Chương 1. Tổng quan nghiên cứu và cơ sở lý luận. Nội dung chương trình bày tong quan các nghiên cứu về dé tài và hệ thống cơ sở lý luận các tiêu chí đánh giá sự phát triển CBT và một số yếu tố ảnh hưởng đến phát triển CBT, từ đó xây dựng các giả thuyết nghiên cứu. Dia bàn và phương pháp nghiên cứu.
Nội dung chương trình bày thông tin sơ bộ về địa bàn nghiên cứu; quy trình thiết kế nghiên cứu, xây dựng thang đo, bảng hỏi, xác định quy mô mẫu nghiên cứu và cách thu thập dữ liệu nghiên cứu. Kết quả nghiên cứu. Nội dung chương trình bày các kết quả qua phân tích đữ liệu và kiểm định giả thuyết nghiên cứu. Thảo luận và khuyến nghị.
Nội dung chương này trình bày các phân tích, đánh giá về kết quả nghiên cứu tại Chương 3 đồng thời đưa ra các giải pháp, khuyến nghị nhằm phát triển CBT tại điểm nghiên cứu. CHUONG 1: TONG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan các nghiên cứu về phát triển du lịch dựa vào cộng đồng Nhiều thập kỷ qua, du lịch được nhắc đến như một ngành khoa học xã hội nồi bật, trong đó, nhiều nghiên cứu đã đo lường và phân tích sự phát triển của một loạt các hoạt động du lịch dựa trên sự tham gia của cộng đồng địa phương. Loại hình CBT được nhận định là một loại thuốc chữa bách bệnh trong phát triển bền vững kinh tế, văn hóa và môi trường cũng như là công cụ giảm nghèo hữu hiệu, đặc biệt tại các nước đang phát triển (Akama, 2002; Snyman, 2012; Spenceley, 2008, dẫn theo Bittar và Prideaux, 2017).
Một loạt các nghiên cứu đưa ra quan điểm về phát triển CBT thông qua việc phát triển dựa vào cộng đồng như sau: Phát triển CBT là một thuật ngữ bao trùm cho các dự án tích cực hướng đến những người thụ hưởng trong chương trình mục tiêu (Mansuri và Rao, 2004). Theo đó, người thụ hưởng chính là cộng đồng - họ có quyền kiểm soát trực tiếp đối với các quyết định chính của dự án, bao gồm cả việc quản lý các quỹ đầu tư. Quan điểm này nhấn mạnh yếu tố cộng đồng có vai trò quan trọng trong thúc đây sự thành công của các dự án CBT. Đồng tình với quan điểm trên, các nghiên cứu của Brohman (1996), Bittar và Prideaux (2017) nhân mạnh rằng phát triển CBT là tìm cách tăng cường các thể chế nhăm thúc đây sự tham gia của địa phương và cải thiện phúc lợi kinh tế, xã hội và văn hóa của đa số cộng đồng dân cư.
Do đó, quan điểm phát triển CBT này chú trọng tính cân bằng giữa nhiều khía cạnh trên cơ sở lôi kéo sự có mặt của cộng đồng trong các quyết định du lịch. Một luồng quan điểm khác được xem xét từ góc độ phát triển bền vững tin tưởng rằng việc phát triển trong du lich có thé được liên kết và giải thích tốt hơn thông qua việc liên kết hai khái niệm “du lich bên vững” va “phát triển bên vững” (Muganda và cộng sự (2013). Theo đó, bền vững trong du lịch đề cập đến việc quản lý các nguồn tài nguyên theo cách vừa đáp ứng nhu cầu về kinh tế, xã hội trong khi vẫn duy trì tính toàn vẹn văn hóa, sinh thái, đa dạng sinh học và hỗ trợ đời sống cộng đồng (Hiwasaki, 2006; Snyman, 2012; Rodrigues và Prideaux, 2017). Nói cách khác, CBT tiếp cận cân bằng và hài hòa để phát triển tương thích với các thành phần khác của nền kinh tế địa phương cũng như đáp ứng các nhu cầu, lợi ích của cộng đồng.
