Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản lý Giáo dục (mã số: 62 14 05 01) với đề tài "Quản lý nhà trường tiểu học Việt Nam theo tiếp cận văn hóa tổ chức" do nghiên cứu sinh Lê Thị Ngọc Thúy thực hiện tại Trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội vào năm 2012, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Đặng Thành Hưng và TS. Nguyễn Lộc.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong quản lý xã hội, nhà trường là một dạng tổ chức phức tạp, đan xen giữa quan hệ hoạt động nghề nghiệp sư phạm và quan hệ chính trị - xã hội. Văn hóa nhà trường đóng vai trò là nhân tố bao trùm, tác động sâu sắc đến hiệu quả tổng thể của nhà trường, bao gồm thành tích học tập, sự hợp tác, cảnh quan sư phạm, ứng xử và hiệu lực quản lý.

Tại Việt Nam, bối cảnh đổi mới giáo dục theo tinh thần Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X và Điều 5 Luật Giáo dục năm 2005 đòi hỏi đổi mới công tác quản lý giáo dục theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa và xã hội hóa, đồng thời kế thừa, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Cấp tiểu học giữ vị trí nền tảng trong hệ thống giáo dục quốc dân; học sinh tiểu học chủ yếu tư duy bằng trực quan và cảm xúc, dễ tiếp nhận các tác động môi trường xung quanh một cách cảm tính. Đồng thời, đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý tiểu học có tỷ lệ nữ giới chiếm ưu thế lớn, mang những đặc thù tâm lý và phong cách quản lý riêng biệt.

Tuy nhiên, phần lớn các nghiên cứu về quản lý trường học tại Việt Nam trước thời điểm luận án thực hiện chủ yếu tập trung vào thủ tục hành chính, quản lý nhân sự, quản lý tài chính hoặc thực thi chương trình giảng dạy. Việc tiếp cận quản lý nhà trường từ góc độ văn hóa tổ chức – xem văn hóa vừa là mục tiêu xây dựng vừa là công cụ quản lý – vẫn còn là vấn đề mới, thiếu vắng các công trình nghiên cứu hệ thống cả về mặt lý luận chuẩn mực lẫn kiểm chứng thực nghiệm tại các cơ sở giáo dục tiểu học.

Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu cơ sở lý luận và đánh giá thực trạng quản lý nhà trường tiểu học tại Việt Nam theo tiếp cận văn hóa tổ chức; trên cơ sở đó, đề xuất hệ thống giải pháp quản lý nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động và sự phát triển bền vững của nhà trường tiểu học.

Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu

  • Giả thuyết khoa học: Văn hóa nhà trường là một dạng của văn hóa tổ chức và là tiêu chí đánh giá hiệu quả nhà trường. Trong quá trình quản lý trường tiểu học, nếu cán bộ lãnh đạo (đứng đầu là hiệu trưởng) thực hiện các giải pháp quản lý không chỉ dựa trên quy định hành chính, luật pháp mà còn dựa vào văn hóa nhà trường, xem văn hóa vừa là mục tiêu vừa là công cụ quản lý, thì hiệu quả hoạt động của nhà trường sẽ được nâng cao.

Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận án xác định 5 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

