Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN ĐỘI NGŨ GIÁO VIÊN CỐT CÁN ĐÁP ỨNG YÊU CẦU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Xuất phát từ nhận thức về vai trò của giáo viên nên và tính chất chuyên nghiệp trong lao động nghề nghiệp của giáo viên nên các nghiên cứu về vấn đề bồi dưỡng giáo viên phải nhằm mục đích phát triển nghề nghiệp của giáo viên. Nhiều đánh giá thiết thực về công việc của giáo viên và đề cao kỹ năng giảng dạy như một lĩnh vực chuyên nghiệp cần được đào tạo, huấn luyện đã được khẳng định. Theo Eleonora Villegas – Reimers (1998), các nghiên cứu về phát triển nghề nghiệp đã khẳng định [30]: (i) Những phương pháp giảng dạy tốt sẽ có ảnh hưởng tích cực đến việc học sinh học gì và học như thế nào.
Học cách dạy và làm việc để trở thành một giáo viên giỏi là cả một quá trình lâu dài đòi hỏi không chỉ sự phát triển những kỹ năng nghề nghiệp (lý luận và thực tiễn) dưới sự hướng dẫn, giám sát của các chuyên gia mà còn là sự lĩnh hội những kiến thức nghề nghiệp và sự thúc đẩy những giá trị và quan điểm đạo đức nhất định; (ii) Phát triển nghề nghiệp giáo viên là một quá trình lâu dài bắt đầu từ sự chuẩn bị khởi đầu ở cơ sở đào tạo nghề và tiếp tục cho đến khi người giáo viên đó về hưu. Những công trình nghiên cứu của các tác giả: Guzman (1995), Glatthorn (1995), Darling Hammond (1999), Ganser (2000), Groosso de Leon (2001). Báo cáo của ủy ban quốc gia về Giáo dục và Tương lai của Hoa Kỳ các năm 1996, 1997 cho thấy các xu hướng chính trong nghiên cứu các vấn đề này là [31]: (i) Nghiên cứu các mô hình và kinh nghiệm thực tiễn về phát triển nghề nghiệp giáo viên. 7 c (ii) Nghiên cứu hỗ trợ cho các hoạt động thực tiễn để phát triển nghề nghiệp giáo viên.
Trên cơ sở nhận thức tầm quan trọng của vấn đề phát triển nghề nghiệp giáo viên, nhiều tổ chức trên thế giới đã đặt hàng các nghiên cứu về vấn đề này với mục đích xác định các con đường hiệu quả để hỗ trợ các chương trình, các đề án phát triển nghề nghiệp giáo viên một cách hiệu quả; (iii) Nghiên cứu cải tiến các kỹ năng và tăng cường hiểu biết nghề nghiệp cho giáo viên. Xu hướng nghiên cứu này được thể hiện rõ trong những nỗ lực của APEC để cải thiện công tác đào tạo, bồi dưỡng giáo viên. Các nước (18 nước) Châu á khu vực Thái Bình Dương đã xác định đào tạo bồi dưỡng giáo viên là một trong những vấn đề then chốt trong phát triển kinh tế của họ. Theo đó, các nghiên cứu để nâng cao chất lượng công tác này theo quan điểm phát triển nghề nghiệp liên tục cho giáo viên rất được coi trọng.
(iv) Nghiên cứu phát triển nghề nghiệp giáo viên như là một yêu cầu của tiến trình thay đổi. Hầu hết các cải cách giáo dục hiện nay đều gồm có một phần là phát triển nghề nghiệp liên tục của giáo viên. Nói cách khác, phát triển nghề nghiệp liên tục của giáo viên là một yêu cầu then chốt của tiến trình thay đổi, cải cách giáo dục. Các nghiên cứu về phát triển nghề nghiệp giáo viên phục vụ yêu cầu này của cải cách giáo dục.
