MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài: Xăng dầu là loại hàng hoá đặc biệt mang tính chiến lƣợc không thể thiếu, có tầm quan trọng và tác động mạnh mẽ đến sự phát triển của một nền kinh tế. Một thực tế rõ ràng rằng tất cả các ngành kinh tế đều chịu ảnh hƣởng to lớn của ngành xăng dầu. Không chỉ thế, đây còn là mặt hàng thiết yếu, phục vụ cho việc đi lại, học tập, làm việc,… của ngƣời dân.
Do đó, giá xăng dầu giảm cũng giúp hộ gia đình giảm chi tiêu cho việc đi lại hằng ngày, qua đó kích thích tiêu dùng nhờ khoản tiền tiết kiệm đƣợc. Giá cƣớc vận tải giảm cũng có thể giúp giá hàng hóa tiêu dùng giảm. Nhƣ vậy, ngƣời tiêu dùng sẽ đƣợc hƣởng lợi kép từ việc chi tiêu cho vấn đề năng lƣợng. Khi đó, tình hình kinh doanh, làm ăn của doanh nghiệp và ngƣời dân sẽ thuận lợi hơn.
Cho nên hộ gia đình cũng là đối tƣợng vừa chịu tác động trực tiếp vừa chịu tác động gián tiếp từ biến động giá xăng dầu. Một khi giá xăng dầu biến động, chắc chắn các ngành kinh tế cũng nhƣ giá cả các loại hàng hoá cũng sẽ biến động theo, từ đó tác động trực tiếp đến đời sống của ngƣời dân và cũng tác động đến tính ổn định của nền kinh tế. Từ sau cú sốc giảm giá xăng dầu vào năm 2014, tính đến thời điểm hiện nay, giá xăng dầu liên tục đƣợc điều chỉnh giảm. Có thời điểm giá xăng chỉ còn khoảng 14.450 đồng/lít (xăng RON 95), đạt mức thấp nhất trong 9 năm qua.
Trên thực tế, thời gian qua giá xăng dầu đã giảm tới khoảng 40%. Đối với một nƣớc nhập khẩu một lƣợng xăng dầu thành phẩm lớn (chiếm hơn 50%) nhƣ Việt Nam thì việc giá xăng dầu giảm mang lại rất nhiều tác động đa chiều. Về mặt tích cực, khi chi tiêu cho xăng dầu giảm thì thu nhập khả dụng của ngƣời tiêu dùng còn lại cho các sản phẩm hàng hoá khác sẽ tăng lên và sự gia tăng sức mua cho ngƣời dân trong nƣớc sẽ góp phần làm tăng GDP. Đây cũng là cơ hội để phát triển các hoạt động sản xuất, chi phí đầu vào giảm làm 2 giảm giá bán sản phẩm, tăng sức cạnh tranh của hàng hoá, doanh nghiệp đƣợc kích thích tốt hơn kéo theo tăng trƣởng kinh tế và tăng thu cho ngân sách từ thuế giá trị gia tăng, thuế sản xuất…Tuy nhiên, việc giảm giá xăng dầu không chỉ tạo ra lợi ích mà còn mang lại những tác động tiêu cực đối với các ngành kinh tế và cả nền kinh tế Việt Nam.Cú sốc giảm giá xăng dầu sẽ làm giảm thu cho ngân sách ở khâu nhập khẩu.
Hằng năm chúng ta cũng nhập về một lƣợng không nhỏ xăng dầu thành phẩm, và với mức thuế suất từ khoảng 10% đến 20% thì số thuế thất thu cũng không phải nhỏ. Lúc này, mô hình cân bằng tổng thể là mô hình thích hợp để đo lƣờng và phân tích tác động của cú sốc giá xăng dầu. Có thể nói, cú sốc giảm giá xăng dầu năm 2014 đã mang lại cho nƣớc ta những tác động đa chiều. Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chƣa có nghiên cứu nào tại Việt Nam phân tích tác động của giảm giá xăng dầu đến các ngành kinh tế Việt Nam nói riêng và toàn bộ nền kinh tế Việt Nam nói chung, càng chƣa có nghiên cứu nào mang tính thực nghiệm để đo lƣờng về tác động của giá xăng dầu gây ra nhiều bất lợi hơn hay mang lại nhiều lợi ích hơn cho các ngành kinh tế.
