CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. DỊCH VỤ NGÂN HÀNG 1. Khái niệm về dịch vụ ngân hàng Khái niệm về dịch vụ Theo quan điểm của Philip Kotler, giáo sư marketing nổi tiếng người Mỹ, dịch vụ được định nghĩa “là một dạng của sản phẩm bao gồm các hoạt động, lợi ích, hoặc sự thỏa mãn được bán mà chủ yếu là vô hình và không dẫn đến quyền sở hữu của bất cứ điều gì. Ví dụ như ngân hàng, khách sạn, hãng hàng không, bán lẻ, và các dịch vụ nhà sửa chữa…”1.
Khái niệm về dịch vụ ngân hàng “Sản phẩm, dịch vụ ngân hàng là một dạng hoạt động, một quá trình, một kinh nghiệm được cung ứng bởi ngân hàng nhằm đáp ứng một nhu cầu và mong muốn của khách hàng mục tiêu”2. Và như vậy “sản phẩm ngân hàng tồn tại dưới dạng dịch vụ mang bản chất tài chính. Các ngân hàng thiết kế một sản phẩm dựa trên quan niệm đó là một tập hợp các ích lợi mang đến sự thỏa mãn của khách hàng mục tiêu”3. Khái niệm về dịch vụ ngân hàng hiện đại Dịch vụ ngân hàng hiện đại là những dịch vụ ngân hàng truyền thống được nâng cấp, phát triển hoặc là những dịch vụ hoàn toàn mới được cung cấp dựa trên nền tảng kỹ thuật công nghệ hiện đại nhằm đem lại những tiện ích mới cho người sử dụng.
1 Philip Kotler, Principles of Maketing, trang 204 2 Trịnh Quốc Trung 2008, Marketing Ngân hàng, Trang 329 3 Trịnh Quốc Trung 2008, Marketing Ngân hàng, Trang 329 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Kênh phân phối Kênh phân phối dịch vụ được hiểu là các kênh mà thông qua đó khách hàng có thể tiếp cận được với dịch vụ của ngân hàng. Trước đây, các ngân hàng chỉ có duy nhất kênh phân phối truyền thống. Quá trình phát triển của công nghệ thông tin đã giúp các ngân hàng có thêm nhiều kênh phân phối dịch vụ hữu hiệu và tiện lợi.
Kênh phân phối truyền thống: dịch vụ ngân hàng được cung ứng cho khách hàng qua hệ thống văn phòng, trụ sở làm việc của chi nhánh, điểm giao dịch trực thuộc. Với kênh phân phối này, ngân hàng bị hạn chế về không gian (trụ sở giao dịch) và thời gian (giờ mở cửa làm việc). Kênh phân phối hiện đại: khách hàng có thể tự mình sử dụng các dịch vụ ngân hàng thông qua các hệ thống, thiết bị giao dịch tự động. Thiết bị giao dịch tự động: hệ thống ATM, các EDC tại điểm chấp nhận thanh toán thẻ, hệ thống giao dịch sinh trắc học… Hệ thống giao dịch tự động: sử dụng thông qua điện thoại di động (mobile banking), qua mạng internet (internet banking)… Đặc điểm của kênh phân phối này là không bị giới hạn về không gian và thời gian, về mặt lý thuyết có thể cung cấp dịch vụ liên tục 24 giờ/ngày, 7 ngày/tuần.
Xu hướng phát triển dịch vụ ngân hàng hiện nay Trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu ngày càng sâu rộng, cùng với những thành tựu vượt bậc của khoa học kỹ thuật, xu hướng phát triển dịch vụ ngân hàng hiện nay đã có nhiều khác biệt so với trước đây. Phát triển mạnh các dịch vụ phi tín dụng: có mối liên hệ chặt chẽ với huy động vốn, cấp tín dụng là một trong những dịch vụ trọng yếu, đem lại phần lớn lợi nhuận cho các ngân hàng thương mại. Tuy nhiên, đây lại là một lãnh vực tiềm ẩn khá nhiều rủi ro. Mặt khác, trước sức ép cạnh tranh ngày càng gay gắt, biên độ chênh lệch lãi suất giữa hoạt động nhận tiền gửi và cho vay đang dần bị thu hẹp, dẫn đến dịch vụ này không còn hấp dẫn như trước.
