PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Ngày nay, thị trường phái sinh đã trở thành một công cụ phổ biến và đóng vai trò quan trọng trong thị trường tài chính nói chung. Việc xây dựng thị trường phái sinh thành công sẽ đóng góp cho sự phát triển của thị trường cơ sở, cung cấp thêm một kênh đầu tư mới với nhiều công cụ đa dạng, đáp ứng được yêu cầu của nhà đầu tư trong và ngoài nước. Trước làn sóng cách mạng công nghệ số mới mà trong đó Blockchain, công nghệ vận hành để sáng tạo ra đồng tiền kỹ thuật số Bitcoin cũng như là Ethereum, Ripple, DigiByte, Litecoin, …được thế giới đánh giá sẽ tạo ra rất nhiều cơ hội mới cho sự thay đổi bộ mặt của thị trường tài chính.
Dự đoán với mô hình mới này, thị trường tài chính sẽ đạt được mục đích căn bản đó là minh bạch, an toàn và đem lại những tác động tích cực cho sự bùng nổ phát triển kinh tế mới. Mô hình mới này cũng được dự kiến sẽ làm thay đổi cả bản chất của hoạt động kinh tế, cách sống của con người và mọi ngóc ngách của xã hội. Thế giới gọi mô hình mới đó là thị trường phái sinh kỹ thuật số. Bằng việc áp dụng công nghệ Blockchain, thị trường phái sinh sẽ thu được nhiều lợi ích và hiệu quả cao trong việc xử lý thủ tục nhanh gọn, đơn giản hơn, thông tin được cung cấp cho người dùng qua cơ sở dữ liệu chính xác và dễ dàng.
Mặt khác, sàn giao dịch giảm thiểu nhiều chi phí khi thu thập các thông tin cũng như xây dựng hệ thống giao dịch minh bạch, rõ ràng, từ đó giảm thiểu chi phí cho chính nhà đầu tư. Thế giới hiện đang ở giai đoạn đầu trong một kỷ nguyên mới, kỷ nguyên của trí tuệ nhân tạo (AI), thực tế ảo tăng cường/ thực tế ảo (AR/VR) và internet vạn vật (IoT) dựa trên nền tảng phát triển của Internet và công nghệ Blockchain nhằm tạo ra một cuộc cách mạng mới, với tiềm năng thay đổi thế giới bằng cách tái cấu trúc mọi hoạt động của con người một cách sâu rộng, chuyển hóa toàn bộ thế giới thực của chúng 1 Luan van ta sang thế giới số, thay đổi cách tiếp cận của con người ở tất cả các lĩnh vực như tài chính ngân hàng, quản lý nhận dạng và nhận diện kỹ thuật số, bầu cử kỹ thuật số, lập hồ sơ y tế và chăm sóc sức khỏe, bán lẻ, chuỗi cung ứng, giải trí, … Gần đây, cùng với sự phát triển và được chấp nhận ngày càng rộng rãi của Bitcoin đồng tiền kỹ thuật số mã hoá phi tập trung, Blockchain (Khối chuỗi) công nghệ vận hành cốt lõi của Bitcoin, là một công nghệ ưu việt cho phép thực hiện một mô hình lưu trữ dữ liệu không thay đổi. Đây là một lợi thế quan trọng trong sự phát triển của chính phủ điện tử so với cơ sở dữ liệu tiêu chuẩn - cách tiếp cận bảo vệ dữ liệu khỏi gian lận có thể xảy ra. Tức là, đã ghi lại thông tin về công dân, công ty, quyền tài sản, …vào sổ đăng ký Blockchain công (sổ cái), sẽ gần như không thể thay đổi nó.
Do đó, sẽ có thể sử dụng thông tin từ các sổ đăng ký như các tài liệu pháp lý tiêu chuẩn như một hồ sơ trong sổ kế toán được phân phối có mức độ tin cậy cao và công khai, minh bạch. Ưu điểm chính của công nghệ Blockchain trong hoàn thiện thị trường phái sinh là việc sử dụng các hợp đồng thông minh. Vì sổ kế toán phân tán chứa thông tin hợp lệ về mặt pháp lý, rất nhiều cơ chế và thủ tục tương tác giữa nhà đầu tư và nhà môi giới có thể được thực hiện thông qua hợp đồng thông minh. Mã nguồn loại bỏ nguy cơ thay đổi trái phép và đảm bảo tính duy nhất của việc thực thi thuật toán hợp đồng, bất kỳ lúc nào, và tại bất kỳ nút nào của mạng.
