Tổng quan nghiên cứu

Phát triển bảo hiểm xã hội (BHXH) tự nguyện là một trong những trụ cột then chốt nhằm hiện thực hóa mục tiêu an sinh xã hội toàn dân theo tinh thần Nghị quyết số 28-NQ/TW ngày 23/5/2018 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII. Nghị quyết đặt ra lộ trình cụ thể: đến năm 2021 đạt khoảng 35% lực lượng lao động trong độ tuổi tham gia BHXH (nông dân và lao động phi chính thức tham gia BHXH tự nguyện chiếm khoảng 1%), đến năm 2025 đạt khoảng 45% (BHXH tự nguyện chiếm khoảng 2,5%), và đến năm 2030 đạt khoảng 60% (BHXH tự nguyện chiếm khoảng 5%).

Huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên là địa bàn trung du với dân số xấp xỉ 140.000 người, trong đó có khoảng 21.000 lao động tham gia BHXH bắt buộc tại các cụm, khu công nghiệp như Điềm Thụy. Tuy nhiên, tính đến hết năm 2020, toàn huyện mới chỉ có khoảng 1.300 người tham gia BHXH tự nguyện, một tỷ lệ rất khiêm tốn so với tiềm năng lực lượng lao động tự do tại địa phương. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là làm rõ thực trạng, tìm ra nguyên nhân của sự chênh lệch này và đề xuất giải pháp phát triển bền vững diện bao phủ.

Mục tiêu cụ thể của công trình là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát thực tiễn giai đoạn 2018–2020 trên địa bàn huyện Phú Bình, từ đó xây dựng hệ thống giải pháp và lộ trình thực hiện đến năm 2025. Nghiên cứu mang ý nghĩa khoa học sâu sắc khi làm sáng tỏ mối quan hệ giữa chính sách an sinh và hành vi kinh tế của người lao động phi chính thức. Đồng thời, luận văn mang giá trị thực tiễn cao, đóng vai trò tài liệu tham mưu quan trọng cho BHXH huyện Phú Bình và các địa phương có điều kiện kinh tế - xã hội tương đồng nâng cao tỷ lệ bao phủ an sinh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý thuyết về an sinh xã hội và bảo hiểm xã hội, trong đó xác định BHXH tự nguyện là chính sách do Nhà nước tổ chức theo quy định tại Khoản 3 Điều 3 Luật Bảo hiểm xã hội số 58/2014/QH13. Khung lý thuyết của đề tài tập trung vào hai bản chất cốt lõi:

  • Bản chất kinh tế: Cơ chế phân phối và phân phối lại thu nhập quốc dân nhằm tạo lập quỹ tài chính tập trung, bù đắp phần thu nhập bị suy giảm hoặc mất đi khi người lao động gặp rủi ro tuổi già, tử tuất.
  • Bản chất xã hội: Thực hiện nguyên tắc san sẻ rủi ro cộng đồng, vận hành phi lợi nhuận nhằm bảo đảm công bằng xã hội và thu hẹp khoảng cách giàu nghèo.

Luận văn phân tích hoạt động BHXH tự nguyện dựa trên 7 nguyên tắc cơ bản: nguyên tắc tự nguyện; quyền được bảo đảm an sinh xã hội của mọi công dân; trách nhiệm song hành giữa Nhà nước và người lao động; nguyên tắc lấy số đông bù số ít; hài hòa các lợi ích và khả năng đóng góp; mức hưởng tương ứng với mức đóng (được tiền tệ hóa); và nguyên tắc phát triển từng bước phù hợp với bối cảnh kinh tế - xã hội cụ thể.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp đồng bộ dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp trong khung thời gian từ năm 2018 đến năm 2020:

  • Dữ liệu thứ cấp: Được tổng hợp từ các báo cáo tổng kết tài chính, thống kê thu nộp định kỳ giai đoạn 2018–2020 của BHXH huyện Phú Bình, niên giám thống kê và các văn bản pháp quy liên quan.
  • Dữ liệu sơ cấp: Thu thập qua điều tra khảo sát thực tế với phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên. Tổng thể mẫu gồm 71.309 lao động phi chính thức tại huyện Phú Bình (trích xuất tháng 10/2020 từ hệ thống cấp mã số BHXH và quản lý hộ gia đình). Cỡ mẫu được tính toán bằng công thức Slovin với sai số cho phép $e = 7%$, xác định quy mô điều tra đạt $n = 200$ đối tượng lao động cùng 02 cán bộ chuyên môn tại BHXH huyện.

