Nâng cao tính tích cực cho học sinh qua dạy học phép dời hình và đồng dạng trong hình học lớp 11

Luận văn thạc sĩ giáo dục phân tích phát huy tính tích cực cho học sinh qua dạy học chủ đề phép dời hình và phép đồng dạng trong mặt, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Hoàng Hạnh Nguyên
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Đình Hòa
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Toán
• Đề tài: Phát Huy Tính Tích Cực Cho Học Sinh Qua Dạy Học Chủ Đề Phép Dời Hình Và Phép Đồng Dạng Trong Mặt Phẳng - Hình Học Lớp 11 Cơ Bản
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC HÌNH, BẢNG, VÀ BIỂU ĐỒ
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu, nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Giả thuyết nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Tính tích cực học tập, nhận thức
• 1.1.1. Hoạt động nhận thức
• 1.2. Tính tích cực trong hoạt động học tập và nhận thức của học sinh
• 1.3. Phân loại tính tích cực nhận thức của học sinh
• 1.3.1. Tính tích cực tái hiện và bắt chước
• 1.3.2. Tính tích cực tìm tòi
• 1.3.3. Tính tích cực sáng tạo
• 1.4. Biểu hiện của tính tích cực nhận thức
• 1.5. Sự cần thiết của việc phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh
• 2. CHƯƠNG II: THIẾT KẾ MỘT SỐ GIÁO ÁN DẠY HỌC PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC NHẬN THỨC CỦA HỌC SINH QUA DẠY HỌC CHỦ ĐỀ PHÉP DỜI HÌNH VÀ PHÉP ĐỒNG DẠNG TRONG MẶT PHẲNG HÌNH HỌC LỚP 11 – CƠ BẢN
• 2.1. PHÉP BIẾN HÌNH
• 2.2. PHÉP TỊNH TIẾN
• 2.3. LUYỆN TẬP PHÉP VỊ TỰ
• 2.4. ÔN TẬP CHƯƠNG
• 2.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG II
• 3. CHƯƠNG III: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Nội dung thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Đối tượng thực nghiệm
• 3.4. Tổ chức và nội dung thực nghiệm
• 3.5. PHIẾU ĐIỀU TRA MỨC ĐỘ HIỀU BÀI CỦA HỌC SINH
• 3.6. NỘI DUNG ĐỀ KIỂM TRA
• 3.7. Đánh giá kết quả thực nghiệm
• 3.8. Kết luận Chương III
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về phát huy tính tích cực học sinh qua dạy học hình học

Phát huy tính tích cực học sinh qua dạy học hình học là một trong những mục tiêu quan trọng trong giáo dục hiện đại. Việc này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển tư duy, khả năng sáng tạo và sự tự tin trong học tập. Hình học, với những khái niệm trừu tượng và ứng dụng thực tiễn phong phú, là một lĩnh vực lý tưởng để thực hiện điều này. Đặc biệt, chủ đề phép dời hình và phép đồng dạng trong mặt phẳng là một phần quan trọng trong chương trình hình học lớp 11, giúp học sinh phát triển khả năng tư duy logic và hình ảnh.

1.1. Tính tích cực học sinh trong dạy học hình học

Tính tích cực học sinh được hiểu là sự chủ động, sáng tạo trong quá trình học tập. Trong dạy học hình học, việc khuyến khích học sinh tham gia vào các hoạt động học tập, từ việc giải quyết bài tập đến thảo luận nhóm, sẽ giúp các em phát huy khả năng tư duy và sáng tạo. Các phương pháp dạy học hiện đại như học tập dựa trên dự án hay học tập trải nghiệm có thể được áp dụng để tăng cường tính tích cực này.

1.2. Vai trò của giáo viên trong việc phát huy tính tích cực

Giáo viên đóng vai trò quan trọng trong việc phát huy tính tích cực học sinh. Họ cần tạo ra môi trường học tập thân thiện, khuyến khích học sinh đặt câu hỏi và khám phá kiến thức. Việc sử dụng các phương pháp dạy học tích cực, như thảo luận nhóm, trò chơi học tập, sẽ giúp học sinh cảm thấy hứng thú và chủ động hơn trong việc học.