  1. Xác định cơ sở lý luận của việc quản lý nhà trường tiểu học theo tiếp cận văn hóa tổ chức.
  2. Xác định cơ sở thực tiễn của công tác quản lý nhà trường tiểu học theo tiếp cận văn hóa tổ chức tại Việt Nam.
  3. Đề xuất các giải pháp quản lý dành cho cán bộ quản lý (hiệu trưởng) trường tiểu học theo tiếp cận văn hóa tổ chức.
  4. Thử nghiệm kiểm chứng Bộ tiêu chí đánh giá văn hóa nhà trường và khảo sát ý kiến chuyên gia về tính hợp lý, khả thi của các giải pháp.
  5. Rút ra các kết luận khoa học và đề xuất kiến nghị thực tiễn đối với các cấp quản lý giáo dục.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Khách thể nghiên cứu: Các hoạt động quản lý của hiệu trưởng nhà trường tiểu học hiện nay.
  • Đối tượng nghiên cứu: Quá trình quản lý nhà trường tiểu học theo tiếp cận văn hóa tổ chức.
  • Phạm vi nội dung: Tập trung vào hoạt động quản lý và lãnh đạo của hiệu trưởng cấp trường; văn hóa nhà trường được xem xét như một dạng văn hóa tổ chức tác động đến hiệu quả phát triển của trường tiểu học.
  • Phạm vi không gian và thời gian: Khảo sát thực trạng tại các trường tiểu học đại diện cho các vùng đồng bằng và miền núi ở Việt Nam; thực hiện nghiên cứu trường hợp điển hình (case study) tại 01 trường tiểu học; tiến hành thử nghiệm Bộ tiêu chí đánh giá trong thời gian 01 năm tại 03 trường tiểu học đại diện cho các khu vực thành phố thuộc các vùng miền.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng thuật hệ thống các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến văn hóa tổ chức, văn hóa nhà trường và quản lý nhà trường:

Các hướng nghiên cứu quốc tế

  1. Quản lý nhà trường trên cơ sở xây dựng văn hóa hợp tác: Các nghiên cứu của Rosenholtz (1989), Fullan và Hargreaves (1991), Lortie (1975), Aston và Web (1986), Stein (1998), Lambert (1998), Fullan (2001), DuFour và Eaker (1998), Susan Johnson (1990), Hord (1998), Levine (1990), Deal và Peterson (1990), Leiberman (1988), Little (1990). Nhóm tác giả này tập trung vào các chuẩn mực, niềm tin hỗ trợ tính chuyên nghiệp, làm việc nhóm, chia sẻ nguồn lực và giảm thiểu sự cô lập chuyên môn của giáo viên.
  2. Quản lý nhà trường trên cơ sở xây dựng năng lực văn hóa: Nghiên cứu của Cross, Bazron, Dennis và Isaac (1989) xác định năng lực văn hóa gồm 5 yếu tố cấu thành (đa dạng giá trị, tự đánh giá văn hóa, nhận thức tính năng động tương tác, thể chế hóa kiến thức văn hóa, thích nghi với sự đa dạng) và 6 giai đoạn phát triển liên tục (từ phá hoại văn hóa đến hiểu biết sâu sắc về văn hóa).
  3. Quản lý nhà trường theo tiếp cận văn hóa tổ chức và cấu trúc văn hóa: Các nghiên cứu của Edgar Schein (1985), Stolp và Smith (1995), Deal (1985, 1993), Deal và Peterson (1994), Hargreaves (1994), Harris (2002), Hopkins (2001), Sarason (1996), Berman và McLaughlin (1978), Stoll và Fink (1996), Maslowski (2001), Ott (1989), Morgan. Cấu trúc văn hóa tổ chức của Schein phân định 3 tầng bậc: (1) Nhất trí cơ bản và niềm tin, (2) Giá trị văn hóa, (3) Hiện thực văn hóa (yếu tố nhân tạo và mẫu hành vi thực tiễn).
  4. Quản lý trên cơ sở văn hóa mạnh trong tổ chức biết học hỏi (Learning Organization): Khung lý thuyết nhấn mạnh 5 thành tố: Tầm nhìn chia sẻ (Shared vision), Học hỏi đồng đội (Team learning), Làm chủ bản thân (Personal mastery), Mô hình tư duy thách thức (Challenging mental models), Tư duy hệ thống (Systems thinking); người lãnh đạo đóng vai trò là người phục vụ/công bộc của tổ chức.
  5. Nghiên cứu về bầu không khí nhà trường (School climate): Bắt nguồn từ Andrew W. Halpin và Don B. Croft (1962) với Bộ công cụ điều tra không khí tổ chức (OCDQ gồm 64 câu hỏi thực hiện tại 71 trường tiểu học, phân loại 6 dạng không khí từ cởi mở đến khép kín); Pace và Stern (1958), Denison (1996), Hoy (1997), các phê bình của Paul Silver (1983) và khảo sát của Hiệp hội Giáo dục Quốc gia Hoa Kỳ (NEA, 2005).

