CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ CHUỖI CUNG ỨNG VÀ NỀN KINH TẾ SỐ 1. Tổng quan về nền kinh tế số 1. Bối cảnh phát triển và khái niệm nền kinh tế số 1. Bối cảnh phát triển “Cách mạng công nghiệp là cuộc cách mạng trong lĩnh vực sản xuất; là sự thay đổi cơ bản các điều kiện kinh tế xã hội, văn hóa và kỹ thuật, xuất phát từ nước Anh sau đó lan tỏa ra toàn thế giới” (Toffler, 1992).
Cuộc cách mạng công nghiệp đầu tiên diễn ra tại Vương quốc Anh, thời kỳ này công nghiệp và chế tạo máy móc dần thay thế lao động chân tay, nền kinh tế bắt đầu phức tạp hơn, mở rộng quy mô lớn hơn. Tên gọi "Cách mạng công nghiệp" thường dùng để chỉ giai đoạn thứ nhất được diễn ra ở cuối thế kỷ 18 và đầu thế kỷ 19. Cách mạng công nghiệp lần thứ hai diễn ra ở Tây Âu và Bắc Mỹ trong suốt thế kỷ 19 và sau đó là toàn thế giới từ nửa sau thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20. Các tiến bộ kinh tế và kỹ thuật có được nhờ phát triển tàu hơi nước, đường sắt.
Vào cuối thế kỷ 19, động lực của Cách mạng công nghiệp là động cơ đốt trong và máy móc sử dụng điện. Năm 1914, giai đoạn thứ hai này kết thúc khi bắt đầu Thế chiến thứ nhất (Klaus, 2008) Khoảng năm 1960 Cách mạng Công nghiệp lần thứ ba bắt đầu, tại thời điểm này có các tiến bộ về hạ tầng điện tử, máy tính và công nghệ kĩ thuật số trên nền tảng là sự phát triển của chất bán dẫn, siêu máy tính (thập niên 1960), máy tính cá nhân (thập niên 1970 và 1980) và Internet (thập niên 1990) (Burlaxki, 2009). Trong lĩnh vực công nghệ, đã xuất hiện những phát minh quan trọng, đạt được những thành tựu to lớn: những công cụ sản xuất mới (máy tính điện tử, máy tự động và hệ thống hóa máy tự động, rôbốt v.); những nguồn năng lượng mới (năng lượng mặt trời, năng lượng gió và nhất là năng lượng nguyên tử v.v ); những vật liệu mới (như chất pôlime-chất dẻo với nhiều loại hình khác nhau, các loại vệt liệu siêu sạch, siêu cứng, siêu bền, siêu dẫn,…) công nghệ sinh học với những đột phá phi thường trong công nghệ di truyền, công nghệ tế bào, công nghệ vi sinh và công nghệ enzim,…dẫn tới cuộc “cách mạng xanh” trong nông nghiệp với những 8 giống lúa mới có năng suất cao, chịu bệnh tốt; những tiến bộ thần kì trong thông tin liên lạc và giao thông vận tải (cấp sợi thủy tinh quang dẫn, máy bay siêu âm khổng lồ, tàu hỏa tốc độ cao v.); chinh phục vũ trụ (vệ tinh nhân tạo, du hành vũ trụ v. Đồng thời, công nghệ thông tin đã phát triển mạnh mẽ như một sự bùng nổ trên phạm vi toàn cầu.
Hiện nay, máy tính, đặc biệt là máy vi tính, đang được sử dụng ở khắp mọi nơi và có khả năng liên kết với nhau bởi các mạng truyền dữ liệu, hình thành mạng thông tin máy tính toàn cầu (Internet). Công nghệ thông tin ngày càng được ứng dụng sâu rộng hơn trong mọi ngành kinh tế và hoạt động xã hội. Có thể nói, ngày nay nền văn minh nhân loại đã sang một chương mới - “văn minh thông tin”. Cuộc cách mạng khoa học - công nghệ có những tác động tích cực về nhiều mặt như năng suất lao động, không ngừng nâng cao mức sống và chất lượng cuộc sống của con người.
Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư hay còn gọi là CMCN 4.0 bắt đầu vào đầu thế kỷ 21, kế thừa những thành tựu lớn từ CMCN 3.0, được hình thành trên nền tảng cải tiến của cuộc cách mạng số, với những công nghệ mới như robot, trí tuệ nhân tạo, Internet of Things, in 3D, vật liệu mới, công nghệ nano, sinh học,. Hiện nay cả thế giới đang ở trong giai đoạn phát triển của cuộc cách mạng này và trở thành chiến lược cho các nước đang phát triển để theo kịp với xu hướng thế giới. Đây là bước ngoặt mới cho sự phát triển của con người, nâng cao kinh tế -xã hội. Khái niệm Cách mạng Công nghiệp 4.0 diễn ra trên 3 lĩnh vực chính gồm Công nghệ sinh học, Kỹ thuật số và Vật lý.
Những yếu tố cốt lõi của Kỹ thuật số trong CMCN 4.0 là: Trí tuệ nhân tạo (AI), Vạn vật kết nối - Internet of Things (IoT) và dữ liệu lớn (Big Data). Trên lĩnh vực công nghệ sinh học, Cách mạng Công nghiệp 4.0 tập trung vào nghiên cứu để tạo ra những bước nhảy vọt trong Nông nghiệp, Thủy sản, Y dược, chế biến thực phẩm, bảo vệ môi trường, năng lượng tái tạo, hóa học và vật liệu. Cuối cùng là lĩnh vực Vật lý với robot thế hệ mới, máy in 3D, xe tự lái, các vật liệu mới (graphene, skyrmions…) và công nghệ nano. Ngoài ra, cần bổ sung công nghệ chuỗi khối - blockchain và cảm biến - sensor.
Cuộc Cách mạng 4.0 mang đến khái niệm Kinh tế số hay còn gọi là kinh tế kỹ thuật số. Đây là việc ứng dụng nền tảng của các Quốc gia, Doanh nghiệp để phát triển kinh tế bắt kịp với xu hướng kinh tế số nếu không muốn tụt lại phía sau. 9 Kinh tế số là “một nền kinh tế vận hành chủ yếu dựa trên công nghệ số”, đặc biệt là các giao dịch điện tử tiến hành thông qua Internet. Kinh tế số bao gồm tất cả các lĩnh vực và nền kinh tế (công nghiệp, nông nghiệp, dịch vụ; sản xuất, phân phối, lưu thông hàng hóa, giao thông vận tải, logistic, tài chính ngân hàng, …) mà công nghệ số được áp dụng.
(Theo Nhóm cộng tác kinh tế số Oxford) Nền kinh tế kỹ thuật số là tất cả các hoạt động kinh tế được trung gian bởi phần mềm và được kích hoạt bởi cơ sở hạ tầng viễn thông. Kinh tế số là phương tiện cho phép tất cả mọi người tham gia vào doanh nghiệp xã hội và kinh tế, và cũng bao gồm vai trò của các chính phủ trong việc phát triển cơ sở hạ tầng và dịch vụ. (Joint Foreign Chambers of Commerce in Thailand, 2015) Nền kinh tế kỹ thuật số nên được định nghĩa là một phần của sản lượng kinh tế có nguồn gốc duy nhất hoặc chủ yếu từ các công nghệ kỹ thuật số với mô hình kinh doanh dựa trên hàng hóa hoặc dịch vụ kỹ thuật số. (Bukht và Heeks, 2017) Kinh tế số là một nền kinh tế siêu kết nối được đặc trưng bởi một con người, tổ chức và máy móc kết nối thông qua web và bằng các phương tiện sử dụng công nghệ kỹ thuật số bao gồm: sản xuất tiên tiến, robot và tự động hóa nhà máy, nguồn dữ liệu mới từ kết nối Internet di động và phổ biến, điện toán đám mây, phân tích dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo.