Trong khi đó các dịch vụ phi tín dụng vốn có mức độ rủi ro thấp đang có nhiều tiềm năng phát triển do nhu cầu sử dụng trong xã hội và nền kinh tế có xu hướng ngày càng gia tăng. Phần lớn các LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 ngân hàng thương mại đã và đang có chiến lược đẩy mạnh phát triển các dịch vụ phi tín dụng nhằm cải thiện cơ cấu nguồn thu, đem lại nguồn lợi nhuận ổn định hơn. Phát triển mạnh các dịch vụ ngân hàng hiện đại: tùy theo mức độ, các ngân hàng hiện nay đều triển khai áp dụng công nghệ thông tin nhằm hiện đại hóa công tác quản lý và hoạt động nghiệp vụ của mình, đặc biệt là cơ sở dữ liệu tập trung và phần mềm hệ thống ngân hàng lõi (core-banking). Đây chính là tiền đề để các ngân hàng thương mại xây dựng, phát triển và cung ứng ra thị trường các dịch vụ tài chính dựa trên nền tảng công nghệ kỹ thuật hiện đại.
Mặt khác, dịch vụ ngân hàng hiện đại đem lại nhiều tiện ích và hiệu quả hơn cho cả người sử dụng và người cung cấp. Đây là lý do các ngân hàng thương mại đang tập trung đầu tư phát triển và cho ra đời ngày càng nhiều các loại hình dịch vụ hiện đại. Mở rộng phạm vi cung ứng dịch vụ đến mọi tầng lớp dân chúng: dưới tác động của sự phát triển vượt bậc trong lãnh vực điện tử, viễn thông và công nghệ thông tin có thể nói các thiết bị di động cầm tay đã không còn xa lạ đối với mọi người dân trong xã hội. Mạng internet, 3G đã len lỏi đến tận những vùng thôn quê.
Không chỉ những người có thu nhập ổn định mà đa số sinh viên, học sinh, những người lao động thủ công, lao động thời vụ… đều có và biết sử dụng điện thoại di động. Sẽ là không ngạc nhiên khi đã và đang có những dự án phát triển, đưa dịch vụ ngân hàng đến phục vụ những phân đoạn khách hàng này. Cũng sẽ có ý kiến hoài nghi về tính hiệu quả nhưng ngoài tính nhân văn, góp phần thực hiện đề án không dùng tiền mặt của Chính phủ, xét về mục tiêu trung – dài hạn và chiến lược phát triển bền vững thì những dự án như vậy rất đáng được xem xét. DỊCH VỤ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT 1.
Khái niệm về dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 Khái niệm về thanh toán không dùng tiền mặt Thanh toán không dùng tiền mặt là cách thức thanh toán giữa các chủ thể được thực hiện bằng cách trích chuyển khoản hoặc bù trừ công nợ lẫn nhau thông qua hệ thống tài khoản ở ngân hàng mà không phải dùng đến tiền mặt.4 Khái niệm về dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt Dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt bao gồm dịch vụ thanh toán qua tài khoản thanh toán và một số dịch vụ thanh toán không qua tài khoản thanh toán của khách hàng. Đặc điểm của thanh toán không dùng tiền mặt - Thanh toán không dùng tiền mặt là một dịch vụ của ngân hàng, do vậy nó mang đầy đủ đặc điểm, tính chất của một dịch vụ, đó là: tính vô hình, tính không đồng nhất, tính không thể tách rời và tính không thể lưu giữ. Mặt khác, vì là một dịch vụ ngân hàng nên nó còn có thêm thuộc tính tài chính. - Ngoài ra, thanh toán không dùng tiền mặt có thêm một số đặc điểm riêng như sau: + Sự vận động của tiền tệ độc lập với sự vận động của hàng hóa cả về thời gian lẫn không gian và thường không có sự ăn khớp nhau.
