phần mở đầu và kết luận, luận văn có cấu trúc gồm 3 chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1: Những vấn đề chung và hành trình sáng tác của nhà văn Đoàn Giỏi Chƣơng 2: Dấu ấn Địa – văn hóa trong tiểu thuyết Đất rừng phương Nam Chƣơng 3: Đặc điểm nghệ thuật của tiểu thuyết Đất rừng phương Nam từ góc nhìn địa – văn hóa. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA NHÀ VĂN ĐOÀN GIỎI 1. Văn hóa Văn hóa là một khái niệm bao trùm mọi lĩnh vực của đời sống con ngƣời. Nó là nền tảng cho mọi ngành khoa học, từ xã hội học, tâm lý học, văn học, toán học, vật lý học, hóa học, sinh học, âm nhạc, ngôn ngữ học, v.v…Chính vì có phạm vi lớn nhƣ vậy nên văn hóa có nội hàm rất rộng và có nhiều cách hiểu, cách tiếp cận khác nhau.
Trong thời kì toàn cầu hóa hiện nay, vấn đề văn hóa lại càng đƣợc đặt ra bức thiết hơn bao giờ hết. Mỗi quốc gia đều cố gắng giữ gìn nền văn hóa độc đáo của riêng mình trong xu thế hội nhập toàn cầu. Cuối thế kỉ XX là thời kì bùng nổ nghiên cứu về văn hóa và nhận đƣợc sự chú ý đặc biệt của các nhà nghiên cứu trong mọi lĩnh vực. Hàng loạt những công trình nghiên cứu về văn hóa đã ra đời, cùng với đó là việc vận dụng nghiên cứu văn hóa trong nhiều lĩnh vực khác, đem lại những kết quả bất ngờ, thú vị… Trong quá trình nghiên cứu, đã có nhiều định nghĩa về văn hóa đƣợc đƣa ra.
Đây là một khái niệm rộng và phức tạp, do đó, vẫn chƣa thể khẳng định đâu là khái niệm hoàn chỉnh, chính xác nhất cho vấn đề này. Cho đến nay, số lƣợng định nghĩa về văn hóa đang ngày càng tăng lên. Ngay từ năm 1952, hai nhà nhân loại học Mỹ là Alfred Kroeber và Clyde Kluckhohn trong cuốn sách Culture, a critical review of concept and definitions (Văn hóa, điểm lại bằng cái nhìn phê phán các khái niệm và định nghĩa) đã từng thống kê có tới 164 định nghĩa khác nhau về văn hóa trong các công trình nổi tiếng thế giới. Còn theo Phan Ngọc, tính đến hiện nay trên thế giới đã có khoảng hơn 400 định nghĩa về văn hóa [61, tr.
Trong thời kỳ Cổ đại ở Trung Quốc, văn hóa đƣợc hiểu là cách thức điều hành xã hội của tầng lớp thống trị dùng văn hóa và giáo hóa, dùng cái hay, cái đẹp để giáo dục và 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cảm hóa con ngƣời. Văn đối lập với vũ, vũ công, vũ uy dùng sức mạnh để cai trị. Nghĩa gốc của văn hóa theo chữ Hán là tổng xƣng của “văn trị” và “giáo hóa”. Ở phƣơng Tây, từ “văn hóa” trong tiếng Anh và tiếng Pháp (culture), tiếng Đức (Kultur) có nguồn gốc từ các dạng của động từ Latin colere là colo, colui, cultus với hai nghĩa: “(1) giữ gìn, chăm sóc, tạo dựng trong trồng trọt; (2) cầu cúng”.
Các nhà khoa học phƣơng Tây đã dựa trên những cách tiếp cận khác nhau để định nghĩa về văn hóa: - Các tiếp cận theo phƣơng pháp miêu tả - Cách tiếp cận theo phƣơng pháp lịch sử - Cách tiếp cận giá trị - Cách tiếp cận theo phƣơng pháp tâm lý học - Cách tiếp cận cấu trúc - Cách định nghĩa nguồn gốc Các cách tiếp cận trên tuy khác nhau nhƣng chúng đều dựa trên những nguyên tắc chung đó là dựa trên mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, dựa trên hình thái kinh tế xã hội và những nguyên tắc hoạt động của triết học Mác nhƣ nguyên tắc thực tiễn để nêu lên một định nghĩa về văn hóa. Mỗi cách tiếp cận đều cho thấy một khía cạnh ƣu việt riêng. Tuy nhiên, cách tiếp cận văn hóa dựa trên giá trị học là một phƣơng pháp tiếp cận đã có từ lâu đời và cho đến nay vẫn thể hiện đƣợc vai trò quan trọng, nổi trội của nó. “Cách tiếp cận này không chỉ thâm nhập vào triết học mà còn có cả lý luận văn hóa, mỹ học, đạo đức học cùng nhiều bộ môn khoa học khác và đã dấy lên những cuộc tranh luận đến tận bây giờ.
Quá trình phát triển của tiếp cận giá trị học đã thể hiện sự tìm kiếm bản chất của văn hóa theo ba cấp độ đối tượng: cấp độ vật chất, cấp độ chức năng và cấp độ hệ thống. Tương ứng với cấp độ vật chất của đối tượng là định nghĩa mô tả văn hóa như thế giới các đồ vật được con người sáng tạo và sử dụng trong quá trình lịch sử. Trong một công trình 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghiên cứu về văn hóa của mình, Iu.Pađôlưi đã khẳng định: Văn hóa trong ý nghĩa rộng rãi nhất của từ này, đó là tất cả những cái đã và đang được tạo ra bởi nhân loại” [83]. Trong số những định nghĩa và cách tiếp cận đó, E.B Taylor (1832- 1917) nhà nhân học văn hóa ngƣời Anh đã đƣa ra một khái niệm văn hóa đƣợc nhiều ngƣời đồng tình.