Các hướng nghiên cứu trong nước

  • Tiếp cận lý luận văn hóa nhà trường: Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Phạm Thành Nghị, Lê Tiến Hùng, Phạm Quang Huân, Phan Thị Hoa Hương, Lê Hiển Dương, Trần Quốc Thành... phân tích các khái niệm văn hóa tổ chức, vai trò của người quản lý trong kiến tạo môi trường sư phạm, dịch chuyển các cấp độ văn hóa.
  • Tiếp cận hệ thống giá trị văn hóa: Phạm Minh Hạc nhấn mạnh việc giáo dục giá trị thông qua 3 thành tố: cơ sở vật chất, môi trường giáo dục và giao tiếp ứng xử ("dạy người" song hành cùng "dạy chữ").
  • Tiếp cận văn hóa học đường và giao tiếp ứng xử: Vũ Dũng tập trung vào các mối quan hệ ứng xử nội bộ (giáo viên - học sinh, lãnh đạo - giáo viên, đồng nghiệp - đồng nghiệp) và môi trường vật chất, thẩm mỹ sư phạm.
  • Tiếp cận phong trào xây dựng trường học: Phạm Văn Khanh, Lê Ngọc Việt gắn văn hóa học đường với mô hình phong trào "Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực" do Bộ Giáo dục và Đào tạo phát động.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình trong nước trước đây chủ yếu dừng lại ở việc giới thiệu lý thuyết, mô tả các biểu hiện bề nổi hoặc đồng nhất văn hóa nhà trường với văn hóa giao tiếp/ứng xử. Chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, xây dựng một hệ thống tiêu chí định lượng chuẩn mực (Bộ tiêu chí gồm 20 tiêu chí) được kiểm chứng qua thực nghiệm tại trường tiểu học để biến văn hóa tổ chức thành công cụ quản lý trực tiếp cho hiệu trưởng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết, khái niệm và khung phân tích

  • Khái niệm Văn hóa: Luận án tiếp cận theo định nghĩa của UNESCO và tư tưởng Hồ Chí Minh, nhìn nhận văn hóa là tổng thể sống động các sáng tạo vật chất và tinh thần nhằm thích ứng với nhu cầu sinh tồn và phát triển.
  • Khái niệm Nhà trường và Chức năng nhà trường: Nhà trường là thiết chế chuyên biệt thực hiện chức năng tái tạo nguồn nhân lực. Theo Đặng Thành Hưng, quản lý nhà trường là quản lý giáo dục tại cấp cơ sở, tác động vào tổ chức chuyên môn - nghiệp vụ bằng các nguồn lực sẵn có. Luận án phân tích 5 chức năng cơ bản của nhà trường (Kinh tế, Xã hội, Chính trị, Văn hóa, Giáo dục) trên 4 bình diện (cá nhân, tổ chức, cộng đồng/xã hội, quốc tế).
  • Đặc điểm đối tượng giáo dục tiểu học: Học sinh tiểu học tiếp thu tri thức mang đậm tính cảm xúc, tư duy trực quan hình tượng (dẫn theo quan điểm của K.D. Usinxki). Giáo viên tiểu học cần tích hợp 6 nhóm năng lực nghề nghiệp (chẩn đoán, đáp ứng, đánh giá, thiết lập quan hệ, triển khai chương trình, đáp ứng trách nhiệm xã hội) và 4 nhóm kỹ năng sư phạm cốt lõi (ngôn ngữ sư phạm, viết chữ/trình bày bảng, giao tiếp sư phạm, kỹ năng giáo dục).
  • Mô hình quản lý nhà trường: Luận án đối chiếu 4 mô hình: Nhà trường cộng đồng, Nhà trường hiệu quả (Alma Harris, Nigel Bennett, Margaret Preedy), Nhà trường thân thiện, và Mô hình nhà trường tương lai (tổ chức học tập nền tảng).
  • Khung phân tích văn hóa tổ chức của Edgar Schein (1985):
    1. Tầng 1 - Nhất trí cơ bản và niềm tin ngầm định: Bao gồm 5 nhóm bản chất (quan hệ với môi trường, sự thật, bản chất con người, bản chất hoạt động, bản chất quan hệ).
    2. Tầng 2 - Giá trị văn hóa: Hệ thống nguyên tắc, quy tắc hành vi định hướng hoạt động thường nhật.
    3. Tầng 3 - Hiện thực văn hóa: Các yếu tố nhân tạo (biểu tượng, câu chuyện, ngôn ngữ) và mẫu hành vi thực tiễn (nghi lễ, phong tục, thủ tục).
  • Khung nội dung quản lý trường tiểu học theo tiếp cận văn hóa tổ chức: Vận dụng 4 chức năng quản lý (Lập kế hoạch, Tổ chức chỉ đạo, Giám sát, Kiểm tra đánh giá) trên 3 đối tượng quản lý trọng tâm (Quản lý nhân sự, Quản lý chuyên môn dạy - học, Quản lý cơ sở vật chất - kỹ thuật và môi trường sư phạm).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

