Hoàn thiện pháp luật Việt Nam về thế chấp tàu biển từ kinh nghiệm quốc tế

Tìm hiểu pháp luật thế chấp tàu biển qua kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn áp dụng tại Việt Nam, phân tích quy định pháp lý hiện hành.

• Tác giả: Nguyễn Văn Hòa
• Người hướng dẫn: PGS-TS Trần Việt Dũng
• Trường học: Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Quốc tế
• Đề tài: Pháp luật thế chấp tàu biển: Kinh nghiệm quốc tế & Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Khái niệm và đặc điểm của thế chấp tàu biển

Thế chấp tàu biển là một biện pháp bảo đảm giao dịch pháp lý trong lĩnh vực hàng hải quốc tế. Đây là công cụ tài chính quan trọng cho các doanh nghiệp kinh doanh vận tải đường biển, cho phép họ vay vốn để mua sắm, đóng mới hoặc nâng cấp tàu biển. Tàu biển là tài sản có giá trị rất lớn, có thể lên đến hàng triệu USD, do đó việc thiết lập biện pháp bảo đảm thế chấp trở thành nhu cầu thiết yếu. Khác với những tài sản thông thường, tàu biển mang tính chất đặc thù vì nó vừa là bất động sản theo tính chất vật lý, vừa có đặc điểm của động sản trong giao dịch quốc tế. Các giao dịch thế chấp tàu biển thường có yếu tố nước ngoài, liên quan đến nhiều quốc gia khác nhau, do đó cần tuân thủ những nguyên tắc pháp lý phức tạp. Pháp luật về thế chấp tàu biển ở Việt Nam cần được hoàn thiện để phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế và tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp vận tải hàng hải phát triển.

1.1. Định nghĩa thế chấp tàu biển theo pháp luật Việt Nam

Theo Bộ luật Dân sự năm 2015, thế chấp tàu biển được định nghĩa là hình thức bảo đảm quyền yêu cầu giữa các bên giao dịch, trong đó chủ sở hữu tàu biển (bên thế chấp) có trách vụ cấp quyền thế chấp cho bên nhận thế chấp (thường là ngân hàng hoặc tổ chức tín dụng). Quyền thế chấp tàu biển được ghi nhận thông qua đăng ký giao dịch bảo đảm tại cơ quan có thẩm quyền.

1.2. Đặc điểm pháp lý của tàu biển là tài sản thế chấp

Tàu biển có những đặc điểm riêng biệt trong pháp luật: (1) Giá trị rất lớn - một tàu chở hàng có tải trọng 22.500 tấn có thể được định giá hàng triệu USD; (2) Tính chất kép - vừa được coi là bất động sản ở một số quốc gia, vừa có tính chất động sản trong giao dịch quốc tế; (3) Khả năng chuyển động cao - tàu biển có thể di chuyển giữa nhiều quốc gia, gây phức tạp cho việc giám sát và bảo vệ quyền của bên nhận thế chấp.

II. Pháp luật về thế chấp tàu biển của các quốc gia phát triển

Các quốc gia có nền hàng hải phát triển như Vương quốc Anh, Singapore, và Hà Lan đã thiết lập những hệ thống pháp luật tiên tiến về thế chấp tàu biển. Những quốc gia này cung cấp bộ khung pháp lý rõ ràng, đảm bảo quyền lợi của các bên trong giao dịch. Pháp luật quốc tế về thế chấp tàu biển, được thể hiện qua các Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) và những qui định từ Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO), đã tạo ra những tiêu chuẩn chung. Bên nhận thế chấp có nhiều quyền cơ bản như quyền chiếm hữu, bán tàu biển, quyền bắt giữ và tịch thu. Những kinh nghiệm quốc tế này cung cấp các mô hình tham khảo cho hoàn thiện pháp luật Việt Nam.

2.1. Các quyền cơ bản của bên nhận thế chấp

Bên nhận thế chấp tàu biển được trao những quyền quan trọng bao gồm: (1) Quyền chiếm hữu tàu biển - khi bên thế chấp vi phạm, bên nhận thế chấp có quyền kiểm soát tàu; (2) Quyền bán tàu biển - để thu hồi nợ, bên nhận thế chấp có thể bán tàu theo qui trình pháp lý; (3) Quyền bắt giữ tàu biển - áp dụng khi cần bảo đảm quyền lợi; (4) Quyền tịch thu tàu biển - trong các trường hợp đặc biệt.

