CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ THANH TRA THUẾ VÀ CÁC KỸ THUẬT KIỂM TOÁN 1. Tổng quan về thanh tra thuế Hoạt động thanh tra thuế đã có lịch sử phát triển lâu dài, gắn liền với quá trình phát triển kinh tế, xã hội của loài người, cũng như gắn liền với sự xuất hiện gian lận trong lĩnh vực thuế. Gian lận là một khái niệm đã xuất hiện cùng với sự phát triển của xã hội loài người, từ hình thức sơ khai là ăn cắp tài sản, nhằm thỏa mãn các nhu cầu cá nhân ban đầu cho đến tận ngày nay gian lận đã phát triển và tinh vi hơn, biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau tương ứng với sự phát triển của xã hội và nhận thức, trình độ của con người. Đất nước ta đang ở trong giai đoạn thực hiện chiến lược phát triển kinh tế xã hội đẩy mạnh công nghiệp hoá và hiện đại hoá đất nước, đưa đất nước phát triển nhanh và bền vững, chủ động hội nhập quốc tế có hiệu quả.
Trong đó, chính sách tài chính - thuế có vai trò hết sức quan trọng, đòi hỏi ngành thuế phải tập trung nghiên cứu và đề ra các biện pháp công tác cụ thể, phải tạo cho được sự chuyển biến mới, có hiệu quả thiết thực trên các mặt công tác của mình. Nhà nước ta đã và đang phải đối đầu, thực hiện bằng nhiều phương cách để ngăn ngừa, phát hiện, xử lý các sai phạm của doanh nhiệp. Do vậy, vấn đề thanh tra và xử lý vi phạm pháp luật về thuế là vấn đề hết sức quan trọng trong giai đoạn hiện nay.1 Khái niệm thanh tra thuế Theo quan điểm hiện nay, hoạt động quản lý Nhà nước chính là sự tác động có định hướng của chủ thể quản lý (cơ quan thuế) tới các đối tượng quản lý (Đối tượng nộp thuế) nhằm đạt được mục tiêu động viên một phần thu nhập quốc dân vào Ngân sách Nhà nước. Do vậy, thanh tra thuế chính là một công đoạn và là một yếu tố cấu thành của hoạt động Lãnh đạo quản lý Nhà nước của cơ quan thuế.
Hoạt động quản lý của cơ quan thuế bao gồm từ việc xây dựng các mục tiêu kế hoạch trong giai đoạn nhất định đến việc tổ chức để thực hiện các mục tiêu kế hoạch đó và sau cùng là tiến hành kiểm tra, thanh tra thuế, việc thực hiện đó như thế nào để từ đó tác động ngược trở lại TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 6 khâu xác định chủ trương kế hoạch có hợp lý hay không nhằm đảm bảo cho hoạt động của cơ quan thuế đạt được hiệu quả cao. Thanh tra thuế là một trong bốn chức năng cơ bản của quản lý thuế theo mô hình chức năng. Bên cạnh việc tôn trọng kết quả tự tính, tự khai, tự nộp thuế của người nộp thuế, cơ quan thuế thực hiện các biện pháp giám sát để vừa đảm bảo khuyến khích sự tuân thủ tự nguyện, vừa đảm bảo phát hiện ngăn ngừa các trường hợp vi phạm pháp luật thuế. Thanh tra thuế là một biện pháp hữu hiệu nhằm phát hiện ngăn ngừa vi phạm, giúp người nộp thuế nhận thấy luôn có một hệ thống giám sát hiệu quả tồn tại và kịp thời phát hiện các hành vi vi phạm của họ.
