Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TÀI KHOẢN THANH TOÁN VÀ PHÁP LUẬT VỀ TÀI KHOẢN THANH TOÁN TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM 1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TÀI KHOẢN THANH TOÁN 1. Lược sử hình thành tài khoản thanh toán Có thể nói, sự hình thành của tài khoản thanh toán gắn liền với lịch sử hình thành của phương thức thanh toán qua Ngân hàng: Vào thời kỳ đầu của nền sản xuất hàng hóa, các quan hệ trao đổi là trao đổi trực tiếp, hàng đổi hàng, đòi hỏi các bên phải đáp ứng được cả nhu cầu giá trị sử dụng, về giá trị trao đổi, về thời gian và địa điểm. Nhưng quan hệ trao đổi trực tiếp càng ngày càng trở nên kìm hãm sản xuất, tạo ra những mâu thuẫn của nền sản xuất xã hội, từ đó dẫn đến một nhu cầu thiết yếu phải tìm kiếm và thay thế phương thức trao đổi cũ bằng một phương thức trao đổi mới tiến bộ hơn, đó là hình thái trao đổi hàng hóa - tiền tệ.
Bản chất của phương thức này là tìm ra một thứ hàng hóa làm trung gian thanh toán - loại hàng hóa đặc biệt mà con người có thể dùng nó để đổi lấy bất kỳ thứ hàng hóa nào. Hình thái tiền tệ đầu tiên là những hàng hóa phổ thông trong trao đổi và tiêu dùng như lúa gạo, muối, vải… sau đó là những vật phẩm quý hiếm và khó kiếm hơn như vỏ sò, lông thú, kim loại… Tuy nhiên, giá trị của nó bị suy giảm nhiều do bị hao mòn theo thời gian hoặc do được sản xuất ngày càng nhiều hơn, mặt khác lại cần có chi phí bảo quản cao. Vì vậy, tiền kim loại ra đời, trong đó có tiền vàng. Tuy nhiên, dần dần vàng cũng trở nên khan hiếm.
Do đó, tiền giấy đã dần dần thay thế tiền vàng và được coi là phương tiện thanh toán rất hữu hiệu do tính ưu việt của nó là chi phí sản xuất rẻ, có tính bền vững cao và không bị ảnh hưởng bởi điều kiện tự nhiên. Tuy nhiên, tiền 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com giấy vẫn có nhược điểm là dễ bị làm giả và việc phát hành nó đôi khi bị chi phối bởi ý chí chủ quan của Chính phủ - nhà phát hành. Khi nền sản xuất càng phát triển thì những hạn chế của việc thanh toán bằng tiền mặt ngày càng bộc lộ. Việc vận chuyển khối lượng tiền mặt lớn để thanh toán giữa các khu vực địa lý ở rất xa nhau, thậm chí là ở những quốc gia, những châu lục khác nhau trở nên khó khăn vì chi phí vận chuyển, bảo vệ cao nhưng độ an toàn lại thấp.
Đó là điều kiện cho một phương thức thanh toán mới ra đời - phương thức thanh toán không dùng tiền mặt mà trung gian thực hiện là các ngân hàng. Với phương thức này, các bên có thể thanh toán cho nhau từ xa mà không dùng tiền mặt và không cần trực tiếp gặp nhau. Điều kiện là các bên phải mở tài khoản thanh toán tại Ngân hàng và thực hiện thanh toán qua Ngân hàng. "Trên cơ sở tài khoản và tiền gửi trong tài khoản ở ngân hàng, việc thanh toán được thực hiện thông qua ngân hàng bằng cách ngân hàng sẽ ghi chuyển từ tài khoản của người chi cho người thụ hưởng" [46].