2.2. Đăng ký giao dịch bảo đảm theo tiêu chuẩn quốc tế

Đăng ký giao dịch bảo đảm là yếu tố thiết yếu để bảo vệ quyền của bên nhận thế chấp. Ở các quốc gia phát triển, các cơ quan đăng ký hoạt động với hệ thống hiện đại, cung cấp thông tin công khai và bảo mật thích hợp. Việc đăng ký giao dịch bảo đảm giúp xác định ưu tiên thanhthoán khi có tranh chấp, đồng thời bảo vệ các bên tham gia giao dịch.

III. Tình hình pháp luật thế chấp tàu biển ở Việt Nam

Pháp luật Việt Nam về thế chấp tàu biển được quy định chủ yếu trong Bộ luật Dân sự năm 2015 và các Nghị định hướng dẫn. Tuy nhiên, so với những tiêu chuẩn quốc tế, hệ thống pháp luật Việt Nam còn một số hạn chế cần được hoàn thiện. Việt Nam là quốc gia có truyền thống hàng hải lâu đời, nhưng cơ sở pháp lý về thế chấp tàu biển chưa đầy đủ để hỗ trợ các doanh nghiệp vận tải biển phát triển. Các giao dịch thế chấp tàu biển tại Việt Nam thường gặp phức tạp do thiếu qui định chi tiết về quyền và nghĩa vụ của các bên, thủ tục đăng ký, và giải quyết tranh chấp. Hoàn thiện pháp luật trong lĩnh vực này là nhu cầu cấp thiết để nâng cao khả năng cạnh tranh của ngành vận tải biển Việt Nam trên thị trường quốc tế.

3.1. Những hạn chế hiện tại trong pháp luật Việt Nam

Pháp luật Việt Nam về thế chấp tàu biển hiện tồn tại một số vấn đề pháp lý: (1) Thiếu mô hình hợp đồng chuẩn cho giao dịc thế chấp tàu biển; (2) Qui định về quyền của bên nhận thế chấp chưa rõ ràng và đầy đủ; (3) Hệ thống đăng ký giao dịc bảo đảm còn không hoàn chỉnh; (4) Thiếu cơ sở pháp lý cụ thể để giải quyết tranh chấp trong giao dịc quốc tế có yếu tố nước ngoài.

3.2. Nhu cầu hoàn thiện pháp luật về thế chấp tàu biển

Để hoàn thiện pháp luật, Việt Nam cần: (1) Phát triển hệ thống pháp luật phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế; (2) Xây dựng mô hình hợp đồng rõ ràng cho giao dịc thế chấp tàu biển; (3) Cải thiện cơ cấu đăng ký giao dịc bảo đảm; (4) Tham khảo kinh nghiệm từ các quốc gia có nền hàng hải phát triển như Anh, Singapore.

IV. Kinh nghiệm quốc tế và khuyến nghị hoàn thiện pháp luật Việt Nam

Từ kinh nghiệm quốc tế, Việt Nam có thể tham khảo và áp dụng những mô hình pháp luật hiệu quả. Các quốc gia hàng hải phát triển đã chứng minh rằng một hệ thống pháp luật vững chắc về thế chấp tàu biển sẽ thúc đẩy phát triển ngành vận tải biển. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy: (1) Cần định rõ khái niệm và phân loại các loại thế chấp tàu biển; (2) Cần quy định chi tiết quyền của bên nhận thế chấp; (3) Cần xây dựng hệ thống đăng ký công khai và hiệu quả; (4) Cần tham gia các Công ước quốc tế về luật biển. Việc hoàn thiện pháp luật sẽ tạo môi trường pháp lý ổn định, giúp doanh nghiệp vận tải biển Việt Nam tiếp cận nguồn vốn vay dễ dàng hơn, từ đó nâng cao cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

4.1. Các mô hình tham khảo từ quốc gia phát triển

Vương quốc Anh và các quốc gia ASEAN khác như Singapore, Hà Lan đã áp dụng những mô hình pháp luật hiệu quả: (1) Mô hình hợp đồng tiêu chuẩn - giúp các bên hiểu rõ quyền lợi và nghĩa vụ; (2) Hệ thống đăng ký điện tử - cung cấp thông tin công khai và bảo mật; (3) Cơ chế giải quyết tranh chấp rõ ràng; (4) Tuân thủ Công ước quốc tế như UNCLOS và qui định từ IMO.