Địa bàn huyện được phân chia thành 3 tiểu vùng đại diện: vùng phát triển công nghiệp - dịch vụ (thị trấn Hương Sơn), vùng nông nghiệp công nghệ cao (xã Thanh Ninh) và vùng làng nghề kết hợp kinh tế trang trại (xã Bảo Lý). Phương pháp phân tích thống kê mô tả, so sánh tỷ lệ phần trăm và tổng hợp định tính được lựa chọn nhằm bảo đảm tính khách quan, khái quát hóa cao và gắn kết chặt chẽ với điều kiện thực tế của từng nhóm ngành nghề.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã chỉ ra bức tranh thực trạng phát triển BHXH tự nguyện tại huyện Phú Bình qua các số liệu thống kê cụ thể:

  • Quy mô và tỷ lệ bao phủ còn thấp: Đến cuối năm 2020, toàn huyện mới phát triển được khoảng 1.300 người tham gia BHXH tự nguyện, chỉ chiếm khoảng 1,82% trên tổng số 71.309 người thuộc diện tiềm năng. Mặc dù số người tham gia có xu hướng tăng qua các năm từ 2018 đến 2020, con số này vẫn quá nhỏ bé so với 21.000 lao động tham gia BHXH bắt buộc trên cùng địa bàn.
  • Rào cản về thu nhập và nhận thức: Kết quả khảo sát 200 mẫu phiếu cho thấy trên 68% lao động tự do có việc làm bấp bênh, mức thu nhập bình quân dưới 4,5 triệu đồng/tháng, dẫn đến ưu tiên chi tiêu ngắn hạn thay vì tích lũy hưu trí dài hạn. Bên cạnh đó, có tới 62,5% người được phỏng vấn chưa hiểu rõ quyền lợi hưu trí và chính sách hỗ trợ tiền đóng từ ngân sách Nhà nước.
  • Kênh tuyên truyền và mạng lưới đại lý: Khoảng 72% người dân biết đến chính sách thông qua hệ thống truyền thanh cơ sở và hội phụ nữ, nông dân; tuy nhiên, số lượng điểm thu cố định còn mỏng và đội ngũ nhân viên đại lý thu chưa được trang bị đầy đủ kỹ năng tư vấn chuyên sâu.
  • Tác động của dịch bệnh: Giai đoạn 2020 chịu ảnh hưởng nặng nề từ đại dịch COVID-19, khiến tốc độ gia tăng người tham gia mới giảm khoảng 25% so với kỳ vọng ban đầu do thu nhập của các hộ kinh doanh cá thể và tiểu thương bị gián đoạn.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các hạn chế trên xuất phát từ tính chất việc làm phi chính thức tại địa phương vốn mang tính thời vụ, nhận thức của người dân về an sinh dài hạn chưa bắt kịp tốc độ chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Khi so sánh với các địa phương lân cận, huyện Đồng Hỷ đã đạt 1.710 người tham gia (101% kế hoạch năm 2020) nhờ áp dụng triệt để phương châm "đi từng ngõ, gõ từng nhà", hay huyện Hàm Yên (Tuyên Quang) đạt 1.037 người năm 2019 (đạt 166% kế hoạch) nhờ tổ chức các hội nghị khách hàng đạt tỷ lệ chốt hồ sơ trực tiếp tới 76,4%. Điều này chứng minh rằng sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị và sự linh hoạt của mô hình đại lý thu giữ vai trò quyết định.

Về mặt trực quan, dữ liệu phát triển có thể được cấu trúc qua biểu đồ cột thể hiện sự chênh lệch giữa số người tham gia thực tế và số lao động tiềm năng giai đoạn 2018–2020, kết hợp biểu đồ tròn phân tích cơ cấu lý do người lao động chưa tham gia nhằm hỗ trợ công tác dự báo và điều hành chính sách một cách khoa học.

Đề xuất và khuyến nghị

Để đạt được mục tiêu mở rộng đối tượng tham gia BHXH tự nguyện tại huyện Phú Bình đến năm 2025, hệ thống 4 nhóm giải pháp trọng tâm cần được triển khai đồng bộ:

  • Mở rộng mạng lưới đại lý và chuẩn hóa nhân lực: Thiết lập tối thiểu 02 điểm thu cố định tại mỗi xã, thị trấn thông qua hệ thống bưu điện và UBND cấp xã trước quý II/2022. Cơ quan BHXH huyện Phú Bình chịu trách nhiệm tổ chức 100% các lớp tập huấn nghiệp vụ, bồi dưỡng kỹ năng đàm phán và quy chuẩn hóa đạo đức nghề nghiệp cho nhân viên đại lý thu.
  • Đổi mới phương thức truyền thông phân tầng: Chuyển đổi từ tuyên truyền đại trà sang tổ chức các hội nghị khách hàng quy mô nhỏ từ 30–50 người tại từng thôn xóm, tập trung vào các nhóm có thu nhập ổn định như tiểu thương, chủ trang trại, thợ thủ công làng nghề. Phấn đấu nâng tỷ lệ chuyển đổi đăng ký tham gia trực tiếp tại các hội nghị đạt tối thiểu 50% số đại biểu tham dự trong giai đoạn 2022–2025.
  • Hiện đại hóa thủ tục hành chính và ứng dụng công nghệ số: Triển khai cài đặt ứng dụng VssID và tích hợp cổng thanh toán trực tuyến qua ngân hàng hoặc ví điện tử cho ít nhất 80% người tham gia trước năm 2024, rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ cấp mới sổ BHXH xuống dưới 03 ngày làm việc.
  • Tăng cường cơ chế phối hợp và chính sách hỗ trợ bổ sung: Tham mưu Huyện ủy, HĐND và UBND huyện Phú Bình đưa chỉ tiêu phát triển BHXH tự nguyện vào nghị quyết phát triển kinh tế - xã hội hàng năm của các xã, thị trấn; đồng thời đề xuất trích ngân sách địa phương hỗ trợ thêm 10%–15% mức đóng ngoài mức hỗ trợ của Trung ương cho đối tượng thuộc hộ nghèo và cận nghèo giai đoạn 2022–2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang giá trị ứng dụng thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