II. Những thách thức trong việc phát huy tính tích cực học sinh qua dạy học hình học

Mặc dù việc phát huy tính tích cực học sinh qua dạy học hình học mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng gặp không ít thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là sự kháng cự từ phía học sinh đối với các phương pháp học tập mới. Nhiều học sinh vẫn quen với cách học truyền thống, chỉ nghe giảng và ghi chép mà không tham gia tích cực vào quá trình học. Bên cạnh đó, giáo viên cũng có thể gặp khó khăn trong việc thiết kế các hoạt động học tập phù hợp với từng đối tượng học sinh.

2.1. Khó khăn trong việc thay đổi phương pháp dạy học

Nhiều giáo viên vẫn giữ thói quen dạy học truyền thống, dẫn đến việc học sinh không được khuyến khích tham gia tích cực. Việc chuyển đổi sang các phương pháp dạy học hiện đại đòi hỏi thời gian và nỗ lực lớn từ phía giáo viên. Họ cần được đào tạo và hỗ trợ để có thể áp dụng các phương pháp mới một cách hiệu quả.

2.2. Sự thiếu hụt tài liệu và công cụ hỗ trợ

Một thách thức khác là sự thiếu hụt tài liệu và công cụ hỗ trợ cho việc dạy học hình học. Nhiều giáo viên không có đủ tài liệu hoặc công cụ cần thiết để thiết kế các hoạt động học tập hấp dẫn. Điều này có thể làm giảm động lực học tập của học sinh và ảnh hưởng đến kết quả học tập.

III. Phương pháp dạy học phát huy tính tích cực học sinh trong hình học

Để phát huy tính tích cực học sinh qua dạy học hình học, cần áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại. Các phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách hiệu quả mà còn khuyến khích sự sáng tạo và tư duy độc lập. Một số phương pháp tiêu biểu bao gồm học tập dựa trên dự án, học tập trải nghiệm và sử dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy.

3.1. Học tập dựa trên dự án

Học tập dựa trên dự án là một phương pháp hiệu quả để phát huy tính tích cực học sinh. Qua việc thực hiện các dự án liên quan đến hình học, học sinh có cơ hội áp dụng kiến thức vào thực tiễn, từ đó phát triển khả năng tư duy và sáng tạo. Ví dụ, học sinh có thể thực hiện một dự án thiết kế một công trình kiến trúc sử dụng các khái niệm hình học đã học.

3.2. Sử dụng công nghệ thông tin trong dạy học

Công nghệ thông tin có thể được sử dụng để tạo ra các bài giảng sinh động và hấp dẫn hơn. Việc sử dụng phần mềm mô phỏng hình học hoặc các ứng dụng học tập trực tuyến sẽ giúp học sinh dễ dàng hình dung và hiểu rõ hơn về các khái niệm hình học. Điều này không chỉ tăng cường sự hứng thú mà còn giúp học sinh phát triển kỹ năng công nghệ thông tin.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về tính tích cực học sinh

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc phát huy tính tích cực học sinh qua dạy học hình học không chỉ nâng cao chất lượng học tập mà còn giúp học sinh phát triển toàn diện. Các ứng dụng thực tiễn từ việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực đã cho thấy sự cải thiện rõ rệt trong kết quả học tập của học sinh. Học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy phản biện và khả năng làm việc nhóm.

4.1. Kết quả từ thực nghiệm sư phạm

Các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy rằng học sinh tham gia vào các hoạt động học tập tích cực có kết quả học tập cao hơn so với những học sinh chỉ học theo phương pháp truyền thống. Việc áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại đã giúp học sinh phát triển khả năng tư duy độc lập và sáng tạo.

4.2. Ứng dụng trong thực tiễn giáo dục

Việc phát huy tính tích cực học sinh qua dạy học hình học không chỉ có ý nghĩa trong lớp học mà còn có thể áp dụng trong các hoạt động ngoại khóa và nghiên cứu khoa học. Học sinh có thể tham gia vào các câu lạc bộ toán học, các cuộc thi sáng tạo khoa học, từ đó phát triển kỹ năng và kiến thức một cách toàn diện.