Việc ứng dụng lợi thế của công nghệ Blockchain vào thị trường phái sinh sẽ góp phần làm cho nhà môi giới lẫn nhà đầu tư và thậm chí chính phủ sẽ tiết kiệm được rất nhiều công sức lẫn tiền bạc, kiểm soát tham nhũng, thu thập hồ sơ, dữ liệu, gia tăng mức độ tin cậy của nhà đầu tư với nhà môi giới. Việc ra quyết định, chỉ đạo của chính phủ cũng sẽ khách quan hơn dựa trên các dữ liệu tin cậy được tổng hợp. Nắm bắt được lợi ích của công nghệ Blockchain mang lại, nên nhiều quốc gia trên thế giới đã bắt đầu xây dựng, hoàn thiện thị trường phái sinh với công nghệ này, nhìn nhận một cách nghiêm túc, nghiên cứu ban hành các chủ trương, xây dựng các chính sách phù hợp cho sự phát triển đầy tiềm năng của công nghệ Blockchain. Ví dự như thị trường Mỹ, sàn giao dịch NASDAQ – 1 trong những sàn giao dịch lớn nhất trên thế giới – đã thành công khi sử dụng công nghệ này để xử lý chứng khoán khi 2 Luan van thực hiện giao dịch ký quỹ; ngân hàng trung ương Đức Deutsche Bundesbank đã hoàn thiện phiên bản đầu tiên ứng dụng công nghệ Blockchain trong việc mua, bán, trao đổi chứng khoán, … Tuy nhiên, sự hoài nghi về một công nghệ mới có thể thay đổi được tương lai của nhân loại vẫn còn tồn tại ở nhiều cá nhân, quốc gia trong đó có Việt Nam làm cho việc tiếp cận trở nên khá thận trọng.
Điều này có thể được lý giải là do nhận thức về Blockchain vẫn chưa được rõ ràng hoặc chỉ nhìn thấy những mặt xấu của Blockchain trong việc ứng dụng đồng tiền kỹ thuật số Bitcoin trong thời gian qua. Như vậy, để được áp dụng công nghệ Blockchain vào sự phát triển thị trường tài chính Việt Nam hiện nay thì yêu cầu đầu tiên đó chính là sự chấp nhận công nghệ ưu việt này của công dân, các cấp lãnh đạo Nhà nước. Với sự ra đời gần đây của công nghệ Blockchain, hầu hết các nghiên cứu liên quan đến chủ đề này đều tập trung vào chính công nghệ, thay vì áp dụng. Tuy nhiên, khi công nghệ đang tạo ra sức hút, ngày càng có nhiều nghiên cứu được thực hiện bởi các tập đoàn ứng dụng về công nghệ, cũng như các bài báo trên các tạp chí.
Chẳng hạn, Harvard Business Review đã xuất bản một số bài báo chỉ giải thích về ý nghĩa của hiện tượng này. Một ví dụ về điều này là bài viết của Iansiti & Lakhani (2017) giải thích định nghĩa rộng hơn về Blockchain. Các bài viết này được bổ sung bởi các báo cáo từ các công ty tư vấn cũng như các tổ chức tài chính, ví dụ như các công ty tư vấn như McKinsey & Company (2016) đang sử dụng các phòng thí nghiệm nghiên cứu của họ để xuất bản các bài báo trong lĩnh vực này. Hầu hết các ấn phẩm này thảo luận về các tác động tích cực có thể có của công nghệ, thay vì tập trung vào các yếu tố tích cực và tiêu cực của việc áp dụng.