  • Lãnh đạo và chuyên viên cơ quan Bảo hiểm xã hội: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng và khung đánh giá để xây dựng kế hoạch thu, giao chỉ tiêu phát triển đối tượng phù hợp với đặc thù từng cụm xã trung du.
  • Cán bộ chính quyền địa phương và các đoàn thể chính trị - xã hội: Là cẩm nang định hướng giúp Hội Phụ nữ, Hội Nông dân, Đoàn Thanh niên triển khai các phong trào vận động đoàn viên tham gia an sinh xã hội tự nguyện gắn với phát triển kinh tế gia đình.
  • Học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý kinh tế: Cung cấp nguồn tư liệu học thuật giá trị, khung phương pháp luận kết hợp định tính - định lượng và kinh nghiệm xử lý mẫu khảo sát cấp huyện chuẩn xác.
  • Đội ngũ nhân viên đại lý thu và bưu điện: Trang bị góc nhìn sâu sắc về tâm lý, hành vi của người lao động tự do, từ đó hoàn thiện kỹ năng tiếp cận khách hàng và xây dựng giải pháp chăm sóc đối tượng tham gia bền vững.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn giải quyết vấn đề cốt lõi nào trong quản lý kinh tế địa phương? Luận văn làm rõ nguyên nhân tỷ lệ tham gia BHXH tự nguyện tại huyện Phú Bình chỉ đạt khoảng 1.300 người trên tổng số 71.309 lao động tiềm năng năm 2020, từ đó đưa ra hệ thống giải pháp nâng cao diện bao phủ an sinh xã hội cho khu vực kinh tế phi chính thức.

Cơ sở khoa học nào quyết định quy mô mẫu khảo sát 200 đối tượng? Quy mô mẫu được xác định chuẩn xác qua công thức Slovin với tổng thể 71.309 lao động phi chính thức và độ sai số $e = 7%$, phân bổ qua phương pháp chọn mẫu phân tầng tại 3 tiểu vùng đại diện cho đặc trưng kinh tế - xã hội của huyện.

Rào cản lớn nhất đối với người lao động khi tham gia BHXH tự nguyện là gì? Khảo sát chỉ ra 68% lao động có thu nhập không ổn định dưới 4,5 triệu đồng/tháng và 62,5% thiếu thông tin chi tiết về quyền lợi hưu trí dài hạn cũng như mức hỗ trợ tài chính từ Nhà nước, dẫn đến tâm lý e ngại gắn bó dài hạn.

Kinh nghiệm nào từ các địa phương khác có thể áp dụng ngay cho huyện Phú Bình? Mô hình tổ chức hội nghị khách hàng theo cụm thôn xóm của huyện Hàm Yên (đạt tỷ lệ chốt hồ sơ 76,4%) và mô hình giao khoán chỉ tiêu gắn liền trách nhiệm chính quyền cơ sở tại huyện Đồng Hỷ (đạt 101% kế hoạch) là những bài học thực tế điển hình.

Mục tiêu của chính sách BHXH tự nguyện đến năm 2025 là gì? Theo Nghị quyết 28-NQ/TW, mục tiêu đến năm 2025 là đạt khoảng 45% lực lượng lao động tham gia BHXH, trong đó nông dân và lao động phi chính thức tham gia BHXH tự nguyện chiếm khoảng 2,5%, tạo nền tảng vững chắc cho an sinh toàn dân.

Kết luận

  • Luận văn đã hoàn thiện khung lý luận toàn diện và đánh giá sâu sắc thực trạng phát triển BHXH tự nguyện tại huyện Phú Bình giai đoạn 2018–2020 với mẫu khảo sát thực tế 200 người.
  • Xác định rõ các nút thắt chủ yếu về mức độ nhận thức, tính bấp bênh của thu nhập và hiệu quả vận hành của mạng lưới đại lý thu cấp cơ sở.
  • Đúc kết các bài học kinh nghiệm giá trị từ các huyện điển hình như Đồng Hỷ, Hàm Yên để xây dựng mô hình vận động phù hợp với vùng trung du.
  • Đề xuất lộ trình 4 nhóm giải pháp khả thi nhằm thúc đẩy mở rộng diện bao phủ, chuẩn hóa quy trình thu nộp và đẩy mạnh ứng dụng số hóa đến năm 2025.
  • Nghiên cứu là tài liệu tham khảo đắc lực cho các nhà quản lý và nghiên cứu chính sách; các đơn vị chuyên trách cần sớm đưa các khuyến nghị vào chương trình hành động thực tế nhằm đảm bảo an sinh xã hội bền vững cho nhân dân.