Nhóm phương pháp Công cụ / Kỹ thuật cụ thể Mục đích và nguồn dữ liệu
Nghiên cứu lý luận Phân tích, tổng hợp tài liệu, văn kiện của Đảng, Nhà nước, Luật Giáo dục 2005. Xác lập khung lý luận về quản lý trường tiểu học theo tiếp cận văn hóa tổ chức.
Điều tra xã hội học Hệ thống phiếu hỏi (bảng hỏi) khảo sát. Khảo sát thực trạng nhận thức và hành vi của giáo viên, hiệu trưởng, cán bộ quản lý giáo dục, chính quyền địa phương tại các vùng đồng bằng và miền núi.
Tổng kết kinh nghiệm Quan sát thực tế, phỏng vấn sâu, phân tích hồ sơ quản lý. Thu thập dữ liệu thực tế về phương thức chỉ đạo, điều hành của hiệu trưởng tại các cơ sở giáo dục tiểu học.
Nghiên cứu điển hình (Case study) Khảo sát sâu 01 trường tiểu học điển hình. Đánh giá chi tiết sự tác động của quản lý theo tiếp cận văn hóa tổ chức trong bối cảnh thực tế.
Thử nghiệm sư phạm Vận dụng Bộ tiêu chí đánh giá VHNT (20 tiêu chí) trong 01 năm tại 03 trường tiểu học đại diện đô thị các vùng miền. Kiểm chứng tính khả thi, đo lường sự thay đổi của văn hóa nhà trường trước và sau tác động.
Phương pháp chuyên gia Lấy ý kiến đánh giá độc lập của các chuyên gia quản lý giáo dục. Đánh giá độ tin cậy của khung phân tích, mức độ hợp lý và tính khả thi của các giải pháp đề xuất.
Toán thống kê Sử dụng phần mềm WINDEM để chạy số liệu và phần mềm SPSS để xử lý thống kê mô tả. Xử lý dữ liệu định lượng thu được từ các cuộc điều tra thực trạng và thử nghiệm thực tế.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận của việc quản lý nhà trường tiểu học theo tiếp cận văn hoá tổ chức

Chương 1 dày 66 trang, tập trung xây dựng nền tảng lý luận toàn diện cho đề tài:

