Chương 1 LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN ĐỘI NGŨ CÁN BỘ QUẢN LÝ TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG ĐÁP ỨNG YÊU CẦU ĐỔI MỚI GIÁO DỤC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Xác định được vai trò của đội ngũ CBQL trong các cơ sở giáo dục quyết định đến chất lượng giáo dục học sinh của mỗi cơ sở giáo dục, vì vậy đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về quản lý, phát triển đội ngũ cán bộ quản lý trường phổ thông trên thế giới và ở Việt Nam. Luận án sẽ tổng quan nghiên cứu vấn đề theo các nội dung của quản lý phát triển đội ngũ cán bộ quản lý nhằm mô tả bức tranh theo một hướng mới và tạo ra sự kế thừa trong tất cả các chương của luận án. Những nghiên cứu ngoài nước 1.
Nghiên cứu về Cán bộ quản lý giáo dục Kinh nghiệm phát triển giáo dục - đào tạo của các nước trên thế giới cho thấy CBQL có vai trò quan trọng nhất đối với sự tồn tại, phát triển của một nhà trường. CBQL có vị trí ảnh hưởng quyết định đến chất lượng giáo dục và hiệu quả hoạt động của nhà trường [2]. Với vai trò quan trọng như vậy của hiệu trưởng, hầu hết các quốc gia đều hết sức quan tâm đến việc nâng cao chất lượng hoạt động nghề nghiệp của hiệu trưởng. Đã có rất nhiều nghiên cứu về vấn đề chất lượng hoạt động nghề nghiệp của CBQL và nâng cao chất lượng hoạt động của CBQL nhằm đảm bảo cho sự thành công và phát triển của các nhà trường.
Vai trò của cán bộ quản lý trong nhà trường, được Sergiovanni T. Dưới nhiều giác độ tiếp cận khác nhau, các nghiên cứu tập trung vào các vấn 12 đề như: Phương pháp và cách thức tuyển chọn, bổ nhiệm CBQL có chất lượng tốt cho các nhà trường [20], [26], [31], [46], [47], [49]; Chương trình bồi dưỡng CBQL phải được phát triển và cập nhật như thế nào để đáp ứng với sự phát triển của khoa học - công nghệ trong xu thế hội nhập quốc tế và toàn cầu hóa [51]; những kỹ năng, phong cách lãnh đạo hoặc những năng lực mà CBQL cần có để đảm bảo thực hiện tốt chức trách, nhiệm vụ của người đứng đầu nhà trường [6], [12], [54]; xây dựng và phát triển các chuẩn đào tạo CBQL để có thể đào tạo những CBQL (với tư cách là nhà quản lý, nhà lãnh đạo trường học) đáp ứng được vai trò lãnh đạo và quản lý nhà trường, đảm bảo cho nhà trường thành công; xây dựng và phát triển các chuẩn (yêu cầu, tiêu chí) mà CBQL phải đạt được để thực hiện tốt nhiệm vụ quản lý nhà trường trong điều kiện hiện nay [56], [57], [59], [60]. Ngoài ra còn có nhiều nghiên cứu về phát triển giáo dục - đào tạo, quản lý giáo dục, quản lý nhà trường có đề cập đến vai trò, chức trách, nhiệm vụ và hoạt động nghề nghiệp của hiệu trưởng. Mục tiêu của các nghiên cứu nêu trên là tìm cách nâng cao chất lượng của nhà quản lý trường học/ CBQL để đáp ứng yêu cầu quản lý trường học, đảm bảo cho nhà trường thực thi tốt sứ mạng đào tạo nhân lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội và đảm bảo an ninh - quốc phòng của các quốc gia [18], [21], [25], [35], [64], [81].