V. Kết luận và tương lai của việc phát huy tính tích cực học sinh

Việc phát huy tính tích cực học sinh qua dạy học hình học là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết trong giáo dục hiện đại. Để đạt được điều này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa giáo viên, học sinh và các bên liên quan. Tương lai của việc phát huy tính tích cực học sinh sẽ phụ thuộc vào việc áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại, tạo ra môi trường học tập tích cực và khuyến khích sự sáng tạo của học sinh.

5.1. Định hướng phát triển trong giáo dục

Trong tương lai, giáo dục cần tiếp tục đổi mới và phát triển các phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực học sinh. Việc áp dụng công nghệ thông tin và các phương pháp dạy học tích cực sẽ là xu hướng tất yếu trong giáo dục hiện đại.

5.2. Tầm quan trọng của việc phát huy tính tích cực

Phát huy tính tích cực học sinh không chỉ giúp nâng cao chất lượng học tập mà còn góp phần phát triển nhân cách và kỹ năng sống cho học sinh. Điều này sẽ tạo ra những thế hệ học sinh tự tin, sáng tạo và có khả năng thích ứng với những thay đổi của xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay, việc phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh được xem là yếu tố then chốt để nâng cao chất lượng dạy học, đặc biệt trong môn Toán. Theo báo cáo của ngành giáo dục, nhiều học sinh lớp 11 gặp khó khăn trong việc tiếp thu các nội dung hình học phẳng, nhất là chương phép dời hình và phép đồng dạng – một phần kiến thức quan trọng nhưng thường bị xem nhẹ do tính trừu tượng và ít xuất hiện trong các kỳ thi chính thức. Mục tiêu của nghiên cứu là thiết kế và áp dụng các phương pháp dạy học phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh qua chủ đề này, nhằm kích thích tư duy độc lập, sáng tạo và nâng cao hiệu quả học tập. Nghiên cứu được thực hiện tại Trường THPT Ngọc Hồi, Hà Nội, trong năm học 2018-2019, với đối tượng là học sinh lớp 11 cơ bản. Ý nghĩa của đề tài thể hiện qua việc góp phần đổi mới phương pháp dạy học Toán, giúp học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển năng lực tư duy, từ đó nâng cao kết quả học tập và chuẩn bị tốt cho các kỳ thi quan trọng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên lý thuyết về tính tích cực nhận thức, được hiểu là thái độ chủ động, sáng tạo trong quá trình học tập và giải quyết vấn đề. Theo quan điểm triết học Mac-Lenin, nhận thức là quá trình phản ánh biện chứng hiện thực khách quan, đòi hỏi sự năng động và sáng tạo. Tính tích cực nhận thức được phân loại thành ba mức độ: tái hiện – bắt chước, tìm tòi và sáng tạo, tương ứng với năng lực nhận thức trung bình đến cao của học sinh. Ngoài ra, các phương pháp dạy học phát huy tính tích cực như dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề, dạy học vấn đáp gợi mở, dạy học khám phá có hướng dẫn và dạy học hợp tác được áp dụng để tổ chức hoạt động học tập, tạo điều kiện cho học sinh tự mình tìm hiểu, phát hiện và giải quyết các vấn đề toán học. Các khái niệm chuyên ngành như phép biến hình, phép tịnh tiến, phép quay, phép đối xứng tâm và phép đồng dạng được sử dụng làm nội dung trọng tâm trong chương trình hình học lớp 11 cơ bản.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp giữa nghiên cứu lý luận, điều tra quan sát và thực nghiệm sư phạm. Nguồn dữ liệu chính bao gồm tài liệu tâm lý giáo dục, sách giáo khoa Toán lớp 11, các tài liệu tham khảo liên quan đến phương pháp dạy học tích cực và kết quả khảo sát thực tế tại Trường THPT Ngọc Hồi. Cỡ mẫu thực nghiệm là một lớp 11 cơ bản với khoảng 40 học sinh, được chọn theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện nhằm đảm bảo tính khả thi và đại diện. Phương pháp phân tích dữ liệu chủ yếu là phân tích định tính kết hợp với thống kê mô tả kết quả kiểm tra, phiếu điều tra mức độ hiểu bài của học sinh trước và sau khi áp dụng các giáo án thiết kế theo hướng phát huy tính tích cực. Timeline nghiên cứu kéo dài trong một học kỳ, bao gồm giai đoạn thiết kế giáo án, thực nghiệm giảng dạy, thu thập và phân tích dữ liệu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tăng cường tính tích cực nhận thức của học sinh: Qua thực nghiệm sư phạm, tỷ lệ học sinh thể hiện tính tích cực tìm tòi và sáng tạo trong giờ học tăng từ khoảng 35% lên 68%, thể hiện qua việc chủ động trả lời câu hỏi, tham gia thảo luận và tự giải các bài tập nâng cao.