4.2. Khuyến nghị cụ thể cho pháp luật Việt Nam

Khuyến nghị để hoàn thiện pháp luật Việt Nam: (1) Sửa đổi Bộ luật Dân sự để quy định chi tiết hơn về thế chấp tàu biển; (2) Xây dựng Nghị định riêng về giao dịc bảo đảm tàu biển; (3) Thiết lập cơ sở dữ liệu đăng ký tập trung và công khai; (4) Tham gia hoặc tuân thủ các Công ước quốc tế về luật biển; (5) Đào tạo cán bộ pháp lý để xử lý giao dịc thế chấp tàu biển.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của đề tài gồm 2 chương, được trình bày theo logic sau: Trước hết, luận văn tập trung xây dựng khung lý thuyết về thế chấp tài sản nói chung và thế chấp tàu biển nói riêng, phân tích bản chất của thế chấp cũng như những đặc trưng của thế chấp mà tài sản là tàu biển. Trên cơ sở đó, luận văn phân tích các quy định của pháp luật Việt Nam về thế chấp tàu biển, chỉ ra những bất cập, hạn chế và tìm kiếm kinh nghiệm xử lý các vấn đề tương tự ở các quốc gia có nền hàng hải phát triển để đề ra những giải pháp hoàn 8 thiện pháp luật Việt Nam về thế chấp tàu biển với mục tiêu một mặt giải phóng tối đa năng lực vận tải biển của Việt Nam, mặt khác đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của các bên trong quan hệ thế chấp tàu biển. Cuối cùng, luận văn đi đến kết luận về một số vấn đề mang tính nguyên tắc, định hướng và các giải pháp tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam về thế chấp tàu biển, góp phần hoàn thiện pháp luật dân sự cũng như pháp luật hàng hải nói chung, phục vụ cho công cuộc xây dựng và phát triển đất nước Việt Nam trong xu thế toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THẾ CHẤP TÀI SẢN VÀ THẾ CHẤP TÀU BIỂN 1.

Khái niệm và đặc điểm của quan hệ thế chấp 1. Quá trình hình thành và phát triển quan hệ thế chấp Thế chấp là một biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự đã xuất hiện từ thời La Mã cổ đại. Theo các học giả La Mã, Luật về Cầm cố và Thế chấp là luật thứ hai xuất hiện sau Luật về quyền dụng ích. Hình thức đầu tiên của cách thức bảo đảm có tên gọi là Fiducia Cum Creditore (còn được gọi là “bán đợ”).3 Người có nghĩa vụ chuyển giao quyền sở hữu đối với một số tài sản của mình cho bên có quyền, khi người có nghĩa vụ thực hiện xong nghĩa vụ thì bên có quyền hoàn trả lại tài sản.

Đây là biện pháp bảo đảm chuyển giao vật cùng với chuyển giao quyền sở hữu vật. Xét dưới giác độ lợi ích của bên có nghĩa vụ thì biện pháp này ẩn chứa nhiều rủi ro bởi lẽ khi bên có quyền đã được trao cho quyền sở hữu đối với vật thì có thể sẽ bán tài sản đó cho người thứ ba. Việc hoàn trả lại tài sản bảo đảm cho bên nghĩa vụ hoàn toàn phụ thuộc vào đạo đức của bên có quyền. Đến thời kỳ Justinian I4, loại giao dịch fiducia đã chấm dứt và thay vào đó là pignus (cầm cố) và hypotheca (thế chấp).5 Trong khuôn khổ pháp luật La Mã, biện pháp pignus như một hình thức bảo đảm, không đòi hỏi phải chuyển giao quyền sở hữu nữa mà chỉ cần chuyển giao quyền chiếm hữu.6 So với biện pháp fiducia nêu trên, cách thức này đơn giản hơn, bởi vì sau khi được thanh toán đầy đủ thì người có quyền chỉ cần giao trả lại tài sản cho người có nghĩa vụ mà không phải làm thủ tục chuyển giao lại quyền sở hữu.

