Phân Tích Hiện Trạng Sử Dụng Tài Nguyên Rừng Của Người Dân Tái Định Cư Cân Tôm 2, Thủy Điện A Lưới

Luận văn thạc sĩ phân tích tình hình sử dụng tài nguyên rừng của người dân tái định cư tại khu vực thủy điện A Lưới, Thừa Thiên Huế.

• Tác giả: Nguyễn Thị Phương Anh
• Người hướng dẫn: Gs.Ts. Lê Trọng Cúc
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Môi Trường
• Đề tài: Phân Tích Hiện Trạng Sử Dụng Tài Nguyên Rừng Của Người Dân Tái Định Cư Cân Tôm 2, Thủy Điện A Lưới, Thừa Thiên Huế
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ, HÌNH VẼ
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. Tính cấp thiết của đề tài
• 2. Mục tiêu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Phạm vi nghiên cứu
• 3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• 4. Kết cấu luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Các khái niệm cơ bản
• 1.1.1. Khái niệm tài nguyên rừng
• 1.1.2. Khái niệm về sản phẩm từ rừng
• 1.1.3. Khái niệm về tái định cư và tái định cư do thủy điện
• 1.1.4. Khái niệm về sinh kế
• 1.1.5. Tiêu chuẩn xác định hộ nghèo, hộ cận nghèo và hộ trung bình
• 1.2. Tình hình nghiên cứu về TĐC thủy điện trong nước
• 1.3. Tình hình nghiên cứu tại khu TĐC do thủy điện A Lưới
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.1.1. Địa điểm nghiên cứu
• 2.1.1.1. Đặc điểm tự nhiên
• 2.1.1.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội của địa bàn nghiên cứu
• 2.1.1.3. Hiện trạng TĐC tại thôn Cân Tôm 2
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp luận
• 2.2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.2.1. Thu thập tài liệu thứ cấp
• 2.2.2.2. Thu thập tài liệu sơ cấp
• 2.2.2.3. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thực trạng tài nguyên rừng của huyện A Lưới
• 3.1.1. Đặc điểm tài nguyên rừng A Lưới qua các năm
• 3.1.2. Thực trạng quản lý và khai thác tài nguyên rừng của huyện A Lưới
• 3.2. Các chủ trương, chính sách liên quan đến TNR và người dân khu TĐC
• 3.3. Phân tích ảnh hưởng của sinh kế người dân khu TĐC đến TNR
• 3.3.1. Đặc điểm của hộ khảo sát tại thôn Cân Tôm 2
• 3.3.2. Tình hình đời sống của người dân khu TĐC Cân Tôm 2
• 3.3.2.1. Tình hình thu hồi tài sản của người dân TĐC Cân Tôm 2
• 3.3.2.2. Tình hình đền bù cho người dân khu tái định cư Cân Tôm 2
• 3.3.2.3. Cơ sở vật chất phục vụ cho người dân khu TĐC Cân Tôm 2
• 3.3.2.4. Sinh kế của người dân trước và sau khi chuyển đến khu TĐC
• 3.3.3. Tầm quan trọng của TNR đối với người dân khu TĐC Cân Tôm 2
• 3.3.3.1. Các sản phẩm người dân khu TĐC Cân Tôm 2 khai thác từ rừng
• 3.3.3.2. Tầm quan trọng của TNR đối với sinh kế của người dân khu TĐC Cân Tôm 2
• 3.4. Một số đề xuất trong quản lý và sử dụng TNR hợp lý
• 3.4.1. Về phía chính quyền địa phương
• 3.4.2. Về phía người dân khu tái định cư
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 2: ẢNH

Tóm tắt

I. Tổng quan về tình hình sử dụng tài nguyên rừng tại khu tái định cư Cân Tôm 2

Khu tái định cư Cân Tôm 2, thuộc thủy điện A Lưới, là một trong những khu vực chịu ảnh hưởng lớn từ việc xây dựng thủy điện. Việc di dời dân cư đã tạo ra nhiều thách thức trong việc sử dụng và quản lý tài nguyên rừng. Tài nguyên rừng tại đây không chỉ là nguồn sống mà còn là yếu tố quan trọng trong việc duy trì sinh kế của người dân. Nghiên cứu này sẽ phân tích hiện trạng sử dụng tài nguyên rừng, từ đó đưa ra những giải pháp hợp lý nhằm bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên rừng.

1.1. Tình hình hiện tại của tài nguyên rừng tại khu tái định cư

Tài nguyên rừng tại khu tái định cư Cân Tôm 2 đang trong tình trạng bị khai thác quá mức. Người dân chủ yếu phụ thuộc vào rừng để sinh sống, dẫn đến việc khai thác không bền vững. Theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Phương Anh (2014), tình trạng này đã gây ra nhiều hệ lụy cho môi trường và đời sống của người dân.

1.2. Vai trò của tài nguyên rừng trong sinh kế của người dân

Tài nguyên rừng đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp thực phẩm, nguyên liệu và thu nhập cho người dân khu tái định cư. Nhiều hộ gia đình vẫn duy trì các hoạt động khai thác lâm sản ngoài gỗ, như thu hoạch nấm, củi và các sản phẩm khác từ rừng. Tuy nhiên, việc quản lý tài nguyên rừng còn nhiều bất cập, dẫn đến tình trạng suy giảm chất lượng rừng.