2. Cải thiện kết quả học tập: Kết quả kiểm tra 45 phút sau khi áp dụng phương pháp dạy học tích cực cho thấy điểm trung bình của lớp tăng từ 5,8 lên 7,3, với tỷ lệ học sinh đạt điểm trên 7 tăng từ 40% lên 72%.

3. Hiểu sâu kiến thức về phép dời hình và phép đồng dạng: Hơn 80% học sinh có thể giải thích đúng các khái niệm và tính chất của phép biến hình, phép tịnh tiến, phép quay và phép đối xứng tâm, so với chỉ 50% trước khi thực nghiệm.

4. Phản hồi tích cực từ học sinh và giáo viên: Phiếu điều tra mức độ hài lòng cho thấy 85% học sinh cảm thấy hứng thú hơn với môn Toán, trong khi 90% giáo viên đánh giá phương pháp mới giúp học sinh phát triển tư duy logic và kỹ năng giải quyết vấn đề hiệu quả hơn.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của sự cải thiện này xuất phát từ việc thiết kế giáo án dựa trên các phương pháp dạy học tích cực, tạo điều kiện cho học sinh tự khám phá, trao đổi và vận dụng kiến thức vào các tình huống thực tế như mô phỏng phép tịnh tiến qua hình ảnh thang máy, hoa văn gạch đá hoa hay phép quay qua mặt đồng hồ. So với các nghiên cứu trước đây, kết quả này khẳng định vai trò quan trọng của việc phát huy tính tích cực nhận thức trong dạy học Toán, nhất là với các nội dung trừu tượng như phép biến hình. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột so sánh tỷ lệ học sinh tích cực trước và sau thực nghiệm, bảng điểm trung bình và biểu đồ tròn phản ánh mức độ hài lòng của học sinh và giáo viên. Ý nghĩa của kết quả không chỉ dừng lại ở việc nâng cao điểm số mà còn góp phần phát triển năng lực tư duy sáng tạo, kỹ năng tự học và hợp tác – những kỹ năng cần thiết trong giáo dục hiện đại.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Triển khai rộng rãi phương pháp dạy học tích cực: Khuyến khích các trường THPT áp dụng các phương pháp như dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề, dạy học hợp tác trong giảng dạy hình học lớp 11, nhằm nâng cao tính tích cực nhận thức của học sinh. Thời gian thực hiện trong vòng 1-2 năm, do phòng giáo dục và các trường chủ trì.

2. Tổ chức tập huấn cho giáo viên: Đào tạo nâng cao năng lực cho giáo viên Toán về thiết kế giáo án và sử dụng công cụ hỗ trợ như phần mềm Geogebra để minh họa các phép biến hình, giúp tăng tính sinh động và trực quan trong giảng dạy. Thời gian tập huấn định kỳ hàng năm, do các trường đại học sư phạm phối hợp thực hiện.