Nghiên cứu của Hiwasaki (2006) xác định việc phát triển CBT là hướng đến bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và văn hóa thông qua du lịch; tăng cường và duy trì các hoạt động kinh tế - xã hội của cộng đồng địa phương trong và xung quanh khu bảo tồn; thúc đầy trao quyền và sở hữu cho cư dân thông qua việc đây mạnh sự tham gia của họ vào việc lập kế hoạch cũng như quản lý du lịch trong khu bảo tồn và nâng cao trách nhiệm của khách đối với môi trường và xã hội cộng đồng chủ nhà. Theo đó, quá trình hoạt động và phát triển của CBT phụ thuộc vào nhiều yếu tố dựa trên thực tiễn và chiến lược phát triển của từng khu vực, cũng như điều kiện địa lý và trình độ kinh tế - xã hội cụ thé của cộng đồng địa phương. Do vậy, không thê có một tập hợp các yêu tô phù hợp để áp dụng cho tất cả các điểm CBT tiềm năng, mà chỉ có thé đưa ra một số điều kiện quan trọng trong việc tạo điều kiện cho CBT phát triển tối ưu. Và vốn di trọng tâm của CBT là xoay quanh cộng đồng ban địa nên các yếu tố ảnh hưởng đến phát trién CBT thường được nghiên cứu dựa trên: 1) Các yếu té tác động từ bên trong cộng đồng: và 2) Các yếu tô tác động từ bên ngoài vào cộng đồng.
Tài chính của CD Tổ chức và quản lý CD Sự tham gia và quyền Hợp tác với các bên liên quan lực của CD ˆ Các yếu tố bênoy Kha nang thích ứng Thái độ và nhận thức Tính toàn vẹn và gắnsử ` vé CBT trons CD Thông tin về DL kết của CD Năng lực của CD Hình 1. Các yếu tố từ bên trong cộng đồng Nguồn: Zielinski và cộng sự, 2021 Các yêu tô bên trong đề cập đến năng lực của cộng đồng được phản ánh qua các nội dung như: Sự tham gia và quyền lực của cộng đồng đối với các van dé du lịch; Thái độ và nhận thức về tam quan trọng của bảo tồn thiên nhiên trong khu vực và sự tự tin đối với việc quản lý các hoạt động du lịch đang diễn ra; Tính toàn vẹn và gắn kết cộng đồng thông qua nhận thức tầm quan trọng của các quyết định tập thê đối với cá nhân, sự tin tưởng vào người lãnh đạo; Năng lực của cộng đồng thể hiện qua kỹ năng quản lý, lập kế hoạch du lịch và các kỹ năng cần thiết cho du lịch; Thông tin về du lịch bao gồm cả chi phí và lợi ích du lich, đặc biệt khi các sáng kiến CBT được thúc day từ bên ngoài cộng đồng: Kha năng thích ứng của du lịch trong việc xác định du lịch không phải là ngành kinh tế duy nhất mà nó kết hợp với các ngành kinh tế khác; Hợp tác với các bên liên quan nhất là các doanh nghiệp du lịch trên địa bàn; Tổ chức và quản lý cộng đồng bởi một ban quản lý do cộng đồng thiết lập, xác định cơ chế phân phối lợi nhuận và định hướng phát triển; và Tài chính tự chủ của cộng đồng. Kiêm soát và quản lý | Vai trò của các bên liên quan Chuyên gia - Hồ trợ kỹ thuật và Chính trị CCác yếu tố ` nâng cao năng lực ngoài CD `. \ Pháp luật và quan lý Hỗ trợ tài chính nhà nước Hình 1.