  • Làm rõ các khái niệm công cụ: Định nghĩa nhà trường, quản lý nhà trường, nhà trường tiểu học; phân tích 5 chức năng cơ bản của nhà trường theo các cấp độ từ cá nhân đến quốc tế.
  • Đặc trưng quản lý cấp tiểu học: Phân tích cấu trúc tâm sinh lý học sinh tiểu học (tư duy hình tượng, cảm xúc); phẩm chất, năng lực và kỹ năng sư phạm của giáo viên tiểu học; đặc điểm người quản lý tiểu học (phong cách lãnh đạo trong môi trường nữ giới chiếm ưu thế, vai trò gắn kết với cộng đồng dân cư như một "già làng").
  • Phân tích các mô hình trường học: Đánh giá ưu điểm và hạn chế của mô hình nhà trường cộng đồng, nhà trường hiệu quả, nhà trường thân thiện và nhà trường trong tương lai.
  • Lý thuyết văn hóa tổ chức và văn hóa nhà trường: Phân tích mô hình 3 tầng bậc của Edgar Schein; phân biệt mối quan hệ giữa văn hóa nhà trường (chiều sâu, giá trị, niềm tin mang tính lịch sử) và bầu không khí nhà trường (nhận thức tức thì, có thể quan sát trực tiếp, là biểu hiện bề mặt của văn hóa). Phân tích 4 thế mạnh của tiếp cận văn hóa tổ chức theo Morgan.
  • Bản chất và nội dung quản lý theo tiếp cận văn hóa tổ chức: Luận giải việc đưa văn hóa tổ chức vào 4 chức năng quản lý (lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, giám sát, kiểm tra đánh giá) tương ứng với 3 lĩnh vực quản lý nhà trường (quản lý đội ngũ nhân sự, quản lý hoạt động giảng dạy và học tập, quản lý cơ sở vật chất - môi trường cảnh quan sư phạm).

Chương 2: Cơ sở thực tiễn của quản lý nhà trường tiểu học theo tiếp cận văn hóa tổ chức

Chương 2 phản ánh bức tranh thực trạng quản lý tại các trường tiểu học Việt Nam thông qua số liệu điều tra:

  • Khung pháp lý và yêu cầu thực tiễn: Phân tích các yêu cầu xây dựng văn hóa nhà trường tiểu học theo Luật Giáo dục, Chiến lược phát triển giáo dục và chương trình tiểu học hiện hành.
  • Thực trạng nhận thức về các thành tố văn hóa:
    • Nhận thức về tầm nhìn, sứ mệnh của nhà trường tiểu học (thể hiện qua Bảng 2.1 và Biểu đồ 2.1).
    • Thực trạng bầu không khí trường học và mức độ gắn kết, hợp tác giữa các thành viên (Bảng 2.2, Biểu đồ 2.2).
    • Nhận thức về các giá trị văn hóa chính thống, tính hợp thức và sự nhất quán trong hành vi ứng xử sư phạm (Bảng 2.3, Biểu đồ 2.3).
    • Đánh giá thực trạng môi trường sư phạm, cảnh quan trường lớp (Biểu đồ 2.4, 2.5).
  • Thực trạng văn hóa quản lý của Ban giám hiệu:
    • Văn hóa quản lý thông qua công tác lập kế hoạch trong hoạt động quản lý chung, hoạt động giảng dạy và hoạt động học tập (Bảng 2.4, Bảng 2.5, Biểu đồ 2.6).
    • Văn hóa quản lý trong công tác tổ chức chỉ đạo hoạt động sư phạm của giáo viên và học sinh (Bảng 2.6, Bảng 2.7, Biểu đồ 2.7).
  • Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý văn hóa nhà trường:
    • Nhóm yếu tố chủ trương, chính sách và sự chỉ đạo của cơ quan quản lý cấp trên (Biểu đồ 2.8).
    • Nhóm yếu tố con người (nhận thức, năng lực, phẩm chất của CBQL, giáo viên, học sinh) tác động đến quản lý văn hóa (Bảng 2.8).
    • Nhóm tác động từ điều kiện kinh tế - xã hội địa phương và sự phối hợp của phụ huynh học sinh (Biểu đồ 2.9, Sơ đồ tương quan).
  • Nghiên cứu trường hợp điển hình: Phân tích sâu 01 trường tiểu học cụ thể tại Việt Nam nhằm làm rõ các biểu hiện thực tế của công tác lãnh đạo theo tiếp cận văn hóa tổ chức.