Một xu thế đã và đang diễn ra trong quá trình cải cách giáo dục tại các quốc gia là thực hiện quản lý dựa trên chuẩn, do vậy có khá nhiều nghiên cứu xung quanh vấn đề chất lượng của CBQL so với chuẩn đã đề ra [77]. Về chương trình đào tạo, bồi dưỡng hiệu trưởng, Đại học Nam Florida đã quy định Chuẩn chương trình đào tạo cho hiệu trưởng, cho nhà quản lý trường học là chương trình tích hợp gồm mười một vùng kiến thức kỹ năng theo bốn lĩnh vực lớn: 1/ Lãnh đạo chiến lược; 2/ Lãnh đạo tổ chức; 3/ Lãnh đạo giáo dục; 4/ Lãnh đạo chính trị và cộng đồng [125]. Chương trình đào tạo nhà lãnh đạo trường học theo các nhóm năng lực: năng lực sư phạm, giáo dục và thiết lập; năng lực kiểm soát; năng lực lãnh đạo; năng lực tổ chức; năng lực tư vấn [56], [60], [31]. Chương trình đào tạo nhà lãnh đạo, quản lý trường học đặt yêu cầu người 13 học phải đạt được các năng lực: năng lực lãnh đạo, năng lực xã hội, năng lực cá nhân, năng lực giáo dục, năng lực phát triển trường học, năng lực tổ chức - quản lý [80]; chuẩn chương trình đào tạo cán bộ quản lý giáo dục/trường học cung cấp cho những người chuẩn bị làm lãnh đạo trường học các năng lực lãnh đạo và quản lý [81].
Dẫn theo tác giả Đặng Thành Hưng (2005) [65] đã chỉ rõ Mỹ là một trong số các nước đầu tiên xây dựng chuẩn trong giáo dục từ những năm 90 của thế kỷ trước, hầu hết các lĩnh vực giáo dục đều xây dựng và ban hành chuẩn, thực hiện quản lý giáo dục dựa vào chuẩn. Ban hành các văn bản pháp lý quy định về chuẩn, nêu rõ các yêu cầu, tiêu chí cho các đối tượng của chuẩn; các đối tượng của chuẩn đạt được các yêu cầu, tiêu chí của chuẩn nghĩa là đã đáp ứng được điều kiện cần của chủ thể quản lý. Như vậy chuẩn là công cụ để chủ thể quản lý xác định đối tượng quản lý có có đáp ứng được yêu cầu của chủ thể hay không. Thực hiện quản lý dựa vào chuẩn đảo bảo sự công khai, minh bạch, không tùy tiện, là cơ sở đảm bảo chất lượng hoạt động giáo dục.
Chuẩn đòi hỏi người quản lý nhà trường phải luôn luôn theo chuẩn, dựa vào chuẩn để điều hành hoạt động của nhà trường. Các tổ chức kiểm tra, đánh giá cũng tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn, tiêu chí mỗi khi kiểm tra, thanh tra giáo dục. Mô hình quản lý trường học ưu việt SEM [5], đề cập đến lãnh đạo nhà trường, lãnh đạo tài năng: “Người lãnh đạo phải nêu gương sáng, có khả năng lãnh đạo, hiểu rõ mục đích, tôn trọng, khuyến khích nhân viên. Một người lãnh đạo lĩnh hội được sứ mệnh của trường học với các mục tiêu cụ thể, năng lực lãnh đạo tốt, và sự thông cảm cũng như tôn trọng đồng nghiệp sẽ là động lực cho những người khác noi theo.
Với vai trò của mình, CBQL phải vạch ra một tầm nhìn đối với những thành tích, kết quả dự định đạt được và tạo ra một môi trường học tập lý tưởng cho học sinh và cả giáo viên. CBQL cần duy trì liên tục mục đích tăng cường năng lực cho giáo viên để đối mặt với thử thách hiện tại và tương lai và luôn phấn đấu vì sự phát triển để hướng tới nền giáo dục toàn diện cho học sinh và giáo viên”. Trong mô hình này, lãnh đạo nhà trường được xếp vào tiêu chí số một. 14 Quản lý Kết quả của giáo viên Các quy GV Các kết Lãnh trình lấy Lập KH Kết quả HĐ quả hoạt đạo chiến HS làm quản lý động lược trung chính tâm Đối tác và KQ Nguồn lực về mặt XH Sơ đồ 1.1: Mô hình quản lý trường học ưu việt SEM 1.