Các yếu tố từ bên ngoài cộng đồng Nguồn: Zielinski và cộng sự, 2021 Các yếu tố ảnh hưởng từ bên ngoài đề cập đến mức độ kiểm soát của các tác nhân bên ngoài trong việc tạo điều kiện hoặc kìm hãm sự phát triển của cộng đồng: Pháp luật và quản lý nhà nước thông qua các chính sách về du lịch và các lĩnh khác có liên quan, cơ quan chuyên trách về du lịch từ trung ương đến địa phương; Hỗ trợ tài chính từ chính phủ, phi chính phủ và các tổ chức khác; Yếu tố chính trị có thé liên quan đến lợi ích của các bên tham gia vào du lịch, trong việc phân phối việc làm trong cộng đồng; Yếu tố chuyên gia trong việc nhìn nhận tầm quan trong của cộng đồng, tôn trọng các yếu tố bản địa nhằm xây dựng cộng đồng lành mạnh; Kiểm soát và quản lý đối với các hoạt động du lịch của địa phương trong quá trình ra quyết định, các chương trình hỗ trợ xúc tiến; Phối hợp với các bên liên quan nhằm hợp tác, chia sẻ và hỗ trợ phát triển cùng mang lại lợi ích cho các bên; và Hỗ trợ kỹ 10 thuật, nâng cao năng lực thông qua các tô chức chính phủ, phi chính phủ, các tổ chức địa phương, các cơ sở giáo dục và thông qua việc trao đổi kinh nghiệm giữa các địa phương. Một loạt các nghiên cứu quan trọng đã chứng minh các yếu tố ảnh hưởng đến thành công và thất bại của các sáng kiến CBT dựa trên các yếu tố tác động từ bên trong cộng đồng và các yếu tô tác động từ bên ngoài cộng đồng. Điển hình, trong nghiên cứu của Dodds và cộng sự (2016) thông qua việc tổng quan một loạt các tài liệu học thuật và nghiên cứu điển hình về CBT đã được công bố, nhóm tác giả đưa ra các yếu tô chính cần thiết cho CBT, bao gồm: 1) Sự tham gia của cộng đồng và nâng cao năng lực; 2) Hợp tác và tiếp thị; 3) Tự quản và trao quyền; 4) Mục tiêu về môi trường và cộng đồng: 5) Hỗ trợ từ bên ngoài cộng đồng: và 6) Tạo thu nhập bồ sung. Đồng ý với quan điểm trên, dựa trên việc phân tích 40 nghiên cứu điển hình du lịch có sự tham gia của cộng đồng được triển khai trên toàn thế giới, Mocasdo (2005) đã thống kê, phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển du lịch (Hình 1.3) nhằm xây dựng một mô hình phát triển tối ưu cho các điểm du lịch ngoại vi tiềm năng có sự tham gia của cộng đồng.
Sau đó, nhiều nghiên cứu sử dụng kết quả này như là một cơ sở cho những đánh giá về: Sự phat triển du lịch và lòng tin đối với chính quyên địa phương (Nunkoo, 2015); Các yếu tô tạo điều kiện và hạn chế các sáng kiến CBT ở các nước đang phát triển (Zielinski và cộng sự, 2020); Hợp tác phát triển du lịch (Stronza, 2008); Xu hướng toàn cầu và phát triển du lich ở các khu vực ngoại vi (lanioglo, 2020). Nhìn chung, các đóng góp quan trọng của các nhà khoa học trên toàn thế giới đã thúc đây các nghiên cứu sâu hơn về yếu tố ảnh hưởng đến phát triển du lịch nói chung và phát trién CBT nói riêng. Cụ thể, thông qua các kết 11 quả nghiên cứu, rõ ràng răng, một điểm du lịch được gọi là điểm CBT khi và chỉ khi nó có yêu tô “sự ham gia cua cong đồng ”. Phân phối DL Lập kế hoạch chính thức Cơ sở hạ tầng ⁄ Lãnh đạo và doanh nhân DL, Các yêu tô ảnh Sự tham gia của CD hưuởnog ng đếdnen phphaát Phân tích thị trường triển DL S Các bên liên quan Năng lực của CD “ | Hỗ trợ của Chính quyền Hình 1.