Thanh tra thuế là hoạt động giám sát của cơ quan thuế đối với các hoạt động, giao dịch liên quan đến phát sinh nghĩa vụ thuế và tình hình thực hiện thủ tục hành chính thuế, chấp hành nghĩa vụ nộp thuế của người nộp thuế, nhằm bảo đảm pháp luật thuế được thực thi nghiêm chỉnh trong đời sống kinh tế – xã hội. Theo quan điểm hiện nay, cũng như theo quy định của các văn bản pháp luật hiện hành nêu rõ khái niệm về thanh tra thuế. + Thanh tra – theo tiếng Anh (inspect) – có nghĩa là nhìn vào trong, chỉ một sự kiểm tra, thẩm định, xác minh. Theo từ điển pháp luật Anh Việt, thanh tra “là sự kiểm soát, kiểm kê đối với đối tượng bị thanh tra”.
+ Theo từ điển tiếng Việt thì Thanh tra thuế là (cơ quan, cá nhân có thẩm quyền) xem xét tại chỗ việc làm của địa phương, tổ chức để phát hiện và ngăn chặn những gì trái với quy định pháp luật thuế. + Theo Thuật ngữ pháp lý phổ thông – Nhà xuất bản Pháp lý – 1986, thanh tra được coi là một biện pháp của kiểm tra và nhiệm vụ thanh tra được ủy quyền cho các cơ quan Nhà nước có trách nhiệm. + Theo quan niệm ghi nhận trong Tài liệu Đào tạo, Bồi dưỡng Nghiệp vụ Thanh tra viên của Trường cán bộ thanh tra do Nhà xuất bản Lao Động xuất bản năm 2013, Thanh tra là một chức năng thiết yếu của quản lý nhà nước, là hoạt động kiểm tra xem xét, đánh giá, xử lý của cơ quan quản lý nhà nước đối với việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ của cơ quan, tổ chức, cá nhân; được thực hiện bởi một cơ quan chuyên trách theo một trình tự, thủ tục do Pháp luật quy định nhằm phòng ngừa, phát TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 7 hiện và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật, phát hiện những sơ hở trong cơ chế quản lý, chính sách pháp luật để kiến nghị các biện pháp khắc phục; phát huy những nhân tố tích cực, góp phần nâng cao hiệu quả, hiệu lực hoạt động quản lý Nhà nước, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, các quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan tổ chức và cá nhân. Qua đó, thanh tra thuế là hoạt động giám sát của cơ quan thuế đối với các hoạt động, giao dịch liên quan đến nghĩa vụ thuế của người nộp thuế, tình hình áp dụng, thực hiện các thủ tục hành chính thuế, việc chấp hành nghĩa vụ thuế của người nộp thuế, nhằm bảo đảm luật thuế được thi hành nghiêm túc trong đời sống xã hội.
+ Về chủ thể: Chủ thể của thanh tra thuế là Cơ quan thuế từ cấp tỉnh, thành trở lên. + Về mục đích thực hiện: Mục đích của thanh tra thuế bao giờ cũng có chọn lọc, rộng và chuyên sâu hơn. Đặc biệt, đối với các cuộc thanh tra để giải quyết khiếu nại, tố cáo ngoài mục đích, ý nghĩa là xem xét, đánh giá, xử lý hành vi vi phạm pháp luật thuế đối với đối tượng nộp thuế mà còn thể hiện cho người dân thấy được sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, sự công bằng, nghiêm minh của Pháp luật bởi: thông thường khiếu nại, tố cáo phản ánh sự bức xúc, bất bình của nhân dân trước những việc mà nhân dân cho là quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị vi phạm. + Về phương pháp tiến hành: Với mục đích rõ ràng hơn, rộng hơn nên khi tiến hành thanh tra thuế, Đoàn thanh tra cũng áp dụng những biện pháp nghiệp vụ sâu hơn, đi vào thực chất đến tận cùng của vấn đề như: xác minh, thu thập chứng cứ, đối thoại, chất vấn, giám định.