3. Phát triển tài liệu và bài tập nâng cao: Biên soạn thêm các bài tập phong phú, đa dạng về mức độ khó, giúp học sinh phát triển tư duy sáng tạo và vận dụng kiến thức vào thực tế. Các nhà xuất bản và tổ biên soạn SGK cần phối hợp thực hiện trong 1-2 năm tới.

4. Tăng cường đánh giá và phản hồi: Xây dựng hệ thống đánh giá đa dạng, không chỉ dựa vào điểm số mà còn đánh giá quá trình học tập, sự tham gia tích cực và kỹ năng giải quyết vấn đề của học sinh. Giáo viên cần áp dụng thường xuyên trong các tiết học và kỳ thi định kỳ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên Toán THPT: Nhận được hướng dẫn cụ thể về thiết kế giáo án và áp dụng phương pháp dạy học tích cực, giúp nâng cao hiệu quả giảng dạy và phát triển năng lực học sinh.

2. Nhà quản lý giáo dục: Có cơ sở khoa học để xây dựng chính sách đổi mới phương pháp dạy học, tổ chức tập huấn và phát triển chương trình đào tạo phù hợp với xu hướng giáo dục hiện đại.

3. Sinh viên sư phạm Toán: Tham khảo tài liệu nghiên cứu thực tiễn, hiểu rõ hơn về các phương pháp dạy học tích cực và cách vận dụng vào giảng dạy môn Toán.

4. Các nhà nghiên cứu giáo dục: Cung cấp dữ liệu thực nghiệm và phân tích sâu sắc về tính tích cực nhận thức trong dạy học hình học, làm cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo về đổi mới phương pháp dạy học.

Câu hỏi thường gặp

1. Phương pháp dạy học tích cực là gì?
   Phương pháp dạy học tích cực tập trung vào việc phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh thông qua các hoạt động như phát hiện và giải quyết vấn đề, thảo luận nhóm, và tự học. Ví dụ, học sinh được khuyến khích tự tìm hiểu phép tịnh tiến qua mô phỏng thực tế như di chuyển hoa văn trên gạch đá hoa.

2. Tại sao phép dời hình và phép đồng dạng lại khó với học sinh?
   Nội dung này có tính trừu tượng cao, đòi hỏi tư duy hình học không gian và khả năng tưởng tượng, trong khi các bài tập trong sách giáo khoa thường đơn giản, thiếu bài tập nâng cao để phát triển sâu tư duy. Do đó, học sinh dễ bị hời hợt và thiếu hứng thú.

3. Làm thế nào để đánh giá tính tích cực nhận thức của học sinh?
   Có thể đánh giá qua quan sát thái độ học tập, mức độ tham gia trả lời câu hỏi, khả năng tự giải bài tập, và kết quả kiểm tra. Ví dụ, học sinh chủ động trình bày cách giải bài toán về phép quay hoặc tự đề xuất phương pháp giải mới thể hiện tính tích cực sáng tạo.

4. Phần mềm Geogebra hỗ trợ gì trong dạy học hình học?
   Geogebra giúp minh họa trực quan các phép biến hình, cho phép học sinh thao tác và quan sát ảnh của các điểm, đường thẳng, hình học qua các phép biến hình, từ đó tăng khả năng hiểu và hứng thú học tập.

5. Có thể áp dụng phương pháp này cho các môn học khác không?
   Có thể. Phương pháp dạy học tích cực phù hợp với nhiều môn học, đặc biệt là các môn khoa học tự nhiên và xã hội, nơi học sinh cần phát triển kỹ năng tư duy phản biện, sáng tạo và giải quyết vấn đề.

Kết luận

• Đề tài đã thiết kế và thực nghiệm thành công các giáo án dạy học phát huy tính tích cực nhận thức cho học sinh lớp 11 qua chủ đề phép dời hình và phép đồng dạng.
• Kết quả thực nghiệm cho thấy sự cải thiện rõ rệt về thái độ học tập, kết quả kiểm tra và năng lực tư duy của học sinh.
• Phương pháp dạy học tích cực được khẳng định là phù hợp và cần thiết trong đổi mới giáo dục Toán phổ thông.
• Đề xuất các giải pháp triển khai rộng rãi, tập huấn giáo viên và phát triển tài liệu hỗ trợ nhằm nâng cao chất lượng dạy học.
• Các bước tiếp theo bao gồm mở rộng thực nghiệm tại nhiều trường, phát triển bài tập nâng cao và xây dựng hệ thống đánh giá toàn diện.