Chương 3: Các giải pháp quản lý nhà trường tiểu học theo tiếp cận văn hóa tổ chức

Chương 3 đề xuất hệ thống giải pháp và trình bày kết quả thử nghiệm thực tế:

  • Định hướng xây dựng giải pháp: Đảm bảo tính khoa học, tính thực tiễn, tính kế thừa các chuẩn mực giáo dục hiện hành và định hướng nâng cao hiệu quả nhà trường.
  • Hệ thống 3 giải pháp dành cho cán bộ quản lý cấp trường:
    • Giải pháp 1: Bồi dưỡng, rèn luyện và nâng cao nhận thức cho các lực lượng sư phạm – xã hội (cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên, phụ huynh, cộng đồng) về vị trí, ý nghĩa của văn hóa nhà trường.
    • Giải pháp 2: Lãnh đạo nhà trường quán triệt vận dụng Bộ tiêu chí đánh giá văn hóa nhà trường tiểu học (gồm 20 tiêu chí) như một công cụ đo lường và định hướng quản lý.
    • Giải pháp 3: Lãnh đạo nhà trường khai thác, quản lý và cung ứng hiệu quả các nguồn lực (nhân lực, tài lực, vật lực, môi trường sư phạm) nhằm phát triển văn hóa nhà trường lành mạnh và hiệu quả.
  • Kết quả thử nghiệm Bộ tiêu chí đánh giá VHNT:
    • Triển khai thử nghiệm trong 01 năm tại 03 trường tiểu học đại diện cho đô thị các vùng miền.
    • Phân tích số liệu định lượng (sử dụng WINDEM và SPSS): Đánh giá sự tương tác của từng tiêu chí trong mỗi nhóm ảnh hưởng (Bảng 2.9); so sánh kết quả đánh giá văn hóa nhà trường trước và sau thực nghiệm (Biểu đồ 3.1); đánh giá hiệu quả sử dụng bộ tiêu chí (Bảng 2.10, Biểu đồ 3.2). Kết quả khẳng định Bộ tiêu chí tạo ra chuyển biến tích cực rõ nét trong nhận thức và hành vi quản lý.
  • Kết quả khảo sát ý kiến chuyên gia: Khảo sát các nhà khoa học, chuyên gia quản lý giáo dục về tính hợp lý và tính khả thi của 3 nhóm giải pháp (Bảng 2.11, Biểu đồ 3.3). Các chuyên gia đánh giá cao mức độ cần thiết, tính khả thi và sự phù hợp của giải pháp với thực tiễn các trường tiểu học Việt Nam.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

  1. Hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về quản lý nhà trường tiểu học theo tiếp cận văn hóa tổ chức; phân tích rõ mối quan hệ tương tác giữa 3 tầng bậc văn hóa tổ chức (Edgar Schein) với 4 chức năng quản lý giáo dục cơ sở và các lĩnh vực hoạt động đặc thù ở trường tiểu học.
  2. Xác định rõ mối quan hệ biện chứng giữa văn hóa nhà trường và hiệu quả hoạt động của nhà trường tiểu học trong điều kiện đổi mới giáo dục tại Việt Nam.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

  1. Xây dựng Bộ tiêu chí đánh giá văn hóa nhà trường tiểu học Việt Nam gồm 20 tiêu chí cụ thể: Cung cấp cho các nhà quản lý giáo dục cấp trường một bộ công cụ định lượng và định tính nhằm tự đánh giá, chẩn đoán, điều chỉnh và định hướng phát triển văn hóa nhà trường đạt chuẩn.
  2. Đề xuất hệ thống 3 giải pháp quản lý đồng bộ dành cho hiệu trưởng: Bao gồm nâng cao nhận thức các lực lượng sư phạm, sử dụng bộ tiêu chí làm công cụ quản trị, và huy động tối ưu các nguồn lực bên trong và bên ngoài nhà trường.
  3. Cung cấp hệ thống dữ liệu thực trạng phong phú, có độ tin cậy cao về thực trạng nhận thức, hành vi và các yếu tố chi phối quản lý văn hóa nhà trường tại các vùng miền ở Việt Nam.