Với những mục đích sử dụng khác nhau, khách hàng có thể mở nhiều loại tài khoản tiền gửi tại Ngân hàng để thực hiện các giao dịch phù hợp. Tại Mỹ, tiền gửi được phân thành hai loại: tiền gửi giao dịch và tiền gửi phi giao dịch. * Tiền gửi giao dịch: "Một trong những dịch vụ nhận tiền gửi lâu đời nhất mà ngân hàng cung cấp là nhận tiền gửi để thực hiện thanh toán hộ cho khách hàng. Tiền gửi giao dịch đòi hỏi ngân hàng phải thanh toán ngay lập tức các lệnh rút tiền cho một cá nhân hay bên thứ ba, được chỉ rõ là người thụ hưởng" [37].
* Tiền gửi phi giao dịch: Tài khoản tiền gửi tiết kiệm được lập ra để thu hút vốn của người muốn dành riêng một khoản tiền cho những mục tiêu hay cho một nhu cầu về tài chính được dự tính trong tương lai. Lãi suất áp dụng cho loại tiền gửi này cao hơn nhiều so với tiền gửi giao dịch. 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Trong khi chi phí trả lãi cao, chi phí duy trì và quản lý đối với tài khoản tiền gửi tiết kiệm nói chung thấp. Một số ngân hàng đưa ra tài khoản tiết kiệm thông báo (statement savings deposits) trong đó thông qua việc truy nhập trên máy vi tính, khách hàng sẽ nhận được các bản thống kê thể hiện số tiền gửi, lệnh rút tiền, lãi và số dư của tài khoản hàng tháng.
Tuy nhiên nhiều ngân hàng vẫn sử dụng tài khoản tiết kiệm lập sổ truyền thống. Theo phương pháp này, khách hàng được cấp một cuốn sổ mỏng ghi nhận số dư của tài khoản, thu nhập lãi, tiền gửi, cũng như các quy định ràng buộc cả hai bên và người gửi tiền phải trình quyền sổ này cho người thu ngân khi gửi hay rút tiền. Từ nhiều năm nay, những người giàu có và các doanh nghiệp được cung cấp tài khoản tiền gửi kỳ hạn trả lãi suất cố định với kỳ hạn xác định (thường kéo dài 30, 60, 90 hay 180 ngày). Cơ cấu tiền gửi ở Mỹ năm 1996 là: Tiền gửi giao dịch 21,1% và Tiền gửi phi giao dịch 78,9% (trong đó Tiền gửi tiết kiệm chiếm 39,8%, Tiền gửi kỳ hạn chiếm 38,1%) [37].
Tương tự, với hệ thống quy phạm pháp luật hiện hành, các loại tiền gửi của khách hàng tại ngân hàng thương mại ở Việt Nam hiện nay bao gồm tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn, tiền gửi vốn chuyên dùng và tiền ký quỹ (Báo cáo tài chính riêng lẻ Quý 2/2012 của ngân hàng thương mại cổ phần Quân đội, ngân hàng thương mại cổ phần Công thương Việt Nam, ngân hàng thương mại cổ phần Đầu tư và Phát triển Việt Nam). Phân theo loại tài khoản tiền gửi gồm có: * Tài khoản thanh toán: Là tài khoản phản ánh số tiền mà khách hàng gửi vào ngân hàng với mục đích chủ yếu là thực hiện các giao dịch thanh toán qua ngân hàng. Khoản tiền này khách hàng có thể gửi vào hoặc rút ra bất cứ lúc nào, do đó nó còn được gọi là tài khoản tiền gửi không kỳ hạn hay tài 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com khoản tiền gửi giao dịch. Mục đích chính của tài khoản này là để thanh toán qua ngân hàng, mục đích hưởng lãi chỉ là thứ yếu.
Thông qua tài khoản này, ngân hàng cung cấp các dịch vụ thanh toán thu - chi hộ, rút tiền, chuyển tiền mặt, séc chuyển tiền, séc bảo chi, séc chuyển khoản… cho chủ tài khoản. Tài khoản thanh toán được áp dụng đối với mọi hình thức thanh toán không dùng tiền mặt. Ưu điểm của loại tài khoản này so với tài khoản khác là khách hàng có thể vay tạm thời ngân hàng nếu được chấp thuận (thấu chi). Như vậy, tài khoản này có thể dư có hoặc dư nợ phản ánh cả hai quá trình huy động vốn và sử dụng vốn.