Nghiên cứu về phát triển đội ngũ Cán bộ quản lý trường phổ thông Vấn đề này đã có nhiều tác giả ngoài nước nghiên cứu ở các góc độ: xây dựng chân dung lãnh đạo trường học, chỉ ra con đường dẫn đến chức vụ hiệu trưởng, xây dựng quy chế tuyển dụng, quản lý sử dụng CBQL. Đặc biệt nghiên cứu của Stuart C.Smith and Philip K.Piele đề cập đến kiểm tra viết và phỏng vấn để đo khả năng giao tiếp, tìm hiểu trình độ, năng lực của nhà quản lý trước khi bổ nhiệm [134]. Chuyên gia giáo dục Bungari, Liên Xô, Tiệp Khắc cho rằng tuyển chọn người để đào tạo thành cán bộ quản lý phải tính tới trình độ học thức, thâm niên công tác và biểu hiện sáng tạo của cá nhân [112].c chỉ ra lãnh đạo tiềm năng là người hướng ngoại, có kỹ năng giao tiếp, giỏi làm việc với con người, sáng tạo, biết đưa ra mục tiêu, tự tin, tiên phong, linh hoạt nhưng cũng biết nhượng bộ [126]. Cơ chế tuyển chọn CBQL ở Úc (Bang Victoria), Canada, Mỹ (Bang California) khác nhau nhưng điểm chung là: ứng viên phải trải qua kiểm tra, phỏng vấn, trình bày chiến lược phát triển nhà trường trước hội đồng tuyển dụng [124], Tác giả Raymond J.
cho rằng việc tạo nguồn bổ nhiệm CBQL trường học ở các nước ngày nay không chỉ theo con đường truyền thống như thâm niên, công tác, bằng cấp hoặc từ cấp phó lên [131]. Các công trình nghiên cứu [131],[134],[126],[133],[56] đã chỉ ra con đường phát triển trở thành CBQL trường học nhưng tất cả đều chưa đạt đến mức quy trình. Nghiên cứu giáo dục Singapore cho thấy việc “Mở rộng các cơ hội nghề nghiệp cho giáo viên” đã được hoạch định theo lộ trình với ba con đường để giáo viên thăng 15 tiến: Giáo viên giỏi về dạy lý thuyết và hướng dẫn học sinh phát triển thành giáo viên cao cấp; người có năng lực quản lý phát triển trở thành lãnh đạo các trường học hoặc thành chuyên viên Bộ giáo dục [127]. Cùng với các nghiên cứu trên, tác giả LaPointe, M., cảnh báo có những người bộc lộ tất cả phẩm chất liên quan đến khả năng lãnh đạo, thành thạo các yếu tố từ lập kế hoạch đến ra quyết định nhưng không thể làm lãnh đạo được, từ đó kết luận khả năng lãnh đạo là một hiện tượng lớn hơn tổng thể những bộ phận hành vi trong đó [124].
Tác giả Bulach, Pickett, C., and Diana chỉ ra hậu quả của việc bổ nhiệm cán bộ thiếu chính xác được thể hiện bởi những hạn chế cụ thể của các nhà quản lý, đó là: kỹ năng quan hệ con người, quan hệ nội bộ kém; thiếu khả năng nhìn nhận; không có khả năng ngăn chặn các mâu thuẫn; thiếu hiểu biết chương trình dạy học và giáo dục; không biết tạo động lực cho đội ngũ [117]. Cùng hướng nghiên cứu tác giả Davis S., (2006) đã chỉ ra xây dựng chương trình bồi dưỡng phải gắn với chuẩn CBQL [124], về sử dụng Chuẩn trong giáo dục, các nghiên cứu thống nhất cho rằng thế giới đã sử dụng Chuẩn để đào tạo, bồi dưỡng, đánh giá CBQL. Tác giả Trần Bích Liễu (2001) nghiên cứu tổng thuật giáo dục các nước Đông âu cũ và Liên xô, Anh, NewZealand, Autralia, Hà Lan kết luận các nước đều nghiên cứu đê hoàn thiện chương trình bồi dưỡng cán bộ quản lý giáo dục [73], về nội dung bồi dưỡng, nghiên cứu của McCrimmon, M. (2011) người Anh cho rằng chương trình bồi dưỡng CBQL phải liên kết được những nhu cầu của cá nhân với mong muốn của các cấp quản lý [128], Đặc biệt nghiên cứu của Cardno, c.