Hành động ngay hôm nay: Các giáo viên và nhà quản lý giáo dục nên bắt đầu áp dụng và hỗ trợ phương pháp dạy học tích cực để nâng cao chất lượng giáo dục Toán, góp phần phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Tính tích cực học tập, nhận thức 1. Hoạt động nhận thức Thực tiễn và cuộc sống luôn đặt ra những vấn đề cần con người giải quyết. Để tồn tại và phát triển, con người cần không ngừng tìm cách giải quyết các vấn đề đó, không ngừng cải tạo các mối quan hệ giữa mình và thế giới bên ngoài, tức là phải hoạt động.

Bằng hoạt động và trong hoạt động, mỗi cá nhân sẽ tự hoàn thiện mình về mọi mặt. “Trong quá trình hoạt động, con người phải luôn nhận thức. Nhận thức là một trong ba mặt cơ bản của đời sống tâm lý con người (nhận thức, tình cảm và hành động). Nhận thức có quan hệ chặt chẽ với các mặt kia, nhưng không ngang bằng về nguyên tắc và cũng có quan hệ mật thiết với các hiện tượng tâm lý khác của con người” [4].

Theo quan điểm Triết học Mac-Lenin, “nhận thức” được định nghĩa là quá trình phản ánh biện chứng hiện thực khách quan vào trong bộ óc của con người, có tính tích cực, năng động, sáng tạo, trên cơ sở thực tiễn. Nhận thức có hai mức độ là: Nhận thức cảm tính và nhận thức lý tính. Muốn nhận thức và cải tạo thế giới khách quan có hiệu quả, con người cần đi sâu nghiên cứu, nắm chắc những thuộc tính bên trong, những mối liên hệ bản chất của sự vật, hiện tượng. Muốn vậy cần phải phát triển nhận thức lý tính.

Đối với học sinh, hoạt động chủ yếu của các em là học tập. Hoạt động nhận thức của người học chỉ nảy sinh khi họ đứng trước các nhiệm vụ nhận thức, khi họ cần phải vượt qua những mâu thuẫn, chướng ngại nhận thức. Việc phát hiện các mâu thuẫn đó dựa trên các tri thức đã có và logic khoa học (logic hình thức, logic biện chứng, logic toán). 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.

Tính tích cực trong hoạt động học tập và nhận thức của học sinh Theo nghĩa từ điển: Tích cực là một trạng thái tinh thần có tác dụng khẳng định và thúc đẩy sự phát triển. Các nhà tâm lý học cũng đã phân tích, làm rõ hơn nội hàm của khái niệm tích cực: “Tính tích cực học tập là thái độ cải tạo của chủ thể đối với khách thể, thông qua sự huy động ở mức độ cao các chức năng tâm lý nhằm giải quyết vấn đề học tập, nhận thức (Nguyễn Ngọc Bảo); tính tích cực là trạng thái hoạt động của chủ thể (I.Khaclamop); tính tích cực nhận thức được thể hiện bằng nhiều dấu hiệu, như sự căng thẳng chú ý, sự tưởng tượng mạnh mẽ, sự phân tích tổng hợp sâu sắc (Rodak)”. Tính tích cực của con người được biểu hiện trong hoạt động. Đối với học sinh thì tính tích cực được thể hiện thông qua các hoạt động cụ thể như: học tập, lao động, thể dục, vui chơi,… Hoạt động học tập là hoạt động chủ đạo của lứa tuổi này [3].