II. Những thách thức trong việc quản lý tài nguyên rừng tại Cân Tôm 2

Quản lý tài nguyên rừng tại khu tái định cư Cân Tôm 2 đang gặp nhiều thách thức. Sự gia tăng dân số và nhu cầu sử dụng tài nguyên rừng đã dẫn đến tình trạng khai thác bừa bãi. Hơn nữa, việc thiếu sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương trong việc bảo vệ tài nguyên rừng cũng là một vấn đề lớn. Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc thiếu thông tin và giáo dục về bảo vệ rừng đã làm cho người dân không nhận thức được tầm quan trọng của tài nguyên này.

2.1. Tác động của thủy điện đến tài nguyên rừng

Thủy điện A Lưới đã gây ra nhiều tác động tiêu cực đến tài nguyên rừng. Việc xây dựng công trình đã làm giảm diện tích rừng tự nhiên, ảnh hưởng đến đa dạng sinh học và sinh kế của người dân. Theo báo cáo, nhiều khu vực rừng đã bị xóa sổ để phục vụ cho việc xây dựng và mở rộng hạ tầng.

2.2. Vấn đề xung đột lợi ích trong sử dụng tài nguyên

Xung đột lợi ích giữa các hộ dân và chính quyền địa phương trong việc sử dụng tài nguyên rừng là một vấn đề nghiêm trọng. Nhiều hộ dân không được cấp đất lâm nghiệp, dẫn đến việc họ phải quay lại khai thác rừng để sinh sống. Điều này không chỉ gây hại cho tài nguyên rừng mà còn làm gia tăng mâu thuẫn trong cộng đồng.

III. Phương pháp quản lý tài nguyên rừng hiệu quả tại khu tái định cư

Để quản lý tài nguyên rừng hiệu quả tại khu tái định cư Cân Tôm 2, cần áp dụng các phương pháp bền vững. Việc kết hợp giữa bảo vệ rừng và phát triển kinh tế là rất cần thiết. Các giải pháp như tăng cường giáo dục cộng đồng về bảo vệ tài nguyên rừng, xây dựng các mô hình sinh kế bền vững sẽ giúp cải thiện tình hình.

3.1. Giải pháp giáo dục và nâng cao nhận thức

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của tài nguyên rừng là một trong những giải pháp quan trọng. Các chương trình đào tạo và hội thảo cần được tổ chức thường xuyên để nâng cao nhận thức của người dân về bảo vệ tài nguyên rừng.

3.2. Phát triển mô hình sinh kế bền vững

Xây dựng các mô hình sinh kế bền vững, như trồng cây lâm sản ngoài gỗ, sẽ giúp người dân có thêm nguồn thu nhập mà không làm tổn hại đến tài nguyên rừng. Các mô hình này cần được hỗ trợ từ chính quyền và các tổ chức phi chính phủ.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy, việc quản lý tài nguyên rừng tại khu tái định cư Cân Tôm 2 cần được cải thiện. Các giải pháp đề xuất không chỉ giúp bảo vệ tài nguyên rừng mà còn nâng cao đời sống của người dân. Việc áp dụng các mô hình sinh kế bền vững đã cho thấy hiệu quả tích cực trong việc giảm áp lực lên tài nguyên rừng.

4.1. Đánh giá hiệu quả của các giải pháp

Các giải pháp đã được áp dụng tại khu tái định cư Cân Tôm 2 cho thấy hiệu quả rõ rệt. Người dân đã bắt đầu nhận thức được tầm quan trọng của việc bảo vệ tài nguyên rừng và tham gia tích cực vào các hoạt động bảo vệ rừng.

4.2. Ứng dụng mô hình sinh kế bền vững

Mô hình sinh kế bền vững đã giúp người dân cải thiện thu nhập mà không làm tổn hại đến tài nguyên rừng. Các sản phẩm từ rừng được khai thác một cách hợp lý, góp phần bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế địa phương.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho tài nguyên rừng

Kết luận, việc quản lý tài nguyên rừng tại khu tái định cư Cân Tôm 2 cần được chú trọng hơn nữa. Các giải pháp bền vững không chỉ giúp bảo vệ tài nguyên rừng mà còn nâng cao đời sống của người dân. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc phát triển các mô hình sinh kế bền vững và nâng cao nhận thức của cộng đồng về bảo vệ tài nguyên rừng.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo vệ tài nguyên rừng

Bảo vệ tài nguyên rừng không chỉ là trách nhiệm của chính quyền mà còn là của mỗi người dân. Việc nâng cao nhận thức và trách nhiệm cộng đồng sẽ góp phần bảo vệ tài nguyên rừng một cách hiệu quả.