Đó là lý do để tác giả chọn đề tài “Ứng dụng mô hình cân bằng tổng thể để phân tích tác động của sự biến động giá xăng dầu đến các ngành kinh tế Việt Nam” để nghiên cứu. Mục tiêu nghiên cứu 2. Mục tiêu nghiên cứu tổng quát Đánh giá tác động của sự biến động giá xăng dầu đến các ngành kinh tế Việt Nam, từ đó đề xuất các giải pháp để hạn chế các tác động tiêu cực , đồng thời phát huy các tác động tích cực của biến động đó. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể - Tìm hiểu về biến động giá xăng dầu Việt Nam trong giai đoạn 2012 cho tới nay.
3 - Phân tích tác động của cú sốc thay đổi giá xăng dầu theo kịch bản mô phỏng đƣa ra tới các ngành kinh tế của Việt Nam, thu ngân sách nhà nƣớc, kim ngạch xuất nhập khẩu và tốc độ tăng trƣởng kinh tế. - Rút ra các hàm ý chính sách phù hợp nhằm hạn chế những tác động tiêu cực của biến động giá xăng dầu đối với nền kinh tế, đồng thời tận dụng cơ hội từ cú sốc giá xăng dầu để góp phần thúc đẩy tăng trƣởng các ngành, chuyển dịch cơ cấu và cải thiện hiệu quả kinh tế. Câu hỏi hay giả thuyết nghiên cứu - Tình hình biến động giá xăng dầu trong giai đoạn 2014 – 2016 diễn ra nhƣ thế nào? - Cú sốc giá xăng dầu ảnh hƣởng nhƣ thế nào đến các ngành kinh tế của Việt Nam và các nhóm hộ gia đình? - Những giải pháp hạn chế tác động tiêu cực và phát huy tác động tích cực? 4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 4.
Đối tƣợng nghiên cứu Đề tài nghiên cứu về tác động của biến động giá xăng dầu trong giai đoạn 2014 – 2016 đến các ngành kinh tế của Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu - Về không gian: nền kinh tế Việt Nam. - Về thời gian: số liệu sử dụng lấy từ năm 2014 tới tháng 6/2017 và SAM 2012. Phƣơng pháp nghiên cứu - Phƣơng pháp thu thập số liệu: Thu thập số liệu thứ cấp từ các nguồn niên giám thống kê, các công bố giá bán xăng dầu của Petrolimex, ma trận hạch toán xã hội SAM 2012 … 4 - Phƣơng pháp phân tích thống kê: Phƣơng pháp này đƣợc sử dụng để thống kê dữ liệu dãy số thời gian giá xăng dầu trong nƣớc để qua đó có thể có cái nhìn tổng quan nhất về tình hình biến động của giá xăng dầu; từ đó xây dựng kịch bản mô phỏng về cú sốc giá xăng dầu, phục vụ cho các nội dung khác của luận văn.
- Phƣơng pháp thống kê mô tả: sử dụng phƣơng pháp đồ thị và bảng thống kê, tổng hợp các chỉ tiêu là số tuyệt đối và số tƣơng đối, từ đó đƣa ra nhận định mô tả thực trạng hiện nay về biến động giá xăng dầu trong nƣớc. - Phƣơng pháp so sánh: phƣơng pháp sử dụng để so sánh một số chỉ tiêu để thấy sự biến động qua các năm, tác động của biến động giá xăng dầu tới một số chỉ tiêu, ngành sản xuất nói riêng và nền kinh tế nói chung ở năm gốc so với kịch bản mô phỏng. - Phƣơng pháp phân tích tổng hợp: từ những số liệu thu thập, chọn lọc những kết quả nghiên cứu để đƣa ra nhận định cụ thể. Từ đó có đƣợc cái nhìn tổng quát về tác động của biến động giá xăng dầu lên toàn bộ các ngành kinh tế của Việt Nam, đồng thời đƣa ra kiến nghị và một số hàm ý chính sách cần thiết.
