Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc khai thác kênh hình trong phần lịch sử môn lịch sử và địa lí lớp 4 nhằm phát huy tính tích cực của học sinh + Chương 2: Một số biện pháp khai thác kênh hình trong dạy học môn lịch sử lớp 4 theo hướng phát huy tính tích cực trong học tập của học sinh + Chương 3: Thực nghiệm sư phạm 7 Luan van PHẦN NỘI DUNG CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC KHAI THÁC KÊNH HÌNH TRONG PHẦN LỊCH SỬ MÔN LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÍ LỚP 4 NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH 1. Khái quát về kênh hình trong phần Lịch sử môn Lịch sử và Địa lí lớp 4 1. Khái niệm về kênh hình Kênh hình là một loại phương tiện để truyền thông tin, nó có thể là hình tĩnh (tranh ảnh, lược đồ, bản đồ,…) cũng có thể là hình động (video, phim, clip). “Kênh hình trong sách giáo khoa không chỉ để minh họa cho hệ thống kênh chữ, không phải để “mua vui” mà nó tạo điều kiện đòi hỏi học sinh phải làm việc với loại tài liệu trực quan này” [4,7].
Kênh hình không chỉ làm phong phú nội dung sách giáo khoa mà nó còn là phương tiện cung cấp kiến thức và chính nó là “nguồn kiến thức”. Trong quá trình dạy học, kênh hình là một trong những nguồn thông tin cung cấp kiến thức quan trọng, nó giúp cho học sinh tiếp thu tri thức một cách nhanh chóng, dễ dàng và bền vững. Kênh hình được ví như một “hình chiếu” có đầy đủ nội dung về sự việc mà người quan sát muốn biết. “Kênh hình là sử dụng những hình ảnh để truyền đạt những kiến thức từ người phát đến người thu” – Việt Báo, Báo Giáo dục “Kênh hình là phương tiện dẫn lỗi tri thức” [11,1] Như vậy, chúng ta có thể hiểu rằng kênh hình là một công cụ trực quan vô cùng hữu hiệu mà giáo viên sử dụng để tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh tiếp thu kiến thức, xây dựng biểu tượng Lịch sử cho học sinh.
Từ đó, nâng cao hiệu quả học tập môn Lịch sử cho các em. Hệ thống kênh hình trong phần Lịch sử môn Lịch sử và Địa lí lớp 4 Sách giáo khoa Lịch sử lớp 4 được biên soạn một cách công phu với số lượng kênh hình phong phú, tiêu biểu. Mỗi bài học Lịch sử đều sử dụng hình ảnh, 8 Luan van phù hợp với nội dung kiến thức từng bài. Số lượng kênh hình phong phú, đa dạng giúp tăng hứng thú học tập cho học sinh, giảm bớt sự khô khan, nhàm chán cho các em.
Hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử lớp 4 bao gồm: a. Các loại bản đồ, lược đồ: Bản đồ, lược đồ trong sách giáo khoa là phương tiện trực quan rất quan trọng trong dạy học Lịch sử. Nó không chỉ góp phần quan trọng tái tạo lại cho học sinh những hình ảnh lịch sử với các nét điển hình đặc trưng nhất mà còn khắc phục được tình trạng nhầm lẫn, hiện đại hoá lịch sử của học sinh. Trên bản đồ, lược đồ các sự kiện luôn được thể hiện trong một không gian, thời điểm, địa điểm cùng một số yếu tố địa lí nhất định.
Tất cả nội dung trên đã được mã hóa bằng các kí hiệu: màu sắc, mũi tên hoặc nhiều kí hiệu khác đã được nêu rõ ở chú giải của bản đồ, lược đồ. Đối với học sinh, việc sử dụng bản đồ, lược đồ không những chỉ để ghi nhớ, xác định vị các địa điểm lịch sử mà còn để hiểu rõ nội dung của bản đồ, lược đồ. Hiểu bản đồ, lược đồ không chỉ là biết các chú dẫn, các kí hiệu mà cần thấy sau các điều quy ước ấy, những hiện tượng lịch sử sinh động. Trong sách giáo khoa Lịch sử lớp 4 có tất cả 3 bản đồ và 9 lược đồ.