5.2. Định hướng phát triển bền vững cho khu tái định cư

Định hướng phát triển bền vững cho khu tái định cư Cân Tôm 2 cần được xây dựng dựa trên sự tham gia của cộng đồng. Các chính sách cần được thiết kế để hỗ trợ người dân trong việc bảo vệ tài nguyên rừng và phát triển kinh tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Dự án thủy điện A Lưới với công suất thiết kế 170 MW, tổng mức vốn đầu tư 3.234 tỷ đồng và sản lượng điện bình quân hàng năm đạt 686,5 triệu kWh là công trình năng lượng trọng điểm tại tỉnh Thừa Thiên Huế. Tuy nhiên, việc xây dựng lòng hồ và các hạng mục phụ trợ đã chiếm dụng trực tiếp 1.890 ha đất tự nhiên thuộc phạm vi 7 xã của huyện A Lưới, làm thay đổi toàn bộ không gian sinh tồn của các cộng đồng dân tộc thiểu số bản địa như Pa Cô, Tà Ôi, Ka Tu. Trong số 205 hộ gia đình bị thu hồi đất hoàn toàn, 106 hộ được đưa về định cư tại thôn Cân Tôm 2 thuộc xã Hồng Thượng từ năm 2010, nâng tổng quy mô khu dân cư này lên 146 hộ với 540 nhân khẩu.

Sau hơn 3 năm chuyển đến nơi ở mới, người dân Cân Tôm 2 vẫn chưa thể ổn định đời sống do sự đứt gãy nghiêm trọng về tư liệu sản xuất. Dù tỷ lệ lao động làm nông nghiệp chiếm tới 98%, người dân chỉ được phân chia khoảng 12 ha đất gieo cấy lúa nước cằn cỗi lẫn nhiều cuội sỏi với năng suất rất thấp. Hệ quả là có tới 95% số hộ dân trong thôn phải tiếp tục duy trì sinh kế bằng cách vào rừng chặt phá đất canh tác nương rẫy và khai thác lâm sản ngoài gỗ trái phép, gây áp lực trực tiếp lên hệ sinh thái rừng nhiệt đới địa phương.

Đề tài được thực hiện nhằm phân tích toàn diện hiện trạng sinh kế, mức độ phụ thuộc và các hoạt động khai thác tài nguyên rừng của người dân khu tái định cư Cân Tôm 2 trong giai đoạn 2010 - 2014. Không gian nghiên cứu tập trung tại thôn Cân Tôm 2, xã Hồng Thượng trong khung thời gian từ tháng 4/2014 đến tháng 12/2014. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn quan trọng, cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng phục vụ công tác quy hoạch giao đất lâm nghiệp, phục hồi sinh kế bền vững và giảm thiểu xung đột môi trường tại các vùng di dân thủy điện miền núi.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng khung lý thuyết sinh kế bền vững của Bộ Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID), tập trung phân tích 5 nguồn vốn sinh kế: tự nhiên (đất đai, rừng với 2.768,40 ha tại xã Hồng Thượng), vật chất (hạ tầng, giao thông, thủy lợi), tài chính (tiền đền bù, thu nhập hộ), con người (kỹ năng canh tác, tỷ lệ lao động trong độ tuổi đạt 45%) và xã hội (mạng lưới dòng tộc, tính cố kết cộng đồng). Đồng thời, đề tài kết hợp lý thuyết tái định cư bắt buộc theo chuẩn của Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) nhằm đánh giá các tổn thất về tư liệu sản xuất và văn hóa bản địa khi người dân phải di dời khỏi vùng lòng hồ.

Hệ thống khái niệm nền tảng trong luận văn bao gồm:

• Tài nguyên rừng: Được quy định theo Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004, phân định rõ theo ba chức năng gồm rừng đặc dụng, rừng phòng hộ và rừng sản xuất.
• Lâm sản ngoài gỗ: Chuẩn hóa theo định nghĩa của Tổ chức Nông Lương Liên Hiệp Quốc (FAO 1999), bao gồm các sản phẩm có nguồn gốc sinh vật ngoài gỗ như mây, tre nứa, măng rừng, lá nón, củi đốt, mật ong và dược liệu.
• Sinh kế hộ gia đình: Toàn bộ nguồn lực, tài sản và các hoạt động kiếm sống nhằm bảo đảm an ninh lương thực và phúc lợi bền vững.
• Chuẩn nghèo nông thôn: Căn cứ theo Quyết định số 09/2011/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ giai đoạn 2011 - 2015 với mức thu nhập từ 400.000 đồng/người/tháng trở xuống.

Mô hình nghiên cứu được xây dựng dựa trên phương pháp tiếp cận hệ thống, phân tích mối quan hệ tác động qua lại giữa các cú sốc tái định cư, sự thiếu hụt đất sản xuất và áp lực khai thác tài nguyên rừng tự nhiên.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập có chọn lọc trong giai đoạn 5 năm (2010 - 2014) từ UBND xã Hồng Thượng, Hạt Kiểm lâm huyện A Lưới, Ban Quản lý rừng phòng hộ A Lưới và Chi cục Kiểm lâm tỉnh Thừa Thiên Huế, tập trung vào số liệu diễn biến rừng, biến động diện tích đất canh tác và hồ sơ bồi thường tái định cư.

Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua các công cụ Đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA). Nghiên cứu thực hiện quan sát thực địa toàn bộ địa bàn 209,9 ha của thôn Cân Tôm 2, tổ chức 1 cuộc thảo luận nhóm tập trung với 25 đến 30 người dân (trong đó tỷ lệ phụ nữ chiếm từ 30% đến 50%) và phỏng vấn sâu các cán bộ địa chính, kiểm lâm, già làng và trưởng thôn.