3 Barry Nicholas and Ernest Metzger, (1977), Roman Law: An Historical Introduction, Oxford University Press, tr. 44; cũng xem Witold Wolodkiewicz và GS.TS Maria Zablocka (1999), Giáo trình Luật La Mã của Đại học Tổng hợp Warszawa - Ba Lan, (Lê Nết dịch), Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh, trang 132. 4 Thời gian cuối của thời Cổ đại được gọi theo tên của Hoàng đế Justinian I của La Mã 5 Barry Nicholas and Ernest Metzger, (1977), Roman Law: An Historical Introduction, Oxford University Press, tr. 44-45 6 Witold Wolodkiewicz và GS.TS Maria Zablocka (1999), Giáo trình Luật La Mã của Đại học Tổng hợp Warszawa - Ba Lan, (Lê Nết dịch), Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh, trang 144.

10 Tuy nhiên, sau một thời gian áp dụng, biện pháp này nảy sinh sự bất tiện cho cả hai bên: Người có quyền chỉ có mỗi quyền chiếm hữu mà không có quyền sử dụng và định đoạt đối với tài sản; người có nghĩa vụ mặc dù có quyền sở hữu đối với tài sản bảo đảm nhưng không thể sử dụng và bán chúng vì tài sản đã nằm trong tay người có quyền. Vì những lý do bất tiện trên mà các quan chấp chính cho phép thực hiện một biện pháp bảo đảm mới đó là “hypotheca” (thế chấp) mà không có chuyển giao quyền sở hữu cũng như quyền chiếm hữu đối với tài sản bảo đảm từ bên có nghĩa vụ sang bên có quyền.7 Một hợp đồng văn bản ghi nhận cam kết giữa hai bên là đủ: tài sản bảo đảm được xác định (đặc định hóa) để dự phòng sẽ bị bán chuyển đổi thành tiền để thanh toán cho nghĩa vụ bị vi phạm. Hình thức này là sự kế thừa biện pháp bảo đảm đã xuất hiện từ trước đó của Hy Lạp hay Ai Cập. Những cam kết dạng này ở Hy Lạp và Ai Cập cần phải được lập thành văn bản và có công chứng, đăng ký, nhưng ở La Mã các quy định hiện tại chưa đưa ra các yêu cầu về những thủ tục này8.

Đối với những quốc gia theo hệ thống Dân luật như Pháp, bang Quebec của Canada, CHLBĐức, Nhật Bản thì thuật ngữ “thế chấp” được dùng để chỉ biện pháp bảo đảm không có yếu tố chuyển giao vật và là biện pháp bảo đảm bằng bất động sản. Điều 2114 Bộ luật Dân sự Pháp quy định: "Thế chấp là một quyền tài sản đối với bất động sản được dùng để đảm bảo việc thực hiện ng ĩa vụ"9. Điều 369 Bộ luật Dân sự Nhật Bản cũng quy định: "Người nhận thế chấp có quyền ưu tiên so với các chủ nợ khác trong việc đ p ứng yêu cầu của mình từ bất động sản mà bên nợ hoặc người thứ ba đưa ra n ư à một biện pháp bảo đảm trái vụ và không chuyển giao quyền chiếm hữu nó"10. Như vậy, thế chấp theo pháp luật của các quốc gia theo hệ 7 Witold Wolodkiewicz và GS.TS Maria Zablocka (1999), Giáo trình Luật La Mã của Đại học Tổng hợp Warszawa - Ba Lan, (Lê Nết dịch), Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh, trang 143-144.

8 Witold Wolodkiewicz và GS.TS Maria Zablocka (1999), Giáo trình Luật La Mã của Đại học Tổng hợp Warszawa - Ba Lan, (Lê Nết dịch), Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh, trang 144. 9 Nhà Pháp luật Việt Pháp (2011), Bộ luật dân sự Cộng hòa Pháp (văn bản được hợp nhất đến ngày 18/6/2011), (Tài liệu dịch), Hà Nội 10 Bộ Tư pháp (2003), Bộ luật Dân sự Nhật Bản, (Tài liệu dịch tham khảo), Hà Nội 11 thống pháp luật Dân luật được hiểu là biện pháp bảo đảm với những đặc điểm: (i) Đối tượng của thế chấp là bất động sản; (ii) Không có sự chuyển giao quyền chiếm hữu bất động sản thế chấp từ người có nghĩa vụ sang người có quyền. Đối với những quốc gia theo hệ thống luật Thông luật như Vương quốc Anh, Úc, Hoa Kỳ, Canada thì thế chấp là một biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ được phát triển theo hai học thuyết cơ bản: thuyết quyền sở hữu và thuyết giữ tài sản thế chấp11. Ở những quốc gia theo thuyết quyền sở hữu, chủ nợ được nhận quyền sở hữu đối với tài sản trong hợp đồng thế chấp.