- Áp dụng mô hình cân bằng tổng thể dạng tĩnh (CGE): Đây là phƣơng pháp cốt yếu đƣợc sử dụng trong luận văn. Từ việc khai thác dữ liệu nghiên cứu từ Ma trận hạch toán xã hội của Việt Nam 2012 để có thể xây dựng mô hình cân bằng tổng thể nhằm mô phỏng toàn bộ nền kinh tế, từ đó, sử dụng mô hình GAMS để tính toán sự thay đổi các chỉ tiêu của nền kinh tế và các tác động của sự thay đổi giá xăng dầu đối với các ngành kinh tế Việt Nam theo kịch bản mô phỏng. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài - Lƣợng hoá các tác động khác nhau của giá xăng dầu đến nền kinh tế Việt Nam. Từ đó đề xuất các hàm ý chính sách nhằm tận dụng cơ hội từ cú 5 sốc giá xăng dầu để góp phần thúc đầy tăng trƣởng kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế một cách phù hợp.
- Những kết quả nghiên cứu của đề tài có thể đƣợc sử dụng làm tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu khoa học, hay các chƣơng trình cử nhân, cao học thuộc các chuyên ngành, lĩnh vực có liên quan. Kết cấu dự kiến của luận văn Chƣơng 1: Tổng quan tài liệu nghiên cứu và tác động của biến động giá xăng dầu đến các ngành kinh tế Việt Nam Chƣơng 2: Phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3: Kết quả phân tích tác động của biến động giá xăng dầu đến các ngành kinh tế Việt Nam Chƣơng 4: Kiến nghị và hàm ý chính sách 6 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU VÀ TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỘNG GIÁ XĂNG DẦU ĐẾN CÁC NGÀNH KINH TẾ VIỆT NAM 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tài liệu nghiên cứu ở trong nƣớc Hiện nay,tại Việt Nam vẫn chƣa có các nghiên cứu thực nghiệm mang tính hệ thống về tác động của cú sốc xăng dầu đến các ngành kinh tế và toàn bộ nền kinh tế.
Mặc dù có một số bài báo đề cập đến những tác động có thể có của thay đổi giá xăng dầu nhƣng sử dụng các phƣơng pháp VAR là chủ yếu. Trƣơng Văn Phƣớc, Chu Hoàng Long (2005) sử dụng phƣơng pháp VAR để đƣa ra các lập luận về ƣớc lƣợng trực tiếp tác động của các yếu tố lên CPI, trong đó có tác động của giá xăng dầu. Kết quả cho thấy đã có mối quan hệ dài hạn giữa CPI và giá xăng dầu. Cụ thể là giá xăng thế giới không có tác động ngay lập tức đến CPI nhƣng có độ trễ.
Tính trong dài hạn, giá xăng tăng 1% làm CPI tăng 0,16%. Tuy nhiên chƣa thể kiểm định thực nghiệm kết quả này. Hơn nữa, việc tăng giá xăng dầu không có tác động ngay lập tức đến CPI và tính động khá phức tạp của giá xăng dầu cho thấy ảnh hƣởng của sự kiểm soát trực tiếp đối với xăng dầu. Có thể các biện pháp này đã tạo ra độ trễ và làm thay đổi tác động của giá xăng dầu ở Việt Nam.
Camen (2006) đã sử dụng một mô hình VAR nghiên cứu các nhân tố ảnh hƣởng đến lạm phát của Việt Nam với số liệu tháng trong giai đoạn từ tháng 2 năm 1996 đến tháng 4 năm 2005. Kết quả cho thấy giá dầu và giá gạo quốc tế đóng vai trò quan trọng đối với lạm phát và gợi ý rằng giá quốc tế và tỷ giá cũng có vai trò giải thích biến động của lạm phát (19%).