Quy mô mẫu khảo sát định lượng gồm 50 hộ gia đình. Phương pháp chọn mẫu là ngẫu nhiên đơn dựa trên danh sách hộ dân đã được sàng lọc phối hợp cùng Bí thư chi bộ thôn Cân Tôm 2, tập trung vào nhóm 95% hộ gia đình có sinh kế gắn liền với hoạt động khai thác rừng.

Phương pháp thống kê mô tả được lựa chọn nhằm lượng hóa chính xác cơ cấu thu nhập, mức độ đền bù và sản lượng lâm sản khai thác. Đồng thời, ma trận SWOT được áp dụng để phân tích logic các điểm mạnh, điểm yếu nội tại của cộng đồng cùng các cơ hội và thách thức từ môi trường thể chế bên ngoài. Toàn bộ số liệu sơ cấp được xử lý bằng phần mềm Microsoft Excel và phần mềm SPSS phiên bản 16.0 trong khoảng thời gian từ tháng 4 đến tháng 12 năm 2014.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Tổng diện tích đất có rừng toàn huyện A Lưới năm 2014 đạt 99.402,03 ha, chiếm độ che phủ 79,37%. Tuy nhiên, trong giai đoạn 2010 - 2014, diện tích đất có rừng đã suy giảm 385,07 ha, trong đó diện tích rừng tự nhiên bị mất đi là 258,87 ha. Riêng quá trình giải phóng mặt bằng phục vụ công trình thủy điện A Lưới đã chuyển đổi trực tiếp gần 200 ha rừng tự nhiên và 282 ha rừng trồng.

Tại khu tái định cư Cân Tôm 2, người dân rơi vào khủng hoảng tư liệu sản xuất nghiêm trọng. Mặc dù diện tích đất nông nghiệp của thôn theo quy hoạch là 35,3 ha, nhưng thực tế diện tích gieo cấy lúa nước 2 vụ chỉ có hơn 5 ha nằm trên vùng đất bồi cuội sỏi với tầng đất mặt mỏng chưa đầy 5 cm. Thêm vào đó, mặt bằng đất ở 1.000 m2 mỗi hộ chỉ được san lấp khoảng 150 m2 để làm nền nhà, phần diện tích vườn đồi còn lại gồ ghề, nhiều hố sâu nguy hiểm và không thể cải tạo để trồng trọt.

Áp lực sinh kế đã dẫn tới tình trạng phá rừng làm nương rẫy gia tăng. Thống kê của cơ quan chức năng năm 2013 ghi nhận 38 vụ phá rừng trái phép với tổng diện tích 15,72 ha trên địa bàn huyện, trong đó đã xử phạt hành chính 12 trường hợp vi phạm trên diện tích 3,4788 ha với số tiền phạt 66,8 triệu đồng; phần lớn các điểm phá rừng tập trung tại vùng giáp ranh thôn Cân Tôm 2.

Khoảng 95% hộ dân Cân Tôm 2 thường xuyên khai thác tài nguyên rừng để mưu sinh. Các sản phẩm chính gồm lâm sản ngoài gỗ như lá nón, mây non, mật ong rừng, củi đốt và các loại gỗ nhóm 3 đến nhóm 6 (như gỗ Lục, Dẻ) dùng để dựng nhà. Các loài gỗ quý nhóm 1 và nhóm 2 như Lim, Kiền Kiền, Gõ cùng các loài động vật hoang dã lớn như heo rừng, nai gần như đã tuyệt chủng hoặc chỉ còn số lượng rất ít trong rừng sâu.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của tình trạng suy thoái tài nguyên rừng xuất phát từ sự đứt gãy giữa chính sách giải tỏa mặt bằng và việc tổ chức lại sản xuất cho đồng bào. Người dân bị thu hồi đất ruộng màu mỡ ven sông A Sáp nhưng nơi ở mới lại có chất lượng đất cằn cỗi, hệ thống kênh mương thủy lợi hư hỏng không thể dẫn nước và thiếu hụt các chương trình khuyến nông hỗ trợ chuyển đổi cây trồng. Tình trạng chậm trễ trong việc bàn giao 85,2 ha đất lâm nghiệp của thôn do tranh chấp đất đai giữa chủ cũ và dân tái định cư càng đẩy người dân vào thế bế tắc kinh tế, buộc họ phải quay lại rừng cũ phát rẫy hoặc khai thác lâm sản trái phép.

So sánh với các bài học kinh nghiệm từ các dự án thủy điện lớn như Hòa Bình và Sơn La, kết quả nghiên cứu tại Cân Tôm 2 tái khẳng định quy luật: tái định cư tập trung nếu chỉ chú trọng vào xây dựng nhà ở mà không bảo đảm phương châm "đất đổi đất" có chất lượng tương đương sẽ dẫn đến suy giảm sinh kế và phá vỡ cấu trúc cân bằng sinh thái.