Như vậy, tính tích cực nhận thức là thái độ cải tạo của chủ thể đối với khách thể thông qua việc huy động ở mức độ cao các chức năng tâm lí nhằm giải quyết những nhiệm vụ học tập. Tính tích cực nhận thức vừa là mục đích, phương tiện, kết quả của hoạt động vừa là phẩm chất hoạt động của cá nhân. Tùy theo sự huy động đó mà có thể diễn ra tính tích cực tái hiện, tính tích cực tìm tòi, tính tích cực sáng tạo. Tính tích cực nhận thức – học tập vận dụng đối với HS đòi hỏi phải có những nhân tố, tính lựa chọn thái độ với đối tượng nhận thức; đề ra cho mình mục đích, nhiệm vụ cần giải quyết sau đó lựa chọn đối tượng, cải tạo đối tượng trong hoạt động sau này nhằm giải quyết vấn đề.

Hoạt động mà thiếu những nhân tố trên thì chỉ thể hiện trạng thái, hành động nhất định của con người, mà không thể nói là tính tích cực nhận thức. Nếu HS chỉ làm theo yêu cầu của GV: đọc sách, nhìn lên bảng và ghi chép tất cả những cái gì nhìn thấy trên bảng vào vở thì chưa phải là tích cực. Tính tích cực phải thể hiện qua thái 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] độ đối với những điều HS đã nghe thấy, nhìn thấy, suy ngẫm về những mối liên hệ giữa những điều đó và tìm ra những dấu hiệu mới. Phân loại tính tích cực nhận thức của học sinh Tùy theo sự huy động chủ yếu những chức năng của tâm lý nào và mức độ huy động những chức năng tâm lý đó người ta phân chia tính tích cực.I thì có 3 loại tính tích cực của học sinh mà chúng ta cần quan tâm là: a) Tính tích cực tái hiện và bắt chước: Xuất hiện do những yêu cầu từ bên ngoài, nếu không có những kích thích đó thì không diễn ra hoạt động nhận thức.

Ở đây học sinh đã có sự tái hiện lại được các kiến thức mà giáo viên đã cung cấp hay thực hiện được các thao tác, kỹ năng mà giáo viên đã nêu ra, tuy nhiên với loại này các thao tác chỉ dừng lại ở việc bắt chước những thao tác của giáo viên, chưa có sự nỗ lực tư duy. Loại này chủ yếu ở HS có năng lực nhận thức trung bình và dưới trung bình. Chẳng hạn khi giáo viên đã hướng dẫn học sinh làm bài tập trên lớp, thì học sinh có thể coi bài tập đó là bài mẫu để sau đó giải các bài tập sau dựa trên cơ sở bài tập mẫu đó. b) Tính tích cực tìm tòi: Được đặc trưng bằng sự nhận xét, tìm tòi với óc sáng kiến, lòng mong muốn, khát khao học tập.

Tính tích cực đó không bị hạn chế hiểu biết trong khuôn khổ những yêu cầu của giáo viên trong giờ học. Đi liền với quá trình học sinh lĩnh hội kiến thức như các khái niệm, các định lý hay giải quyết các tình huống nhận thức, thể hiện ở sự tự giác tìm tòi các phương thức lĩnh hội có hiệu quả (có sự tham gia của động cơ, nhu cầu hứng thú học tập, ý chí vươn lên). Nó xuất hiện không chỉ do yêu cầu của giáo viên. Tính tích cực tìm tòi còn là thuộc tính bền vững của hoạt động, nó 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] không mất đi mà ngày càng bảo đảm cho việc học tập đạt kết quả ngày càng tốt hơn.

Loại này phát triển ở HS có năng lực nhận thức trung bình và trên trung bình (HS khá). Chẳng hạn như khi học sinh được giáo viên hướng dẫn giải bài tập thì học sinh có thể từ bài tập đó giải được các bài tập khác, hay thực hiện được các yêu cầu cao hơn các bài tập mà giáo viên đưa ra. Tính tích cực tìm tòi thì bản thân chữ “tìm tòi” cũng cho ta thấy khả năng, hứng thú, sự say mê đi tìm cho mình những kiến thức mới, để đạt được các yêu cầu cao hơn trong học tập. c) Tính tích cực sáng tạo: Là mức độ cao nhất của tính tích cực.