Trong cuốn primitive culture - văn hóa nguyên thủy , ông quan niệm văn hóa là “một tổng thể phức hợp bao gồm kiến thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật lệ, phong tục và tất cả những khả năng và thói quen mà con người đạt được với tư cách là một thành viên trong xã hội”. Trong thế kỉ XX, F.Boa cho rằng khái niệm văn hóa cần đƣợc xét ở mức độ khác biệt chứ không xét ở mức độ cao hay thấp. Klúchôn quan niệm văn hóa là loại hành vi rõ ràng và ám thị đã đƣợc đúc kết và truyền lại bằng biểu tƣợng. UNESCO đã đƣa ra khái niệm chính thức về văn hóa trong Hội nghị quốc tế do UNESCO chủ trì tại Mexico năm 1982: “Văn hóa hôm nay có thể coi là tổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm quyết định tính cách của một xã hội hay của một nhóm người trong xã hội.
Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống các giá trị, những tập tục và những tín ngưỡng. Văn hóa đem lại cho con người khả năng suy xét bản thân. Chính văn hóa làm cho chúng ta trở thành những sinh vật đặc biệt nhân bản, có lí tính, có óc phê phán và dấn thân một cách đạo lí. Chính nhờ văn hóa mà con người tự thể hiện, tự ý thức được bản thân, tự biết mình là một phương án chưa hoàn thành đặt ra để xem xét những thành tựu của bản thân, tìm tòi không biết mệt những ý nghĩa mới mẻ và sáng tạo nên những công trình vượt trội lên bản thân” (88, tr.
23, 24) 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Sau đó, trong Thập kỉ thế giới phát triển văn hóa (1987-1997), Tổng Giám đốc UNESCO đã đƣa ra định nghĩa “Văn hóa là tổng thể sống động các hoạt động sáng tạo trong quá khứ và hiện tại. Qua các thế kỉ, hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên một hệ thống các giá trị, các truyền thống và thị hiếu – những yếu tố xác định đặc tính riêng của từng dân tộc” [Thông tin UNESCO,1.1988] Đó là những định nghĩa tiêu biểu về văn hóa đã đƣợc nhiều nhà nghiên cứu đồng tình. Những định nghĩa này đã giúp chúng ta có thêm nhìn nhận về những khía cạnh mới của văn hóa. Ở Việt Nam, tuy vấn đề văn hóa đƣợc đặt ra có muộn hơn một chút nhƣng cũng có không ít những nhà nghiên cứu đã tìm hiểu và đƣa những khái niệm về văn hóa khác nhau.
Trần Quốc Vƣợng quan niệm “Văn hóa…là cái tự nhiên được biến đổi bởi con người…để từ đó hình thành một lối sống, một thế ứng xử, một thái độ tổng quát của con người đối với vũ trụ, thiên nhiên và xã hội, là cái vai trò của con người trong vũ trụ đó, với hệ thống những chuẩn mực, những giá trị, những biểu tượng, những quan niệm…tạo nên phong cách diễn tả tri thức và nghệ thuật của con người. Trần Ngọc Thêm thì cho rằng “văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình”. Đó là hai nhà nghiên cứu tiêu biểu trong lĩnh vực văn hóa. Còn rất nhiều những định nghĩa khác nhƣng tất cả đều cho thấy mối liên quan mật thiết của văn hóa tới mọi mặt của đời sống xã hội.
Có thể thấy rằng khái niệm về văn hóa cũng phong phú nhƣ bản thân nó vậy. Mỗi khám phá mới về văn hóa lại cho chúng ta thêm những tƣ liệu thiết thực về đời sống con ngƣời. Và văn học, với sứ mệnh là nhân học, là sản phẩm của con ngƣời, do con ngƣời 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com và vì con ngƣời nên sự ảnh hƣởng của văn hóa tới văn học là điều đƣơng nhiên. Do đó, ngày càng có nhiều nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa, giúp chúng ta có thêm những khám phá mới và làm bền vững thêm mối quan hệ giữa văn học và đời sống con ngƣời.
Mối quan hệ giữa văn hóa và văn học Các học giả phƣơng Tây nhƣ R. Hall đã khẳng định văn học là bộ phận của văn hoá. Sau khi các hƣớng nghiên cứu văn học từ tác giả, từ thi pháp,… dần dần trở nên phổ biến và để lại những hoài nghi thì hƣớng nghiên cứu văn hóa học đem lại những khám phá mới mẻ. Khi nghiên cứu kí hiệu học, mẫu gốc các tác giả đã đồng thời đặt văn học vào trong hệ thống văn hóa (R.
Bakhtin đã nghiên cứu tiểu thuyết của Rabelais trong chỉnh thể văn hóa, từ các phạm trù văn hóa trung đại và phục hƣng trong công trình “Sáng tác của Francois Rabelais với văn hóa dân gian thời trung đại và Phục hưng”, nghiên cứu nguyên tắc đối thoại và phức điệu trong văn học nhƣ một vấn đề văn hóa. Ông quan niệm “Trước hết khoa học nghiên cứu văn học cần phải gắn bó chặt chẽ với lịch sử văn hóa. Không thể hiểu nó ngoài cái bối cảnh nguyên vẹn của toàn bộ văn hóa một thời đại trong đó nó tồn tại. Không được tách nó khỏi các bộ phận khác của văn hóa, cũng như không được như người ta vẫn làm, và trực tiếp gắn bó với các nhân tố xã hội – kinh tế, vượt qua đầu văn hóa.
Những nhân tố xã hội – xã hội tác động tới toàn bộ văn hóa nói chung, và chỉ thông qua văn hóa mới tác động được tới văn học”.