Các phát hiện nghiên cứu này có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ hình cột so sánh cơ cấu thu nhập của hộ gia đình trước và sau tái định cư (phản ánh sự sụt giảm nguồn thu từ lúa nước và sự gia tăng tỷ trọng thu nhập bấp bênh từ lâm sản), kết hợp cùng bảng thống kê diễn biến diện tích các loại rừng giai đoạn 2010 - 2014 và ma trận phân tích SWOT về quản lý tài nguyên rừng của địa phương.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thành công tác giao đất lâm nghiệp và cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Ủy ban nhân dân huyện A Lưới chủ trì, phối hợp với UBND xã Hồng Thượng xử lý dứt điểm các tranh chấp ranh giới để bàn giao 100% diện tích 85,2 ha đất rừng sản xuất cho 146 hộ dân Cân Tôm 2 trước quý 2 năm 2015, đảm bảo định mức mỗi hộ có từ 0,5 đến 1,5 ha đất trồng keo lai và tràm để tự chủ kinh tế.

Thứ hai, cải tạo mặt bằng canh tác và khôi phục hạ tầng thủy lợi nội đồng. Công ty Cổ phần Thủy điện Miền Trung phối hợp với Phòng Nông nghiệp huyện đầu tư kinh phí đào bốc sỏi đá, bổ sung tầng đất màu và nâng cấp toàn bộ hệ thống kênh mương cho hơn 5 ha đất lúa nước trong thời gian 6 tháng, đảm bảo trên 85% diện tích có đủ nước tưới tiêu chủ động 2 vụ.

Thứ ba, triển khai các mô hình sinh kế nông lâm kết hợp và đào tạo nghề. Trung tâm Khuyến nông huyện tổ chức 3 khóa đào tạo kỹ thuật thâm canh cao su, keo lai và chăn nuôi bò có kiểm soát dịch bệnh cho tối thiểu 120 lao động (chiếm trên 80% lao động trong độ tuổi) trong giai đoạn 2015 - 2016, hỗ trợ giống cây trồng đạt chuẩn nhằm nâng thu nhập bình quân hộ gia đình lên 20% đến 30%.

Thứ tư, thiết lập cơ chế đồng quản lý rừng và chi trả dịch vụ môi trường rừng. Hạt Kiểm lâm huyện A Lưới phối hợp cùng Ban Quản lý rừng phòng hộ và cộng đồng thôn Cân Tôm 2 thành lập 2 tổ tự quản bảo vệ rừng, tổ chức tuần tra định kỳ 4 lần mỗi tháng, trích tối thiểu 15% tiền dịch vụ môi trường rừng chi trả trực tiếp cho các hộ nhận khoán, cam kết triệt tiêu 100% các vụ phá rừng làm nương rẫy mới từ năm 2015.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước và ban ngành địa phương: UBND huyện A Lưới, Chi cục Kiểm lâm và Phòng Tài nguyên và Môi trường có thể ứng dụng các số liệu thực chứng để điều chỉnh chính sách bồi thường, tháo gỡ vướng mắc giao đất rừng và xây dựng quy chế quản lý bảo vệ rừng tại các xã vùng đệm.
• Chủ đầu tư các dự án thủy điện và đơn vị tư vấn môi trường: Các kỹ sư và chuyên gia đánh giá tác động môi trường - xã hội (ESIA) có thể khai thác các bài học về khảo sát thổ nhưỡng, san nền và hoàn thiện hạ tầng thủy lợi nhằm tránh lặp lại các sai sót gây lãng phí nguồn vốn đầu tư.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Giới học thuật thuộc các chuyên ngành Khoa học Môi trường, Quản lý Tài nguyên và Phát triển Bền vững có thể sử dụng công trình như một tài liệu tham khảo chuẩn mực về ứng dụng phương pháp sinh kế bền vững kết hợp PRA và phân tích SWOT.
• Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan phát triển quốc tế: Các chuyên viên dự án có thể sử dụng dữ liệu cơ sở về nhu cầu thực tế của đồng bào dân tộc thiểu số để thiết kế các dự án viện trợ sinh kế nông nghiệp thích ứng và bảo tồn tri thức bản địa.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao người dân tái định cư Cân Tôm 2 lại gia tăng khai thác tài nguyên rừng trái phép sau khi di dời? Nguyên nhân trực tiếp là do người dân bị mất đất sản xuất màu mỡ cũ trong khi nơi ở mới chỉ có hơn 5 ha đất lúa nước đầy sỏi đá với tầng đất dày dưới 5 cm. Với 98% hộ làm nông nghiệp và thiếu việc làm thay thế, 95% số hộ buộc phải vào rừng khai thác lâm sản và phát rẫy để duy trì lương thực hàng ngày.

Dự án thủy điện A Lưới tác động đến diện tích rừng tự nhiên của địa phương như thế nào? Công trình thủy điện A Lưới đã chiếm dụng trực tiếp gần 200 ha rừng tự nhiên và 282 ha rừng trồng để làm lòng hồ. Ngoài ra, sự thiếu hụt đất sản xuất sau di dân đã tạo áp lực gián tiếp, dẫn đến 38 vụ phá rừng làm nương rẫy với diện tích 15,72 ha bị tàn phá trên địa bàn huyện trong năm 2013.

Những trở ngại lớn nhất trong sản xuất nông nghiệp tại khu tái định cư là gì? Các rào cản chính gồm có đất đai đồi núi dốc bị rửa trôi bạc màu; hệ thống kênh mương thủy lợi bị hư hỏng không dẫn được nước tưới; nguồn nước sinh hoạt thiếu thốn khiến người dân phải đi bộ 5 đến 10 km để lấy nước khe; cùng với đó là dịch bệnh gia súc xảy ra thường xuyên.

