Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN ĐỘI NGŨ GIÁO VIÊN Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Trên thế giới Phát triển nguồn nhân lực có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với xã hội và giáo dục, cho nên đã tập trung rất nhiều công trình nghiên cứu về lý luận và thực tiễn. Nhà xã hội học người Mỹ Leonard Nadle đã diễn tả mối quan hệ và các nhiệm vụ quản lý nguồn nhân lực.
Theo Leonard Nadle quản lý nguồn nhân lực gồm có 3 nguồn nhân lực chính là: Phát triển nguồn nhân lực (gồm giáo dục, đào tạo, bồi dưỡng, phát triển, nghiên cứu, phục vụ); Sử dụng nguồn nhân lực (gồm tuyển dụng, sàng lọc, bố trí); Môi trường nguồn nhân lực (gồm mở rộng chủng loại làm việc, mở rộng quy mô làm việc, phát triển tổ chức) [18, tr. Về phát triển đội ngũ giáo viên, một số nghiên cứu gần đây đề cao việc phát triển bền vững và sự thích ứng nhanh của giáo viên, với sự xuất hiện của các công nghệ dạy học hiện đại, sự phát triển nhanh của khoa học kỹ thuật, yêu cầu về vai trò và chức năng của người thầy càng trở nên cấp thiết. Vấn đề đặt ra là giáo viên phải thích ứng cao trước yêu cầu đổi mới.Beerens đã chủ chương tạo ra một nền văn hóa của sự thúc đẩy, có động lực và luôn học tập trong đội ngũ; coi đó là giá trị mới, yếu tố chính tạo nên nhà giáo. Ông cho rằng tính động trong tăng trưởng, giáo viên phải biết tự làm mới mình để có thể đảm đương được nhiệm vụ.
Nhà giáo theo ông trước hết phải là nhà chuyên môn, đồng thời nhà giáo phải là nhà lãnh đạo (trong lãnh đạo hoạt động của học sinh) [18]. Theo Mạc Văn Trang Ông cho rằng quản lý nhân lực là một khái niệm hoàn toàn mới: "Coi con người là một nguồn lực, một nguồn vốn cần được đầu tư, hỗ trợ phát triển. Đây là một nguồn lực đặc biệt có thể gây hại và cũng có thể sinh lợi lớn tùy thuộc vào việc đầu tư phát triển, quản lý. Ông đưa ra khái niệm về quản lý nhân sự trong giáo dục-đào tạo.
Quản lý nhân lực là hoạt động của chủ thể quản lý gồm tuyển chọn, sử dụng, duy trì, động viên, phát triển và tạo điều kiện thuận lợi cho cán bộ giáo viên, nhân viên làm việc có hiệu quả, nhằm đạt được các mục tiêu của tổ chức giáo dục - đào tạo, đồng thời cải thiện đời sống vật chất và tinh thần của họ ngày càng một tốt hơn" [22, tr. Ông đã phân tích vai trò những đặc trưng của lao động sư phạm của quản lý nhân lực; ông cho rằng quản lý nhân lực trong giáo dục - đào tạo rất quan trọng, vì đây là lao động làm ra sản phẩm đặc biệt, nhưng lại phải tôn trọng sự sáng tạo và nghệ thuật của người giáo viên. 7 Bùi Minh Hiền - Vũ Ngọc Hải - Đặng Quốc Bảo đã đưa ra những yêu cầu chung về xây dựng và phát triển đội ngũ giáo viên phải chú ý đến các yêu cầu: đủ về số lượng, đạt chuẩn về chất lượng và đồng bộ về cơ cấu. Tác giả phân tích các chức năng quản lý trong phát triển đội ngũ giáo viên [7, tr.