Mỗi bản đồ, lược đồ khác nhau phục vụ riêng cho từng bài học. 9 Luan van Hình 1: Lược đồ Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ ngày nay Hình 2: Lược đồ khu vực chính nổ ra khởi (Bài 1, trang11) nghĩa Hai Bà Trưng. Các loại hình vẽ, tranh ảnh lịch sử. Do hiện thực lịch sử là hiện thực quá khứ nên học sinh không được tiếp xúc với các sự kiện, hiện tượng, nhân vật, quá trình lịch sử.
Mặt khác, do lịch sử là quá khứ, gần hoặc xa, thậm chí rất xa và nội dung của những thời đại xa xưa ấy lại có nhiều điều khác, thậm chí rất khác với thời đại hiện nay nên con người hiện nay không dễ gì hình dung và cắt nghĩa được những gì đã từng xảy ra trước kia. Vì những lý do nêu trên, tranh hay ảnh lịch sử luôn luôn được xem là những tư liệu lịch sử quý, mang lại hiệu quả giáo dục cao. Nó luôn là công cụ hữu hiệu nhất nhằm tạo biểu tượng lịch sử cho học sinh. Các loại hình vẽ, tranh ảnh lịch sử trong sách giáo khoa Lịch sử lớp 4 được chia làm 2 loại nhỏ: tranh nhân vật lịch sử, tranh ảnh lịch sử.
Tranh nhân vật lịch sử. Trong sách giáo khoa Lịch sử lớp 4 tranh nhân vật lịch sử được đưa vào chương trình giảng dạy khá ít, chỉ có 4 tranh được đưa vào. Tuy nhiên, trong quá trình giảng dạy giáo viên phải chú trọng và tùy theo nhân vật lịch sử để xác định mức độ khai thác kiến thức với từng tranh nhân vật lịch sử cho phù hợp với yêu cầu của bài học. Riêng đối với các anh hùng dân tộc, lãnh tụ cách mạng phải lưu ý làm 10 Luan van nổi bật tính cách của nhân vật ấy thông qua việc miêu tả hình thức bề ngoài, hay nêu khái quát ngắn gọn tiểu sử của nhân vật ấy làm cho học sinh hứng thú, kích thích óc tò mò, phát triển năng lực nhận thức.
Nguyễn Trãi (Bài 19, trang 51) Tranh ảnh lịch sử. Tranh ảnh lịch sử được đưa vào nhiều nhất trong hệ thống kênh hình. Theo thống kê có tới 38 hình ảnh trong sách Lịch sử lớp 4. Tuy nhiên, tùy vào nội dung từng bài mà số lượng tranh ảnh lịch sử được phân bố khác nhau.
Hình vẽ, tranh, ảnh trong sách giáo khoa là một phần của đồ dùng trực quan trong quá trình dạy học. Nó có ý nghĩa hết sức to lớn, không chỉ là phương tiện trực quan có giá trị giúp bài học trở nên sinh động, hấp dẫn hơn, gây hứng thú học tập hơn cho học sinh, mà còn là nguồn cung cấp kiến thức quan trọng, có tác dụng giáo dục tư tưởng, tình cảm, tư duy cho học sinh. Ví dụ: Hình 1: “Cảnh các bô lão trong Hội nghị Diên Hồng” (Bài 14: Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông - Nguyên). Quan sát bức tranh này học sinh sẽ có những tình cảm mạnh mẽ về tinh thần đoàn kết, đồng lòng, chung sức 11 Luan van đánh giặc của vua – tôi và quân dân nhà Trần trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên.