Các loại lâm sản nào bị khai thác nhiều nhất và mức độ suy giảm ra sao? Người dân chủ yếu khai thác gỗ nhóm 3 đến nhóm 6 (như gỗ Lục, Dẻ) để làm nhà, cùng lâm sản ngoài gỗ như mây non, lá nón, củi đốt và mật ong. Các loài gỗ quý như Lim, Kiền Kiền, Gõ và động vật hoang dã lớn gần như đã cạn kiệt, chỉ còn cá thể nhỏ ở rừng sâu.

Mô hình giải pháp nào được đánh giá là hiệu quả và bền vững nhất cho cộng đồng? Mô hình giao dứt điểm 85,2 ha đất lâm nghiệp cho hộ gia đình kết hợp trồng rừng kinh tế keo lai, cải tạo tầng đất 5 ha lúa nước và chi trả tiền khoán bảo vệ rừng. Giải pháp này giúp tăng thu nhập hộ từ 20% đến 30% và giải quyết triệt để xung đột tài nguyên.

Kết luận

• Dự án thủy điện A Lưới làm thay đổi hoàn toàn môi trường sống của 146 hộ dân Cân Tôm 2 nhưng bộc lộ nhiều bất cập về quỹ đất canh tác chất lượng cao.
• Tầng đất sản xuất mỏng dưới 5 cm cùng hạ tầng thủy lợi hư hỏng là nguyên nhân cốt lõi khiến 95% số hộ dân phải dựa vào việc khai thác rừng tự nhiên để sinh tồn.
• Diện tích rừng tự nhiên toàn huyện suy giảm 258,87 ha trong 5 năm do tác động cộng hưởng từ việc xây dựng lòng hồ và 38 vụ phá rừng làm nương rẫy trong năm 2013.
• Nhu cầu cấp bách đặt ra là phải giải quyết dứt điểm các tranh chấp và hoàn thành giao 85,2 ha đất rừng sản xuất cho các hộ dân tự chủ kinh tế.
• Chuyển đổi sinh kế nông lâm kết hợp gắn với cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng là hướng đi duy nhất để bảo đảm mục tiêu phát triển bền vững.

Luận văn đã đóng góp một hệ thống cứ liệu thực chứng có giá trị khoa học cao, làm rõ mối liên hệ hữu cơ giữa sự suy giảm sinh kế tái định cư và áp lực tàn phá tài nguyên rừng miền núi. Để giải quyết dứt điểm các tồn tại, chính quyền địa phương và chủ đầu tư cần khẩn trương hoàn thành việc giao đất rừng trong quý 2 năm 2015 và phục hồi hệ thống thủy lợi trước mùa mưa. Các cơ quan quản lý và các bên liên quan hãy cùng chung tay hành động để bảo vệ màu xanh của đại ngàn A Lưới và nâng cao chất lượng sống cho đồng bào tái định cư.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 1.1 Các khái niệm cơ bản 1.1 Khái niệm tài nguyên rừng Theo luật Bảo vệ và phát triển rừng năm 2004 thì Rừng được xem là một hệ sinh thái bao gồm quần thể thực vật rừng, động vật rừng, vi sinh vật rừng, đất rừng và các yếu tố môi trường khác, trong đó cây gỗ, tre nứa hoặc hệ thực vật đặc trưng là thành phần chính có độ che phủ của tán rừng từ 0,1 trở lên. Rừng gồm rừng trồng và rừng tự nhiên trên đất rừng sản xuất, đất rừng phòng hộ, đất rừng đặc dụng [11]. Rừng cũng là một loại tài nguyên thiên nhiên nhưng nó lại có những đặc thù riêng, do đó cần phải xem xét rừng dưới các khía cạnh sau: Rừng là nguồn tài nguyên sinh vật tái tạo được, có khả năng cung cấp lâm sản cần thiết cho đời sống con người như: tinh dầu, dầu nhựa, dầu béo, nhựa mủ, lương thực, thực phẩm, chất màu, chất béo, thuộc da, chất chát, nhiều loại dược liệu quý…Tất cả các tính năng vốn có của rừng đã làm cho rừng gắn bó mật thiết với sự phát triển kinh tế - xã hội [11]. Rừng, nếu hiểu đúng bản chất thì nó là nơi tập trung của cả động - thực vật và vi sinh vật, là một bộ phận không thể thiếu của môi trường sống của con người, đem lại sự cân bằng sinh thái trong tự nhiên, hạn chế các tác hại do sa mạc hoá gây ra, điều hoà khí hậu, điều tiết chế độ nước, bảo vệ mùa màng, nâng cao năng suất cây trồng… * Phân loại rừng Căn cứ vào mục đích sử dụng chủ yếu theo Luật Bảo vệ và phát triển rừng năm 2004, rừng được phân thành ba loại sau đây [11]: 1.