Các kiến nghị thực tiễn

  • Đối với Bộ Giáo dục và Đào tạo: Cần bổ sung các tiêu chuẩn về văn hóa nhà trường vào hệ thống tiêu chuẩn đánh giá trường tiểu học đạt chuẩn quốc gia và chuẩn nghề nghiệp hiệu trưởng; đưa nội dung văn hóa tổ chức vào chương trình bồi dưỡng cán bộ quản lý giáo dục.
  • Đối với các cấp quản lý giáo dục địa phương (Sở/Phòng GD&ĐT): Tăng cường phân cấp, trao quyền tự chủ văn hóa cho các cơ sở giáo dục tiểu học; hỗ trợ nguồn lực để các trường xây dựng môi trường sư phạm chuẩn mực.
  • Đối với Ban giám hiệu trường tiểu học: Cần chuyển đổi tư duy từ quản lý hành chính đơn thuần sang quản lý dựa vào văn hóa, phát huy giá trị chia sẻ, tạo dựng môi trường làm việc hợp tác, thân thiện và gương mẫu.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

  • Phạm vi giải pháp chủ yếu giới hạn trong phạm vi thẩm quyền lãnh đạo và quản lý của Hiệu trưởng cấp trường.
  • Địa bàn thử nghiệm thực tế Bộ tiêu chí mới được tiến hành tại 03 trường tiểu học đại diện khu vực thành phố/đô thị trong thời gian 01 năm; chưa tiến hành thử nghiệm diện rộng ở tất cả các loại hình trường học thuộc vùng sâu, vùng xa.
  • Khảo sát trường hợp điển hình định tính tập trung vào 01 trường tiểu học đại diện.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

  • Mở rộng phạm vi thử nghiệm Bộ tiêu chí đánh giá văn hóa nhà trường đến các trường tiểu học khu vực nông thôn, miền núi, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn.
  • Nghiên cứu các chỉ số văn hóa nhà trường theo phương pháp nghiên cứu dọc (longitudinal study) để đánh giá tác động dài hạn của văn hóa tổ chức đến kết quả học tập của học sinh.
  • Phát triển và mở rộng khung tiếp cận văn hóa tổ chức cho các cấp học khác trong hệ thống giáo dục phổ thông (Trung học cơ sở và Trung học phổ thông).

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn đối với nhiều đối tượng:

  • Cán bộ quản lý trường tiểu học (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng): Trực tiếp tham khảo Chương 3 để vận dụng Bộ tiêu chí 20 tiêu chí vào công tác đánh giá thực trạng văn hóa nhà trường, xây dựng kế hoạch chiến lược và cải thiện môi trường làm việc sư phạm.
  • Cơ quan quản lý giáo dục (Phòng GD&ĐT, Sở GD&ĐT, Bộ GD&ĐT): Sử dụng các số liệu thực trạng ở Chương 2 và hệ thống kiến nghị để xây dựng chính sách, chuẩn hóa tiêu chuẩn trường học đạt chuẩn quốc gia gắn liền với tiêu chí văn hóa học đường.
  • Giảng viên, Nghiên cứu sinh, Học viên cao học ngành Quản lý giáo dục: Tham khảo Chương 1 để nắm vững khung lý thuyết về văn hóa tổ chức, các cấp độ văn hóa của Edgar Schein, mô hình nhà trường hiệu quả và phương pháp luận kết hợp định tính - định lượng trong nghiên cứu quản lý trường học.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án hiểu thế nào về bản chất của quản lý nhà trường tiểu học theo tiếp cận văn hóa tổ chức?