Bùi Văn Quân, Nguyễn Ngọc Cẩn đã đưa ra một số cách tiếp cận trong nghiên cứu về phát triển đội ngũ giáo viên [8, tr. Lê Khánh Tuấn trong các giải pháp phát triển đội ngũ giáo viên trung học cơ sở trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước tác giả đã xác định giáo viên là yếu tố cơ bản, là "tế bào" của đội ngũ. Tác giả đặt ra yêu cầu đối với người giáo viên là phải đạt được các tiêu chuẩn về cá nhân. Trong phát triển đội ngũ cần phải có sự tham gia của các lực lượng xã hội vào công tác đào tạo, bồi dưỡng giáo viên; đồng thời phải đảm bảo tính dân chủ hóa để phát huy trí tuệ của mỗi cá nhân trong công tác đào tạo, bồi dưỡng, tự tu dưỡng để phát triển cá nhân [21].
Ngoài ra, các công trình: Giáo dục kỹ thuật nghề nghiệp và phát triển nguồn nhân lực của Trần Khánh Đức (2002); Quản lý giáo dục, của Bùi Minh Hiền (2006), Khoa học quản lý giáo dục, của Trần Kiểm (2006), Phát triển nguồn nhân lực, phát triển con người – Giáo trình dành cho học sinh chuyên ngành quản lý giáo dục, của Đặng Quốc Bảo (2009). cũng đã đề cập đến nội dung phát triển nguồn nhân lực trong đó có đội ngũ giáo viên. Bên cạnh đó, các công trình nghiên cứu về vai trò, kỹ năng sư phạm, đổi mới công tác đào tạo bồi dưỡng giáo viên đã đóng góp về mặt lý luận và thực tiễn của việc bồi dưỡng và phát triển đội ngũ giáo viên. Đó là Nguyễn Văn Lê với cuốn “Nghề Thầy giáo”, Tôn Thân với bài báo “Vai trò người giáo viên trong quá trình dạy học" 1.
Ở Việt Nam Ngay từ thời xa xưa, ông cha ta đã rất coi trọng vai trò của người thầy giáo như: “Không thầy đố mày làm nên”, điều đó nhắc nhở mọi người phải quan tâm toàn diện đến giáo dục mà chủ thể đóng vai trò quan trọng nhất đó chính là đội ngũ giáo viên. Kể từ sau Cách mạng Tháng Tám thành công và trong những năm 1950, 1956, 1979 “Đổi mới” nhiều công trình nghiên cứu đã để lại những bài học quý giá về xây dựng và phát triển đội ngũ giáo viên như: Nguyễn Thị Phương Hoa (2002, Con đường nâng cao chất lượng cải cách các cơ sở đào tạo giáo viên); Đinh Quang Báo (2005, Giải pháp đổi mới phương thức đào tạo nhằm nâng cao chất lượng đội ngũ giáo viên); Đặng Quốc Bảo, Đỗ Quốc Anh, Đinh Thị Kim Thoa (2007, Cẩm nang nâng cao năng lực và phẩm chất đội ngũ giáo viên); … Các công trình này nghiên cứu phát triển đội ngũ theo 3 hướng: Nghiên cứu phát triển đội ngũ giáo viên dưới góc độ phát triển nguồn nhân lực; Nâng cao chất lượng đội ngũ giáo viên đáp ứng yêu 8 cầu đổi mới giáo dục và nghiên cứu đề xuất hệ thống các giải pháp xây dựng phát triển đội ngũ giáo viên trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Tuy nhiên, các công trình kể trên hầu hết vẫn còn để lại khoảng trống nghiên cứu về quản lý đội ngũ giáo viên về tuyển dụng, sử dụng và vai trò, vị trí mới của đội ngũ giáo viên trong tiến trình phát triển hội nhập quốc tế. Bàn về quản lý nguồn nhân lực trong giáo dục, tác giả Mạc Văn Trang cho rằng quản lý nhân lực là một khái niệm hoàn toàn mới: "Coi con người là một nguồn lực, một nguồn vốn cần được đầu tư, hỗ trợ phát triển.