Đặc biệt, trong quá trình thanh tra thuế, các Đoàn thanh tra còn có thể áp dụng những biện pháp cần thiết để phục vụ cho công tác thanh tra theo quy định của pháp luật để tác động lên đối tượng bị quản lý. + Về trình độ nghiệp vụ: Hoạt động thanh tra thuế đòi hỏi thanh tra viên phải có nghiệp vụ giỏi, am hiểu về kinh tế - xã hội, có khả năng chuyên sâu vào lĩnh vực thanh tra hướng đến. + Về phạm vi hoạt động: Phạm vi hoạt động của thanh tra thuế thường không diễn ra rộng khắp, thường xuyên và liên tục mà có sự chọn lọc, chuyên sâu hoặc có dấu hiệu vi phạm. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 8 + Về thời gian tiến hành: Trong hoạt động thanh tra thuế thường có nhiều vấn đề phải xác minh, đối chiếu rất công phu, nhiều mối quan hệ cần làm rõ, cho nên phải sử dụng thời gian nhiều và linh hoạt về thời gian cho từng việc thanh tra.Mục tiêu của công tác thanh tra thuế Hoạt động thanh tra thuế nhằm giúp các đối tượng nộp thuế và cơ quan thuế thực hiện nghiêm túc các văn bản pháp luật về thuế, nâng cao tính tự giác tuân thủ pháp luật thuế của người nộp thuế trong việc thực hiện kê khai thuế, tính thuế và nộp thuế.
Thông qua công tác thanh tra thuế nhằm đánh giá việc chấp hành Pháp luật thuế của các đối tượng nộp thuế và người thu thuế nhằm phát huy nhân tố tích cực, đấu tranh ngăn ngừa và xử lý những mặt tiêu cực, hạn chế thất thu thuế qua việc kê khai gian lận về thuế. Dựa vào những kiến nghị của kết quả thanh tra cơ quan thuế các cấp có thể đề ra các giải pháp cụ thể để thực hiện, đưa Luật thuế vào cuộc sống thực tế, đảm bảo sự công bằng trong việc thực hiện Pháp luật thuế, đồng thời cải cách các quy trình quản lý thu thuế ngày càng hợp lý hơn. Thông qua công tác thanh tra thuế nhằm hướng dẫn các đối tượng nộp thuế nắm được nghĩa vụ và quyền hạn của đơn vị khi thực hiện Pháp luật thuế; đồng thời nâng cao trách nhiệm của công chức ngành thuế khi thi hành công vụ.3 Tổ chức công tác thanh tra thuế Hệ thống thanh tra thuế được tổ chức theo hệ thống ngành dọc gắn với mô hình tổ chức nganh dọc của các cơ quan thuế. Hệ thống thanh tra thuế được phân cấp theo mô hình tổ chức cấp trung ương và địa phương.
Bộ phận thanh tra thuế ở Trung ương (Tổng Cục Thuế) chịu trách nhiệm xây dựng kế hoạch thanh tra thuế quốc gia, chuyển tải các mục tiêu của kế hoạch cho các cán bộ thanh tra thuế địa phương và giám sát việc thực hiện kế hoạch. Thanh tra thuế của Trung ương chịu trách nhiệm chung về việc xây dựng kế hoạch thanh tra thuế quốc gia hàng năm, các cơ quan địa phương (Cục Thuế) sẽ chịu trách nhiệm cung cấp đầu vào liên quan đến các đối tượng nộp thuế mà họ quản lý để xây dựng kế hoạch thanh tra thuế cấp quốc gia. Các cơ quan địa phương chịu trách nhiệm thanh tra thuế các đối tượng nộp thuế lớn và vừa. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 9 Quy trình thanh tra thuế được áp dụng thống nhất cho bộ phận thanh tra, cán bộ thanh tra thuế thuộc Cơ quan Tổng cục thuế, Cục thuế thực hiện thanh tra thuế với người nộp thuế.
Nội dung công tác thanh tra thuế Các đối tượng nộp thuế ngày một gia tăng, phát triển không ngừng về số lượng, hình thức và quy mô hoạt động trong khi số lượng nhân sự và các nguồn lực khác của cơ quan thuế không thể phát triển tương ứng. Từ đó, đòi hỏi cơ quan thuế phải đổi mới cơ chế quản lý từ cơ chế quản lý thuế chuyên quản sang cơ chế tự khai, tự nộp.