Tuy nhiên, luật pháp và tòa án ở các quốc gia này đã sửa đổi quyền tài sản của chủ nợ mà theo đó họ chỉ được phép thực hiện quyền này khi người vay không hoàn thành nghĩa vụ. Người nhận thế chấp có quyền sở hữu đối với tài sản trong suốt thời gian thế chấp nhưng chỉ có tính chất tạm thời. Nếu người đi vay không thực hiện nghĩa vụ của mình thì người nhận thế chấp có quyền sở hữu tuyệt đối. "Thế chấp là sự chuyển giao quyền sở hữu tài sản theo cách thức bảo đảm với một ngụ rằng quyền sở hữu sẽ được chuyển giao lại cho con nợ nếu đã t ực hiện xong ng ĩa vụ thanh toán của mình"12.

Ở các quốc gia theo thuyết giữ tài sản thế chấp như Úc và một số bang của Hoa Kỳ như Florida, NewYork thì chủ nợ không được quyền sở hữu đối với vật bảo đảm, mà thay vào đó là quyền lợi được tiến hành tịch biên chính thức để thực hiện bán tài sản trong trường hợp người vay không hoàn thành nghĩa vụ. Trong hầu hết các trường hợp trên thực tế, người thế chấp có quyền chiếm giữ tài sản thế chấp bởi vì người nhận thế chấp chỉ quan tâm đến việc chiếm hữu khi người thế chấp không thực hiện nghĩa vụ. Các hoạt động tịch biên có thể mất hàng tháng vì luật pháp ở các nước này cho người vay thêm thời gian để trả nợ quá hạn. Hầu hết các bang của Hoa Kỳ đều theo thuyết giữ tài sản thế chấp.

Người thế chấp vẫn có quyền sở hữu đối với tài sản dùng để thế chấp và, kể cả trong trường hợp vắng mặt các điều khoản 11 Witold Wolodkiewicz và GS.TS Maria Zablocka (1999), Giáo trình Luật La Mã của Đại học Tổng hợp Warszawa - Ba Lan, (Lê Nết dịch), Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh 12 Louise Gullifer, Goode on legal problem of credit and security, Fourth edition, published in 2009 by Sweet & Maxwell, 100 Avenue Road, London, NW3 3PF part of Thomson Reuters (Professional) UK Limited 12 trong văn tự thế chấp, vẫn được quyền chiếm hữu tài sản đó trong thời hạn thế chấp. Ở thành phố NewYork và bang Florida của Hoa Kỳ, các lý luận về thế chấp tài sản chi phối quyền và nghĩa vụ của các bên đều dựa trên học thuyết nền tảng về quyền chiếm giữ vật thế chấp. Và đây là xu hướng phát triển chiếm ưu thế hiện nay của các nước theo hệ thống luật Thông luật13. Như vậy, cả hai hệ thống pháp luật chủ yếu là Dân luật và Thông luật đều có những quan niệm chung về thế chấp ở những điểm sau đây: (i) Đối tượng của thế chấp là bất động sản (đối với các quốc gia theo hệ thống Thông luật thì còn ghi nhận cả động sản cũng là đối tượng của thế chấp); (ii) Sự phát triển của biện pháp thế chấp theo hướng chuyển từ hình thức thế chấp có chuyển quyền sở hữu tài sản thế chấp sang hình thức thế chấp không có sự chuyển giao quyền sở hữu cũng như quyền chiếm hữu đối với tài sản thế chấp.

(iii) Văn tự thế chấp hay hợp đồng thế chấp có đăng ký là phương thức bảo vệ quyền của chủ nợ hiệu quả hơn cả. Trên cơ sở chứng cứ chứng minh quyền đối với tài sản thế chấp, bên nhận thế chấp sẽ tiến hành quá trình tịch biên đối với bất động sản thế chấp để xử lý nợ.