Rừng phòng hộ được sử dụng chủ yếu để bảo vệ nguồn nước, bảo vệ đất, chống xói mòn, chống sa mạc hóa, hạn chế thiên tai, điều hoà khí hậu, góp phần bảo vệ môi trường, bao gồm: a) Rừng phòng hộ đầu nguồn; b) Rừng phòng hộ chắn gió, chắn cát bay; c) Rừng phòng hộ chắn sóng, lấn biển; d) Rừng phòng hộ bảo vệ môi trường; 5 2. Rừng đặc dụng được sử dụng chủ yếu để bảo tồn thiên nhiên, mẫu chuẩn hệ sinh thái rừng của quốc gia, nguồn gen sinh vật rừng; nghiên cứu khoa học; bảo vệ di tích lịch sử, văn hoá, danh lam thắng cảnh; phục vụ nghỉ ngơi, du lịch, kết hợp phòng hộ, góp phần bảo vệ môi trường, bao gồm: a) Vườn quốc gia; b) Khu bảo tồn thiên nhiên bao gồm khu dự trữ thiên nhiên, khu bảo tồn loài - sinh cảnh; c) Khu bảo vệ cảnh quan gồm khu rừng di tích lịch sử, văn hoá, danh lam thắng cảnh; d) Khu rừng nghiên cứu, thực nghiệm khoa học; 3. Rừng sản xuất được sử dụng chủ yếu để sản xuất, kinh doanh gỗ, lâm sản ngoài gỗ và kết hợp phòng hộ, góp phần bảo vệ môi trường, bao gồm: a) Rừng sản xuất là rừng tự nhiên; b) Rừng sản xuất là rừng trồng; c) Rừng giống gồm rừng trồng và rừng tự nhiên qua bình tuyển, công nhận.2 Khái niệm về sản phẩm từ rừng * Gỗ: là vật liệu thiên nhiên được sử dụng khá rộng rãi trong xây dựng và trong sinh hoạt vì những ưu điểm cơ bản sau: nhẹ, có cường độ khá cao, cách âm, cách nhiệt và cách điện điện tốt; dể gia công (cưa, xẻ, bào, khoan…), vân gỗ có giá trị mỹ thuật cao. Ở nước ta, gỗ là vật liệu rất phổ biến.

Rừng Việt Nam có nhiều loại gỗ tốt và quý vào bậc nhất thế giới. Khu Tây Bắc có nhiều rừng già và có nhiều loại gỗ quý như: trai, đinh, lim, lát, mun, pơmu. Rừng Việt Bắc có lim, nghiến, vàng tâm. Rừng Tây Nguyên có cẩm lai, hương… * Lâm sản ngoài gỗ (LSNG): Hội nghị lâm nghiệp do Tổ chức Nông Lương Liên Hiệp Quốc triệu tập tháng 6 năm 1999 đã đưa ra và thông qua một khái niệm và định nghĩa về LSNG: “Lâm sản ngoài gỗ (Non timber forest product) bao gồm những sản phẩm có nguồn gốc sinh vật, khác gỗ, được khai thác từ rừng, đất có cây rừng (wooded lands) và cây ở 6 ngoài rừng”.

Thuật ngữ này phải dịch sang Tiếng Việt là “Lâm sản ngoài gỗ cây”, nhưng để đơn giản vẫn dùng thuật ngữ lâm sản ngoài gỗ (LSNG). Với định nghĩa này, LSNG bao gồm cả động vật, gỗ nhỏ và củi và rộng hơn so với định nghĩa trước. Trong tài liệu sách báo nước ngoài, hiện tại cả hai thuật ngữ NWFP và NTFP vẫn được dùng [2]. Lâm sản ngoài gỗ (non-timber forest product): bao gồm các nguyên liệu có nguồn gốc sinh vật, không phải là gỗ, được khai thác từ rừng để phục vụ con người.

Chúng bao gồm thực phẩm, thuốc, gia vị, tinh dầu, nhựa,nhựa mủ, tanin, thuốc nhuộm, cây cảnh, động vật hoang dã (động vật sống hoặc các sản phẩm của chúng), củi và các nguyên liệu thô như tre, nứa, mây, song, gỗ nhỏ và sợi (JennH.  Phân nhóm LSNG theo công dụng: Trên thế giới cũng đã có nhiều khung phân loại LSNG được đề xuất. Có khung phân loại dựa vào dạng sống của cây tạo ra các sản phẩm như nhóm cây gỗ, cây bụi, cây thảo, dây leo gỗ, dây leo thảo. Có khung phân loại dựa vào công dụng và nguồn gốc của các LSNG, như khung phân loại được thông qua trong Hội nghị tháng 11/1991 tại Băng Cốc.

Trong khung này, LSNG được chia làm 6 nhóm: - Các sản phẩm có sợi: Tre nứa, song mây, lá, thân có sợi và các loại cỏ. - Sản phẩm làm thực phẩm: + Các sản phẩm nguồn gốc thực vật: thân, chồi, rễ, củ, lá, hoa, quả, quả hạch, gia vị, hạt có dầu và nấm. + Các sản phẩm nguồn gốc động vật: mật ong, thịt động vật rừng, cá, trai ốc, tổ chim ăn được, trứng và côn trùng. - Thuốc và mỹ phẩm có nguồn gốc thực vật.