Vậy, nền kinh tế kỹ thuật số là gì? Tóm lại, nền kinh tế số là hoạt động kinh tế có được từ hàng tỷ kết nối trực tuyến hàng ngày giữa mọi người, doanh nghiệp, thiết bị, dữ liệu và quy trình. Xương sống của nền kinh tế kỹ thuật số là siêu kết nối, có nghĩa là sự kết nối ngày càng tăng của con người, tổ chức và máy móc phát sinh từ Internet, công nghệ di động và internet của vạn vật (IoT). Nền kinh tế số là cách nói ngắn gọn có thể hiểu là nền kinh tế trên nền tảng kỹ thuật số. Toàn bộ những quá trình đó về mặt triết học có thể tập hợp lại trong ba quá trình xử lý chính: Xử lý vật liệu, xử lý năng lượng và xử lý thông tin.
Cả ba quá trình đó đan xen vào nhau, cùng nhau phát triển. Đặc điểm của nền kinh tế số Các yếu tố cốt lõi của Kỹ thuật số trong Cách mạng 4.0 sẽ là: Trí tuệ nhân tạo (AI), Vạn vật kết nối - Internet of Things (IoT) và Dữ liệu lớn (Big Data). Trí Tuệ nhân tạo Kinh tế kỹ thuật số Vạn vật kết Dữ liệu lớn nối •Trí tuệ nhân Hìnhtạo1.1: Đặc điểm (Artificial của nền kinh Intelligence ): tế kỹ thuật số (Nguồn: Tác giả tổng hợp và xây dựng) Có thể nhận thấy Internet of Things (IoT) đang phát triển với tốc độ vũ bão và thay đổi hoàn toàn bộ mặt của rất nhiều ngành công nghiệp. Dữ liệu lớn -Big Data, một trong những ứng dụng sơ khởi nhất của IoT đã ra đời và thu thập được lượng dữ liệu khổng lồ.
Thế nhưng, để chuyển đổi dữ liệu thành giá trị lại cần đến một công nghệ đột phá khác và Trí tuệ nhân tạo - AI chính là lời giải. Trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence) Trí tuệ nhân tạo là tự động hoá các hoạt động phù hợp với suy nghĩ con người, chẳng hạn các hoạt động ra quyết định, giải bài toán, Trí tuệ nhân tạo là khoa học nghiên cứu xem làm thế nào để máy tính có thể thực hiện những công việc mà hiện con người còn làm tốt hơn máy tính. (Rich and Knight, 1991), 11 Trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence - viết tắt là AI) là trí tuệ được biểu diễn bởi bất cứ một hệ thống nhân tạo nào. Thuật ngữ này thường dùng để nói đến các máy tính có mục đích không nhất định và ngành khoa học nghiên cứu về các lý thuyết và ứng dụng của trí tuệ nhân tạo.
( Wikipedia, 2016), Tóm lại, AI là trí tuệ do con người lập trình tạo nên với mục tiêu giúp máy tính có thể tự động hóa các hành vi thông minh như con người. Trí tuệ nhân tạo khác với việc lập trình logic trong các ngôn ngữ lập trình là ở việc ứng dụng các hệ thống học máy (tiếng Anh: machine learning) để mô phỏng trí tuệ của con người trong các xử lý mà con người làm tốt hơn máy tính. Cụ thể, trí tuệ nhân tạo giúp máy tính có được những trí tuệ của con người như: biết suy nghĩ và lập luận để giải quyết vấn đề, biết giao tiếp do hiểu ngôn ngữ, tiếng nói, biết học và tự thích nghi. • Vạn vật kết nối (Internet Of Things): Mạng lưới vạn vật kết nối Internet hoặc là Mạng lưới thiết bị kết nối Internet viết tắt là IoT (tiếng Anh: Internet of Things) là một kịch bản của thế giới, khi mà mỗi đồ vật, con người được cung cấp một định danh của riêng mình, và tất cả có khả năng truyền tải, trao đổi thông tin, dữ liệu qua một mạng duy nhất mà không cần đến sự tương tác trực tiếp giữa người với người, hay người với máy tính.
IoT đã phát triển từ sự hội tụ của công nghệ không dây, công nghệ vi cơ điện tử và Internet.