Đây là điều dễ hiểu vì Blockchain là một hiện tượng mới và không được sử dụng rộng rãi trong công chúng; do đó, đòi hỏi một số lượng lớn các nghiên cứu về đặc điểm của nó. Vì vậy, sự khác biệt này trong các tài liệu báo hiệu rằng cần có nhiều nghiên cứu được thực hiện trên Blockchain của việc nhất trí sự chấp nhận, và đặc biệt, nghiên cứu nhấn mạnh vào dữ liệu chính. Những nghiên cứu này có thể giúp kết nối các kiến thức học thuật về Blockchain số liệu thực nghiệm trong việc sử dụng thực tế đời sống và ý kiến của người chấp nhận. Tóm lại, qua kiểm tra các tài liệu về Blockchain, khoảng cách tri thức đã biện minh 3 Luan van cho lý do cho bài nghiên cứu này với đề tài “Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự chấp nhận Blockchain - Công nghệ cốt lõi cho sự phát triển thị trường tài chính phái sinh kỹ thuật số” để kiểm tra các yếu tố ảnh hưởng đến sự chấp nhận trong việc ứng dụng công nghệ Blockchain nhằm hoàn thiện thị trường phái sinh Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày nay.
Thông qua cách tiếp cận tổng quan nghiên cứu theo hệ thống, dựa trên cơ sở sưu tập các dữ liệu sơ cấp và thứ cấp, kết hợp phương pháp phân tích định lượng và định tính để xác nhận mối quan hệ của từng yếu tố giúp chúng ta có thể có một cách hiểu biết triệt để hơn làm thế nào để tạo thuận lợi cho quá trình ứng dụng công nghệ Blockchain trong thị trường phái sinh Việt Nam hiệu quả hơn so với thị trường cơ sở. Có như vậy, dữ liệu, thông tin tại các bộ, ban ngành cũng như các công ty niêm yết mới có sự kết nối chặt chẽ, công khai minh bạch, tiết kiệm chi phí, thời gian cho sàn môi giới và nhà đầu tư. Hơn nữa, nó cũng cung cấp một cái nhìn mới từ quan điểm của người sử dụng và đặc biệt là những người thuộc thế hệ trẻ. Các công trình nghiên cứu có liên quan (trong và ngoài nước) 2.1 Nước ngoài - Satoshi Nakamoto (2008), cha đẻ của đồng Bitcoin dựa trên nghiên cứu về công nghệ lưu trữ kỹ thuật số trên mạng peer-to-peer, tạo ra các giao dịch vô danh, không thể đảo ngược nhưng có thể truy cập hồ sơ giao dịch của họ bất cứ lúc nào.
Ưu điểm là chi phí thấp giao dịch, tốc độ giao dịch nhanh chóng, giấu tên và phân cấp, loại bỏ được sự tham gia của bên thứ ba. Hạn chế có tính biến động cao, thiếu sự hỗ trợ từ các nhà làm luật và tỷ lệ chấp nhận hiện tại còn thấp. - Nhóm Luther (2013); Turpin (2014); Rogojanu và Badea năm (2014); Henwood (2014); Vejacka (2014), phác thảo các nghiên cứu về tiền tệ và đặc điểm của Bitcoin. - Tom & Alex Tapscott (2016) trong cuốn “Blockchain Revolution” đã nhận định “Blockchain là một sổ cái kỹ thuật số không thể bị phá hỏng của các giao dịch kinh tế, có thể được lập trình để ghi lại không chỉ những giao dịch tài chính mà có thể ghi lại tất cả mọi thứ có giá trị”.
4 Luan van - Spenkelink (2014), khi nghiên cứu về các cryptocurrency, phát hiện Bitcoin có nhiều cryptocurrencies cạnh tranh được tạo ra bởi cộng đồng nhưng trong đó đồng Bitcoin vẫn chiếm giá trị vốn hóa thị trường lớn nhất chiếm đến 93,9%. - Turpin (2014) và Cusumano (2014), phát hiện Bitcoin là một đồng tiền kỹ thuật số không tín nhiệm nhưng có ưu thế hơn các đồng tiền fiat truyền thống, do cung cấp một chi phí thấp và bảo mật được rất nhiều giao dịch tốt hơn các hệ thống thanh toán truyền thống.