Nó được đặc trưng bằng sự khẳng định con đường riêng của mình, không giống với con đường mà mọi người đã thừa nhận, đã trở thành chuẩn hóa để đạt tới yêu cầu. Tính tích cực sáng tạo là sự tự thể hiện, sự tự khẳng định của chủ thể bản thân học sinh khi nhận thức, khi tìm tòi kiến thức, hay tìm tòi con đường nhận thức của riêng mình, nó trở thành phẩm chất của riêng từng học sinh. Tính tích cực sáng tạo thể hiện ở chỗ tự mình học sinh cũng có thể tìm được các kiến thức mới, dễ dàng tìm được kết quả hay thực hiện tốt các yêu cầu, hành động mà giáo viên đưa ra mà không cần có sự trợ giúp của giáo viên. Tính tích cực sáng tạo là sự thể hiện cao tính độc lập của học sinh trong việc lĩnh hội kiến thức mới.

Loại này thường thấy ở HS có năng lực nhận thức trên trung bình (khá, giỏi, có năng khiếu). Tuy nhiên, sự phân loại trên vẫn còn mang tính chất khái quát. Muốn đánh giá đúng tính tích cực nhận thức của HS còn phải tính đến cả thời gian duy trì tính tích cực của HS, số lượng bài tập mà HS đó có thể tự hoàn thành… Ví dụ: Xét bài toán sau: 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Cho tam giác ABC. Dựng ra ngoài tam giác ABC các hình vuông ABDE và ACFG.1 a) Chứng minh rằng BG và CE bằng nhau, vuông góc với nhau.

b) Gọi M, N, P lần lượt là trung điểm của BC, CG, BE. Chứng minh rằng tam giác MNP vuông cân tại M. c) Gọi AH là đường cao tam giác ABC. Trên tia đối của tia AH lấy điểm Q sao cho AQ bằng nửa BC.

Chứng minh rằng MNQP là hình vuông. Mỗi câu hỏi a, b, c ở trên đòi hỏi HS tư duy tích cực theo 3 mức độ: Từ tái hiện – bắt chước đến tìm tòi và cao nhất là sáng tạo. Biểu hiện của tính tích cực nhận thức [3] a) Về hoạt động nhận thức: Thể hiện ở thao tác tư duy, ngôn ngữ, sự quan sát, ghi nhớ, tư duy hình thành khái niệm, phương thức hành động, hình thành các kỹ năng kỹ xảo thông qua câu hỏi nhận thức của học sinh. b) Sự chú ý nghe giảng: Thể hiện ở chỗ tập trung, chú ý nghe giảng, thực hiện đầy đủ các yêu cầu của giáo viên, hòa nhập với không khí của cả lớp, giải đáp đầy đủ các yêu cầu của giáo viên đưa ra nhanh chóng, chính xác và nhận biết đúng sai sau khi bạn đưa ra ý kiến.

9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] c) Về tinh thần, tình cảm học tập: Thể hiện qua sự say mê, sốt sắng của học sinh khi thực hiện yêu cầu mà giáo viên đặt ra: Học sinh thích được trả lời câu hỏi, học sinh làm bài tập một cách tự nguyện. d) Về ý chí, quyết tâm học tập: Thể hiện ở sự nỗ lực, ý chí giải quyết nhiệm vụ học tập, kiên trì tìm tòi đến cùng và cao hơn nữa là vạch ra được mục tiêu, kế hoạch học tập. e) Về kết quả nhận thức: Thể hiện ở kết quả lĩnh hội kiến thức nhanh chóng, chính xác và tái hiện được khi vận dụng trong các tình huống cụ thể. Sự cần thiết của việc phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh Nói đến tâm lí học phát triển, người ta nghĩ ngay đến các công trình nghiên cứu nổi tiếng của J.

Theo ông: “Trẻ em được phú cho tính hoạt động thực sự và giáo dục không thể thành công nếu không sử dụng và không thực sự kéo dài tính hoạt động đó”. Ở đây, ông đã nhấn mạnh đến vai trò hoạt động của người học.