* Tài khoản tiền gửi có kỳ hạn: Là tài khoản phản ánh số tiền gửi của khách hàng (cá nhân hoặc doanh nghiệp) gửi theo một kỳ hạn nhất định tại ngân hàng. Đối tượng chính mở tài khoản này là các doanh nghiệp và các tổ chức kinh tế nhưng họ đã đưa ra được kế hoạch thu chi tài chính. Ngoài ra, những khách hàng cá nhân thuộc nhóm có nguồn vốn lớn, Mục đích gửi tiền vào ngân hàng là nhằm kiếm lợi tức. Đối với các ngân hàng, tiền gửi có kỳ hạn là nguồn vốn ổn định ngân hàng có thể sử dụng trong kinh doanh.
* Tài khoản tiền gửi tiết kiệm: Là tài khoản phản ánh số tiền gửi của khách hàng cá nhân vào ngân hàng để tiết kiệm hưởng lãi. Tài khoản tiền gửi tiết kiệm bao gồm hai loại: - Tài khoản tiết kiệm không kỳ hạn: với hình thức này, người gửi có thể gửi nhiều lần và có thể rút ra bất cứ khi nào theo nhu cầu sử dụng mà không phải báo trước nhưng khác với Tài khoản thanh toán là khách hàng không được hưởng các dịch vụ thanh toán nhưng được trả lãi suất cao hơn. - Tài khoản tiền gửi tiết kiệm có kỳ hạn: là loại tiền gửi tiết kiệm gửi vào ngân hàng với mục đích tích luỹ hưởng lãi suất cao trong một khoảng thời gian nhất định. Đối tượng mở tài khoản này là các gia đình, cá nhân.
tài khoản này tương đối ổn định và ít rủi ro nhất, được ngân hàng thương mại sử dụng chủ yếu để kinh doanh, đặc biệt là nghiệp vụ tín dụng. 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com * Tài khoản ký quỹ: đảm bảo thanh toán L/C phát hành tại ngân hàng thương mại, đảm bảo thanh toán cho chứng thư bảo lãnh do ngân hàng thương mại phát hành, đảm bảo thanh toán séc và một số trường hợp khác, khách hàng phải mở tài khoản ký quỹ không kỳ hạn hoặc có kỳ hạn, theo đó, số tiền trên tài khoản ký quỹ sẽ bị phong tỏa và được hưởng lãi theo thỏa thuận. Tài khoản ký quỹ có thể do cá nhân hoặc doanh nghiệp đứng tên và bị phong tỏa cho tới khi bên có nghĩa vụ đảm bảo bởi tài khoản kỹ quỹ hoàn thành được nghĩa vụ. Trường hợp không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ, số dư trên tài khoản ký quỹ sẽ được sử dụng để thanh toán nghĩa vụ được đảm bảo.
Khái niệm, đặc điểm của tài khoản thanh toán 1. Khái niệm Để có thể thực hiện thanh toán qua ngân hàng, trước tiên khách hàng phải mở tài khoản thanh toán. Theo Giáo trình Luật ngân hàng của Trường Đại học Luật Hà Nội: Tài khoản là công cụ để ghi chép, phản ánh vốn tiền tệ của chủ tài khoản. Tài khoản được sử dụng trong thanh toán gọi là tài khoản thanh toán.
Tài khoản thanh toán là tài khoản do người sử dụng dịch vụ thanh toán mở tại các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán để thực hiện giao dịch thanh toán theo quy định của Ngân hàng Nhà nước [46]. Hiện nay, đang tồn tại nhiều khái niệm về tài khoản thanh toán trong các văn bản pháp luật. Có thể chia ra thành hai dạng khái niệm: Khái niệm tại các văn bản ban hành trước Luật Các tổ chức tín dụng 2010 và Khái niệm tại Luật Các tổ chức tín dụng năm 2010.