Ở Việt Nam, các cơ quan quản lý giáo dục đã sử dụng giáo viên cốt cán đáp ứng yêu cầu bồi dưỡng giáo viên. Những giáo viên này được tập huấn ở cấp trung ương và triển khai nội dung bồi dưỡng cho giáo viên thuộc cấp học của mình theo phân công của sở hoặc phòng giáo dục. Tuy nhiên, những nghiên cứu lý luận về đội ngũ giáo viên cốt cán không nhiều. Gần đây một số tác giả như Bùi Văn Quân [23], Nguyễn Hữu Độ [10]; [11]; [12] có đề cập đến vấn đề này.
Một số khái niệm cơ bản 1. Đội ngũ giáo viên cốt cán Theo Điều 70 của Luật Giáo dục năm 2005 được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XI kỳ họp thứ 7 thông qua ngày 14 tháng 6 năm 2005, cho rằng “Nhà giáo là người làm nhiệm vụ giảng dạy, giáo dục trong nhà trường, cơ sở giáo dục khác. Nhà giáo giảng dạy ở cơ sở giáo dục mầm non, giáo dục phổ thông, giáo dục nghề nghiệp gọi là giáo viên; ở cơ sở giáo dục đại học gọi là giảng viên” [24, tr. Do vậy giáo viên được hiểu là “nhà giáo giảng dạy ở cơ sở giáo dục mầm non, giáo dục phổ thông và giáo dục nghề nghiệp”.
Giáo viên trong các cơ sở giáo dục có nhiệm vụ, quyền lợi, vai trò và trách nhiệm được qui định tại Luật Giáo dục, Điều lệ và quy chế trường học. Khái niệm cốt cán được sử dụng để chỉ người hoặc bộ phận nòng cốt tạo nên sự vững mạnh của một tổ chức, một phong trào. Theo Từ điển Tiếng Việt, cốt cán là “Người hoặc bộ phận nòng cốt tạo nên sức mạnh, sự vững chắc trong một tổ chức, một phong trào xã hội, chính trị, văn hóa. Khái niệm này thường được sử dụng để chỉ một bộ phận người có vai trò chính, quan trọng trong một đội ngũ nhiều người cùng chung chức năng, nhiệm vụ.
Các giáo viên tập hợp thành một đội ngũ. Đó là đội ngũ giáo viên. Theo quan niệm hiện nay, đội ngũ giáo viên là tập hợp những nhà giáo giảng dạy ở cơ sở giáo dục mầm non, giáo dục phổ thông, giáo dục nghề nghiệp có chung nhiệm vụ, vai trò và trách nhiệm nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục được quy định tại Luật giáo dục, Điều lệ và Quy chế trường học [3]; [4]; [23]. Với cách hiểu nêu trên, có thể khẳng định: Đội ngũ giáo viên cốt cán là tập hợp những nhà giáo - những người có vai trò nòng cốt trong đội ngũ giáo viên để tạo nên sức mạnh, sự vững chắc của đội ngũ giáo viên góp phần thực hiện tốt vai trò giảng dạy của mình trong cơ sở giáo dục và hỗ trợ đồng nghiệp trưởng thành hơn về chuyên môn và nghiệp vụ.
9 c Đội ngũ giáo viên cốt cán là một tổ chức với tập hợp các giáo viên cốt cán được hình thành theo quyền lực hành chính hoặc chuyên môn làm nòng cốt trong việc triển khai thực hiện các nhiệm vụ chuyên môn và phát triển nghề nghiệp liên tục cho đội ngũ giáo viên trong các cơ sở giáo dục. Phần tử của mạng lưới giáo viên cốt cán là giáo viên cốt cán (theo môn học hoặc cấp học). Đó là những giáo viên giỏi về chuyên môn và xuất sắc về nghiệp vụ dạy học, giáo dục; đồng thời họ còn là nguồn trợ giúp tích cực đối với các đồng nghiệp của mình trong việc phát triển nghề nghiệp. Bồi dưỡng giáo viên Bồi dưỡng giáo viên, theo một cách hiểu rộng, liên quan tới việc phát triển một cá nhân trong vai trò phát triển nghề nghiệp của họ.