Đây là một nguồn lực đặc biệt có gây hại và cũng có thể thể sinh lợi lớn tùy thuộc vào việc đầu tư phát triển, quản lý. Ông đưa ra khái niệm về quản lý nhân sự trong giáo dục - đào tạo. Quản lý nhân lực là hoạt động của chủ thể quản lý gồm tuyển chọn, sử dụng, duy trì, động viên, phát triển và tạo điều kiện thuận lợi cho cán bộ giáo viên, công nhân viên làm việc có hiệu quả, nhằm đạt được các mục tiêu của tổ chức giáo dục- đào tạo, đồng thời cải thiện đời sống vật chất và tinh thần của họ ngày càng một tốt hơn" [22]. Ông đã phân tích vai trò những đặc trưng của lao động sư phạm của quản lý nhân lực; ông cho rằng quản lý nhân lực trong giáo dục - đào tạo rất quan trọng, vì đây là lao động làm ra sản phẩm đặc biệt, nhưng lại phải tôn trọng sự sáng tạo và nghệ thuật của người giáo viên.
Các tác giả Bùi Minh Hiền - Vũ Ngọc Hải - Đặng Quốc Bảo đã đưa ra những yêu cầu chung về xây dựng và phát triển đội ngũ giáo viên phải chú ý đến các yêu cầu: đủ về số lượng, đạt chuẩn về chất lượng và đồng bộ về cơ cấu. Tác giả phân tích các chức năng quản lý trong phát triển đội ngũ giáo viên [7, tr. Tác giả Lê Khánh Tuấn trong các giải pháp phát triển đội ngũ giáo viên trung học cơ sở trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước tác giả đã xác định giáo viên là yếu tố cơ bản, là "tế bào" của đội ngũ. Tác giả đặt ra yêu cầu đối với người giáo viên là phải đạt được các tiêu chuẩn về cá nhân.
Trong phát triển đội ngũ cần phải có sự tham gia của các lực lượng xã hội vào công tác đào tạo, bồi dưỡng giáo viên; đồng thời phải đảm bảo tính dân chủ hóa để phát huy trí tuệ của mỗi cá nhân trong công tác đào tạo, bồi dưỡng, tự tu dưỡng để phát triển cá nhân [21]. Ngoài ra, còn có một số đề tài luận văn thạc sỹ chuyên ngành Quản lý giáo dục tập trung nghiên cứu về phát triển đội ngũ giáo viên như: Lê Đình Thanh (2005), Biện pháp phát triển đội ngũ giáo viên THCS huyện Thuận Thành tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2005-2010; Phan Thị Phượng (2006), Biện pháp phát triển đội ngũ cán bộ quản lý trường THCS Quận 6 Thành phố Hồ Chí Minh; Nguyễn Hùng (2008), Biện pháp phát triển đội ngũ giáo viên trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Dăk Lăk; Ngô Thị 9 Minh Thực (2010), Biện pháp phát triển đội ngũ giảng viên trường Cao đẳng Ngô Gia Tự Bắc Giang; Dư Văn Lễ (2005), Một số biện pháp xây dựng đội ngũ giáo viên Tiểu học huyện Quế Võ đến năm 2010; Nguyễn Quang Vũ (2006), Phát triển đội ngũ giáo viên tiểu học Thị xã Phúc Yên tỉnh vĩnh Phúc đến năm 2010; Nguyễn Thị Chúc Hảo (2012), Biện pháp phát triển đội ngũ giáo viên tiểu học thành phố Hoà Bình theo chuẩn nghề nghiệp. Các công trình trên đề cập đến những khía cạnh khác nhau nhưng đều có điểm chung là khẳng định vai trò của đội ngũ giáo viên trong phát triển giáo dục, đề xuất các biện pháp phát triển đội ngũ giáo viên góp phần phát triển nguồn nhân lực, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Sau hơn 30 năm đổi mới, nhiều giải pháp nhằm xây dựng và phát triển đội ngũ giáo viên ở các cấp học đã được nghiên cứu và áp dụng rộng rãi.
Đặc biệt từ khi có chủ trương của Đảng về đổi mới căn bản toàn diện giáo dục thì một số công trình nghiên cứu khoa học lớn liên quan đến đội ngũ giáo viên ở các cấp học, bậc học đã được thực hiện.