Quản lý nhà trường theo tiếp cận văn hóa tổ chức là việc người quản lý (đứng đầu là hiệu trưởng) không chỉ điều hành theo luật pháp, chính sách và thủ tục hành chính thuần túy, mà còn chủ động xây dựng các giá trị cốt lõi, niềm tin và chuẩn mực ứng xử chung; đồng thời xem văn hóa nhà trường vừa là mục tiêu xây dựng, vừa là công cụ quản lý nhằm nâng cao hiệu quả tổng thể của nhà trường.

2. Cấu trúc ba mức độ văn hóa nhà trường của Edgar Schein được luận án vận dụng như thế nào?

Luận án vận dụng mô hình 3 tầng bậc của Schein gồm:

  1. Mức độ các nhất trí cơ bản và niềm tin: Tầng sâu nhất, mang tính ngầm định về bản chất con người, hoạt động và các mối quan hệ.
  2. Mức độ các giá trị văn hóa: Ý thức về cái phải làm, các chuẩn mực và nguyên tắc hành vi dẫn dắt hoạt động hằng ngày của cán bộ, giáo viên, học sinh.
  3. Mức độ hiện thực văn hóa: Tầng bề mặt dễ nhận thấy, gồm các yếu tố nhân tạo (biểu tượng, câu chuyện, ngôn ngữ) và các mẫu hành vi thực tiễn (nghi lễ, phong tục, thủ tục, bầu không khí trường học).

3. Bộ tiêu chí đánh giá văn hóa nhà trường tiểu học do luận án xây dựng có cấu trúc ra sao và được thử nghiệm như thế nào?

Bộ tiêu chí gồm 20 tiêu chí đánh giá toàn diện các mặt văn hóa nhà trường. Bộ tiêu chí này đã được thử nghiệm thực tế trong thời gian 01 năm tại 03 trường tiểu học đại diện cho các thành phố thuộc các vùng miền khác nhau ở Việt Nam, cho thấy sự cải thiện rõ rệt về nhận thức và hành vi quản lý văn hóa trước và sau thử nghiệm.

4. Ba giải pháp quản lý trọng tâm dành cho hiệu trưởng được đề xuất trong luận án là gì?

  1. Bồi dưỡng, rèn luyện và nâng cao nhận thức cho các lực lượng sư phạm – xã hội về văn hóa nhà trường.
  2. Lãnh đạo nhà trường quán triệt vận dụng Bộ tiêu chí đánh giá văn hóa nhà trường tiểu học làm công cụ quản lý.
  3. Khai thác, quản lý và cung ứng hiệu quả các nguồn lực để phát triển nhà trường tiểu học có văn hóa lành mạnh và hiệu quả.

5. Luận án sử dụng những công cụ phần mềm nào để xử lý dữ liệu nghiên cứu?

Luận án sử dụng hai phần mềm thống kê để xử lý và phân tích dữ liệu điều tra thực trạng và số liệu thử nghiệm là WINDEM (chạy số liệu) và SPSS (phân tích, xử lý số liệu thống kê mô tả).

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Lê Thị Ngọc Thúy đã giải quyết một khoảng trống nghiên cứu quan trọng trong lĩnh vực Quản lý giáo dục tại Việt Nam bằng việc xác lập khung lý thuyết và thực tiễn về quản lý nhà trường tiểu học theo tiếp cận văn hóa tổ chức. Tác giả đã phân tích hệ thống các quan niệm quốc tế và trong nước, làm rõ đặc trưng quản lý cấp tiểu học và xây dựng thành công Bộ tiêu chí gồm 20 tiêu chí đánh giá văn hóa nhà trường. Kết quả khảo sát thực trạng diện rộng cùng việc thử nghiệm thực nghiệm 01 năm tại 03 trường tiểu học đã chứng minh tính khả thi, hợp lý của 3 nhóm giải pháp quản lý dành cho hiệu trưởng, đóng góp thiết thực cho công cuộc đổi mới quản trị trường học phổ thông hiện nay.