Cụ thể hơn, “Bồi dưỡng giáo viên là sự phát triển mà một giáo viên có thể đạt được như là việc thu lượm những kinh nghiệm và thử nghiệm việc giảng dạy một cách có hệ thống”. Bồi dưỡng giáo viên bao gồm những kinh nghiệm đã được xác lập chính thống (như việc tham dự các hội thảo, những cuộc họp chuyên môn, tư vấn.) và những kinh nghiệm không chính thống (như là đọc các ấn phẩm chuyên môn, xem phim tài liệu liên quan tới sự rèn luyện mang tính hàn lâm,. Theo Glatthorn, phát triển nghề nghiệp giáo viên được định nghĩa là “sự tiến bộ mà mỗi giáo viên có được trong mỗi vòng quay nghề nghiệp của mình” (Glatthorn, 1995). Bồi dưỡng giáo viên bao hàm phát triển năng lực chuyên môn và năng lực nghiệp vụ của nghề (nghiệp vụ sư phạm) cho giáo viên.
Năng lực nghiệp vụ sư phạm của giáo viên lại được xác định bởi năng lực thực hiện các vai trò của giáo viên trong quá trình lao động nghề nghiệp của mình. Bản thân các vai trò của giáo viên (gắn liền với chức năng của họ) cũng không phải là không thay đổi được. 10 c Nhà trường hiện nay đã và đang đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với giáo viên, theo đó, người giáo viên phải đảm nhận thêm những vai trò mới. Những phương pháp giảng dạy tốt sẽ có ảnh hưởng tích cực đến việc học sinh học gì và học như thế nào.
Học cách dạy và làm việc để trở thành một giáo viên giỏi là cả một quá trình lâu dài đòi hỏi không chỉ sự phát triển những kỹ năng nghề nghiệp (lý luận và thực tiễn) dưới sự hướng dẫn và giám sát của các chuyên gia mà còn là sự lĩnh hội những kiến thức nghề nghiệp và sự thúc đẩy những giá trị và quan điểm đạo đức nhất định. Bồi dưỡng giáo viên là một quá trình lâu dài bắt đầu từ sự chuẩn bị khởi đầu ở cơ sở đào tạo và tiếp tục cho đến khi về hưu. Về bản chất, phát triển chuyên môn liên tục là quá trình gia tăng sự thích ứng trong lao động nghề nghiệp của người giáo viên. Thích ứng nghề nghiệp là quá trình liên tục với những giai đoạn xác định, từ tiền đào tạo nghề, đào tạo nghề đến giai đoạn trực tiếp lao động nghề nghiệp.
Mức độ thích ứng nghề của cá nhân diễn ra dưới sự tác động của nhiều yếu tố, tuy nhiên những yếu tố liên quan đến cá nhân và nghề nghiệp có vai trò quan trọng hơn cả. Theo logic này, nội dung bồi dưỡng theo chuẩn nghề nghiệp liên tục của giáo viên rất phong phú, bao gồm cả việc mở rộng, đối với tri thức khoa học liên quan đến giảng dạy môn học do giáo viên phụ trách đến mở rộng, phát triển đối với tri thức, kỹ năng thực hiện các hoạt động dạy học và giáo dục trong nhà trường. Chuẩn nghề nghiệp giáo viên Điều 3, Thông tư số: 30/2009/TT-BGDĐT ngày 22 tháng 10 năm 2009 qui định Chuẩn nghề nghiệp giáo viên trung học cơ sở, giáo viên trung học phổ thông: Chuẩn nghề nghiệp giáo viên trung học là hệ thống các yêu cầu cơ bản đối với giáo viên trung học về phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống; năng lực chuyên môn, nghiệp vụ. [5] 11 c Chuẩn nghề nghiệp giáo viên trung học 2009 là văn bản qui định hệ thống các yêu cầu cơ bản đối với người giáo viên trung học về phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống, năng lực chuyên môn và nghiệp vụ trong thời kì đổi mới giáo dục phục vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Chuẩn nghề nghiệp giáo viên đáp ứng sự phát triển mang tính khách quan, theo xu hướng chung của thế giới và sự phát triển giáo dục của nước ta.