Hình 1: Cảnh các bô lão trong Hội nghị Diên Hồng. Vai trò của kênh hình trong dạy học Lịch sử a. Đối với giáo viên Trong quá trình giảng dạy nói chung và dạy môn Lịch sử nói riêng, đối với người giáo viên để đạt được hiệu quả trong quá trình giáo dục việc sử dụng hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa là một trong những công cụ đắc lực giúp giáo viên nâng cao chất lượng bộ môn. Đối với giáo viên kênh hình là một phương tiện dạy học không thể thiếu trong quá trình hướng dẫn học sinh hình thành và chiếm lĩnh tri thức.
“Việc sử dụng các loại kênh hình trong dạy học Lịch sử không chỉ minh họa cho lời giảng của giáo viên mà còn khơi dậy hứng thú, phát huy tính tích cực của học sinh khi tiếp thu kiến thức mới” [4,8]. Từ đó, học sinh sẽ dễ dàng, chủ động ghi nhớ, tiếp thu một cách có hiệu quả nguồn kiến thức mà giáo viên cung cấp. Do vậy, giáo viên có thể sử dụng kênh hình trong tất cả các khâu của quá trình 12 Luan van dạy học để điều khiển, hướng dẫn các hoạt động nhận thức của học sinh, hợp lí hóa các thao tác hành động của mình trong quá trình giáo dục. Ngoài ra, “việc sử dụng kênh hình không chỉ để tiếp nhận kiến thức mới mà còn củng cố kiến thức đã học, chuẩn bị để tiếp thu các bài học tiếp theo” [4,8].
Do đó, thông qua việc sử dụng kênh hình giáo viên giúp học sinh khắc sâu tri thức đã học và kích thích hứng thú học tập của học sinh nâng cao năng lực quan sát, phân tích tổng hợp để có thể rút ra kết luận cần thiết. Bên cạnh đó, kênh hình còn tạo điều kiện thuận lợi cho giáo viên có thể trình bày bài giảng một cách ngắn gọn, đầy đủ và sâu sắc hơn. Như vậy, không chỉ có tác dụng giúp giáo viên minh họa bài giảng mà kênh hình còn là phương tiện hữu hiệu để giáo viên giúp học sinh khai thác và nắm chắc nội dung bài học. Đối với học sinh Kênh hình có vai trò quan trọng trong việc giúp học sinh hình thành và chiếm lĩnh tri thức.
Xuất phát từ tâm lí học tập của học sinh ta có thể thấy việc học sinh tiếp nhận thông tin bằng nhiều giác quan thì mức độ hiểu và ghi nhớ sẽ tăng lên. Nhưng trước đây việc dạy học chỉ chú trọng vào việc đọc – chép, tức là học sinh chỉ được tiếp thu kiến thức bằng thính giác. Trong khi đó, đặc trưng của bộ môn Lịch sử là không thể trực tiếp tri giác được các sự kiện, hiện tượng lịch sử đã xảy ra cũng không thể tái hiện lịch sử trong phòng thí nghiệm. Chính vì vậy, việc tái tạo lịch sử, tạo biểu tượng đúng đắn, sinh động về các sự kiện, hiện tượng lịch sử cho học sinh là rất khó khăn.
Do đó, ngoài hình thức đọc – chép giáo viên nên sử dụng hệ thống kênh hình để việc tạo biểu tượng cho học sinh trở nên dễ dàng và hiệu quả hơn. Hơn nữa, trong xu thế đổi mới phương pháp dạy học hiện nay thì người thầy đóng vai trò là người hướng dẫn, tổ chức các hoạt động cho học sinh trong quá trình học tập. Trong quá trình đó, học sinh đóng vai trò là chủ thể của quá trình nhận thức. Để học sinh phát huy tối đa vai trò của mình thì kênh hình đóng một vai trò hết sức quan trọng.
Trong một tiết học, học sinh có thể chủ động khai thác kiến 13 Luan van thức từ kênh hình trong sách giáo khoa từ đó giúp phát triển tư duy và nhận thức của các em.