Đây là đặc điểm quan trọng và nổi bật nhất của hình thức thanh toán không dùng tiền mặt. + Trong thanh toán không dùng tiền mặt, vật trung gian trao đổi không xuất hiện như trong hình thức thanh toán dùng tiền mặt theo kiểu “hàng – tiền – hàng” mà chỉ xuất hiện dưới dạng tiền kế toán hay tiền ghi sổ và được ghi chép trên các chứng từ sổ sách kế toán. Đây là đặc điểm riêng của thanh toán không dùng tiền mặt. + Ngân hàng đóng vai trò kép, vừa là người tổ chức vừa là người thực hiện các khoản thanh toán.
Chỉ có ngân hàng, người quản lý tài khoản tiền gửi của các khách hàng, mới được quyền trích chuyển những tài khoản này theo các nguyên tắc 4 Lý Hoàng Ánh và Lê Thị Mận 2013, Những vấn đề chung về thanh toán không dùng tiền mặt, trang 278 5 Chính phủ 2012, Nghị định số 101/2012/NĐ-CP, Khoản 1 Điều 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 chuyên môn đặc thù như là một nghiệp vụ riêng của mình. Cũng vì vậy, ngân hàng trở thành trung tâm thanh toán đối với các khách hàng của mình. Ý nghĩa của thanh toán không dùng tiền mặt Do tính hiệu quả và thiết thực, thanh toán không dùng tiền mặt ngày càng được sử dụng rộng rãi trong nền kinh tế của nhiều quốc gia. Đối với khách hàng: thanh toán không dùng tiền mặt là một phương thức thanh toán đơn giản, an toàn, tiết kiệm, thuận lợi cho sự trao đổi.
Khi có tài khoản giao dịch ở ngân hàng, khách hàng có thể rút tiền ra hoặc chuyển trả cho khách hàng khác dễ dàng chỉ bằng một thủ tục đơn giản. Đặc biệt, với sự phổ biến của các thiết bị điện tử cầm tay thông minh và cơ sở hạ tầng viễn thông phát triển như hiện nay, tính chủ động của khách hàng trong sử dụng dịch vụ ngày càng cao do giới hạn phạm vi không gian và thời gian được mở rộng. Đối với ngân hàng trung ương: thanh toán không dùng tiền mặt giúp nâng cao khả năng kiểm soát lượng tiền trong nền kinh tế; tiết kiệm chi phí in ấn, phát hành, vận chuyển tiền mặt; dự báo, kiềm chế lạm phát, thực thi chính sách tiền tệ tốt hơn. Đối với ngân hàng thương mại - Tạo điều kiện cho hoạt động huy động vốn: đa số các dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt cần phải có tài khoản tại ngân hàng và phải duy trì số dư để thực hiện thanh toán.
Vô hình chung ngân hàng đã huy động, tích tụ được các nguồn vốn tạm thời chưa sử dụng đến trong nền kinh tế, tạo nguồn lực để làm tốt vai trò trung gian tài chính của mình. - Thúc đẩy nghiệp vụ cấp tín dụng: lượng tiền gửi trên tài khoản thanh toán tuy không ổn định nhưng lớn và có lãi suất rất thấp. Như vậy ngân hàng vừa có được nguồn vốn dồi dào, vừa hạ được chi phí đầu vào để cho vay với lãi suất hấp dẫn, từ đó kích thích nhu cầu sử dụng vốn vay để tiêu dùng, phát triển sản xuất, kinh doanh. - Thanh toán không dùng tiền mặt là một công cụ thanh toán bù trừ giữa các ngân hàng.