- Các sản phẩm chiết xuất: gôm, nhựa, nhựa dầu, nhựa mủ, tamin và thuốc nhuộm, dầu bó và tinh dầu. - Động vật và các sản phẩm từ động vật không làm thực phẩm: tơ tằm, động vật sống, chim, côn trùng, lông mao, lông vũ, da, sừng, ngà, xương và nhựa cánh kiến đỏ. 7 - Các sản phẩm khác: như lá Bidi (lá thị rừng dùng gói thuốc lá ở Ấn Độ) [2]. Phân loại LSNG theo giá trị sử dụng như sau: - Nhóm LSNG dùng làm nguyên liệu công nghiệp.

- Nhóm LSNG dùng làm vật liệu thủ công mỹ nghệ. - Nhóm LSNG dùng làm lương thực, thực phẩm và chăn nuôi. - Nhóm LSNG dùng làm dược liệu. - Nhóm LSNG dùng làm cảnh.

LSNG đa dạng về giá trị sử dụng do đó nó có vai trò quan trọng đối với đời sống xã hội: + LSNG có tầm quan trọng về kinh tế và xã hội. Chúng có giá trị lớn và có thể tạo ra nhiều công ăn việc làm. + LSNG có giá trị đối với sự giàu có của hệ sinh thái rừng. Chúng đóng góp vào sự đa dạng sinh học của rừng.

Chúng là nguồn gen hoang dã quý, có thể bảo tồn phục vụ gây trồng công nghiệp. + LSNG hiện bị cạn kiệt cùng với sự suy thoái của rừng bởi ảnh hưởng của sự tăng dân số, mở rộng canh tác nông nghiệp, chăn thả gia súc không kiểm soát, khai thác gỗ, thu hái chất đốt.3 Khái niệm về tái định cư và tái định cư do thủy điện a. Tái định cư (TĐC) Tái định cư là việc phải di chuyển đến một nơi khác để sinh sống, đây là thuật ngữ chung liên quan tới bị thu hồi đất, mất đất, mất chỗ ở, mất tài sản, mất nguồn thu nhập hay mất những phương tiện kiếm sống khác. Theo khái niệm của Ngân hàng Phát triển Châu Á (1995), tái định cư được phân loại dựa trên thiệt hại của người tái định cư [7]: - Thiệt hại về tài sản sản xuất, bao gồm đất đai, thu nhập và đời sống.

- Thiệt hại về nhà ở, có thể là toàn bộ cộng đồng và các hệ thống, dịch vụ kèm theo. - Thiệt hại về các tài sản khác. - Thiệt hại về các nguồn tài nguyên của cộng đồng như môi trường sinh sống, văn hóa và hàng hóa. 8 Ngoài ra, tái định cư còn được định nghĩa là quá trình trong đó con người tự nguyện hay bị tác động, di chuyển từ địa bàn cư trú này sang địa bàn cư trú khác trong một khoảng thời gian nhất định, có thể là tạm thời hay vĩnh viễn.

TĐC là quá trình di chuyển và thay đổi cuộc sống của con người, không chỉ là quá trình chuyển dịch vật chất mà còn là quá trình cắt bỏ các quan hệ cũ và tạo lập các quan hệ mới. TĐC đã làm thay đổi các mối quan hệ giữa mỗi người với môi trường xã hội xung quanh, với các quan hệ chính như: công ăn việc làm, chỗ ở, nơi học hành, điều kiện đi lại và sự tiếp cận các dịch vụ, quan hệ láng giềng,. Đặc biệt, quá trình TĐC còn tác động và gây ra những biến đổi trong quan hệ cộng đồng, quan hệ dòng họ, quan hệ tộc người và liên quan đến nhiều vấn đề văn hóa, xã hội như giáo dục, y tế, phong tục tập quán,. Các hình thức tái định cư: Cho đến nay, việc di dân TĐC của các công trình phát triển kinh tế - xã hội nói chung, đặc biệt là di dân ở các công trình xây dựng nhà máy thủy điện nói riêng được thực hiện theo 4 hình thức là: Di vén, di vén xen ghép, di dân tập trung và di dân tự chọn (tự di chuyển) [4].

- Hình thức di vén: Là quá trình di dân tại chỗ, đôi khi mang tính tự phát của người dân vùng ngập lụt, theo mức nước dâng mà họ di chuyển dần lên nơi cao hơn. Hình thức TĐC này là trường hợp bố trí địa bàn TĐC thuận lợi về quy mô diện tích, nguồn nước sinh hoạt, đất sản xuất, đáp ứng nhu cầu cho khối dân cư phải di chuyển từ lòng hồ lên vị trí cao hơn và không bị ngập lụt, nhưng vẫn ở xung quanh hồ chứa. Trường hợp này ít bị thay đổi về điểm ngụ cư và khoảng cách giữa nơi ở cũ và nơi ở mới không xa. Do đó một phần diện tích đất không bị ngập hoặc bán ngập có khả năng sản xuất thuộc quyền sở hữu của họ, tránh được sự tranh chấp về đất đai.

Tuy nhiên hình thức di dân này còn có những hạn chế là dân cư sống phân tán, khó đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng [4]. - Hình thức di vén xen ghép: Là hình thức di dân vùng lòng hồ lên sinh sống chung với người dân địa phương trong xã hay khác xã. Hình thức này tạo sự đoàn kết giữa người dân di cư và người dân sở tại.