi loại hình DL mang những đặc điểm riêng biệt, đặc trưng của loại hình DL đó.
DLCĐ có các đặc điểm phân biệt với các loại hình DL khác như sau: 14 - Đặc điểm nổi bật nhất của DLCĐ đó là loại hình DL mà CĐĐP là chủ thể trực tiếp tham gia vào các hoạt động từ bảo tồn, quản lý đến khai thác các giá trị DL từ nguồn TNDL và môi trường DL, giữ vai trò chính trong các hoạt động kinh doanh DL như kinh doanh lưu trú, ăn uống, vận chuyển KDL và kinh doanh các dịch vụ hàng hóa, vui chơi, giải trí, hướng dẫn, tư vấn các hoạt động kinh tế - xã hội liên quan đến DL địa phương. - Phát triển DLCĐ tức là công nhận quyền chủ sở hữu hợp pháp trong việc bảo tồn, khai thác hợp pháp và bền vững các loại TN và MT vì sự phát triển của CĐ. Phát triển DLCĐ là thực hiện các mục tiêu phát triển DL gắn liền với việc thực hiện các mục tiêu phát triển CĐ, vì sự phát triển của CĐ. - Địa điểm tổ chức phát triển DLCĐ: Diễn ra tại nơi cư trú hoặc gần nơi cư trú của CĐĐP.
Đây là những khu vực có nguồn TNDL tự nhiên hoặc nhân văn phong phú, hấp dẫn hoặc cả hai, có độ nhạy cảm về đa dạng sinh học, chính trị, văn hóa và xã hội hiện đã, đang và có thể bị tác động bởi con người. - CĐ dân cư phải là người dân sinh sống, làm ăn trong hoặc liền kề các điểm TNDL, đồng thời CĐ phải có quyền lợi và trách nhiệm tham gia khai thác cũng như bảo tồn tài nguyên, các nguồn lực phát triển DL bền vững nhằm hạn chế, giảm các tác động tiêu cực, nâng cao số lượng, chất lượng TNDL từ chính các hoạt động kinh doanh DL, kinh tế - xã hội của CĐ, hoạt động của du khách và các bên tham gia vào hoạt động DL nói chung.