phần mở đầu và kết luận, cấu trúc của đề tài bao gồm ba phần chính. Phần một trình bày khái quát sự cần thiết và tình hình huy động vốn TDNN qua phát hành TPCP ở Việt Nam giai đoạn từ năm 2000 đến nay. Phần hai mô tả sự thất bại của hoạt động huy động vốn TDNN qua phát hành TPCP năm 2009, đánh giá và phân tích những nguyên nhân chính dẫn đến sự thất bại đó. Phần ba trình bày một số khuyến nghị chính sách giúp Việt Nam nâng cao khả năng huy động vốn TDNN qua phát hành TPCP trong giai đoạn tới.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 7 PHẦN I 8 SỰ CẦN THIẾT VÀ TÌNH HÌNH HUY ĐỘNG VỐN TÍN DỤNG 9 NHÀ NƯỚC QUA PHÁT HÀNH TPCP Ở VIỆT NAM 19 1. Khái niệm và vai trò của TDNN 31 1. Khái niệm TDNN TDNN là một biện pháp huy động nguồn lực tài chính do Nhà nước thực hiện thông qua hình thức vay (trong và ngoài nước) và cho vay đầu tư phát triển kinh tế. TDNN xuất hiện nhằm đáp ứng yêu cầu giải quyết tình trạng thâm hụt NSNN và yêu cầu phát triển kinh tế do Nhà nước thực hiện.
Vai trò của TDNN Về mặt lý thuyết, TDNN có bốn vai trò quan trọng (Trần Văn Giao (2009). Thứ nhất, TDNN giúp phân phối lại các nguồn lực tài chính của xã hội thông qua việc Chính phủ thực hiện huy động các nguồn vốn từ các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước và cho các doanh nghiệp, tổ chức kinh doanh, hộ gia đình vay lại nhằm thỏa mãn nhu cầu đầu tư phát triển theo kế hoạch, định hướng của Nhà nước. Thứ hai, TDNN góp phần bù đắp thâm hụt NSNN và lành mạnh hóa nền tài chính – tiền tệ quốc gia. Việc vay nợ của Nhà nước là một biện pháp tín dụng quan trọng nhằm bù đắp thiếu hụt NSNN và bổ sung nguồn vốn đầu tư phát triển.
Chính phủ có thể thực hiện huy động vốn từ các thành phần kinh tế trong nước cũng như từ các Chính phủ, tổ chức, cá nhân ở nước ngoài dưới các hình thức phát hành tín phiếu, trái phiếu kho bạc, chứng chỉ đầu tư và các hiệp định vay nợ. Cơ chế TDNN LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 ra đời giúp xóa bỏ cơ chế phát hành tiền để bù đắp thâm hụt NSNN, là nền tảng cho việc lành mạnh hóa khu vực tiền tệ - ngân hàng, góp phần duy trì giá trị đồng nội tệ quốc gia. TDNN ra đời còn giúp tách bạch hoạt động tín dụng chính sách và tín dụng thương mại, có tác dụng tích cực hạn chế rủi ro thanh khoản cho các ngân hàng thương mại (NHTM). Thứ ba, TDNN góp phần điều chỉnh cơ cấu kinh tế, nâng cao hiệu quả đầu tư.
Mục tiêu của TDNN là thực hiện chức năng điều tiết vĩ mô nền kinh tế, giải quyết những vấn đề tồn tại của cơ chế thị trường như phân hóa giàu nghèo, hàng hóa công. Vì vậy, TDNN tập trung vào các dự án qua đó trực tiếp hoặc gián tiếp khuyến khích phát triển các ngành nghề, lĩnh vực theo định hướng của Nhà nước, góp phần điều chỉnh cơ cấu kinh tế. Bên cạnh đó, nếu các cơ chế, chính sách quản lý TDNN được qui định chặt chẽ sẽ có tác động tích cực trong việc phân bổ nguồn vốn một cách hiệu quả cho hoạt động đầu tư thuộc trách nhiệm tài chính quốc gia. Thứ tư, TDNN cung cấp hàng hóa cho thị trường tài chính, tham gia điều tiết tiền tệ và kiềm chế lạm phát hoặc giảm phát trong nền kinh tế.
Huy động TDNN thông qua phát hành TPCP kỳ hạn ngắn, trung và dài hạn sẽ góp phần bổ sung, đa dạng hóa hàng hóa trên thị trường tài chính. Đặc biệt, tín phiếu kho bạc được phát hành với khối lượng lớn và thường xuyên trở thành hàng hóa chủ lực tham gia TTM - một công cụ gián tiếp để điều hành chính sách tiền tệ quốc gia. Tùy vào tình hình kinh tế ở từng thời kỳ nhất định, NHNN sẽ sử dụng TPCP với các kỳ hạn thích hợp để bơm hoặc rút tiền ra khỏi lưu thông nhằm điều hòa, ổn định tiền tệ và kiềm chế lạm phát hoặc giảm phát trong nền kinh tế. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Hình thức huy động vốn TDNN qua phát hành TPCP 33 1. Khái niệm TPCP Theo Nghị định 141/2003/NĐ-CP, ngày 20/11/2003 [18], “Trái phiếu Chính phủ là một loại chứng khoán nợ, do Chính phủ phát hành, có thời hạn, có mệnh giá, có lãi, xác nhận nghĩa vụ trả nợ của Chính phủ đối với người sở hữu trái phiếu”. Như vậy, TPCP là một loại công cụ nợ mà Chính phủ sử dụng để huy động vốn trong và ngoài nước. TPCP bao gồm tín phiếu kho bạc, trái phiếu kho bạc, trái phiếu công trình trung ương, trái phiếu đầu tư và trái phiếu ngoại tệ.
TPCP có thể được phát hành dưới dạng chứng chỉ hoặc bút toán ghi sổ. Ưu, nhược điểm của hình thức huy động vốn TDNN qua phát hành TPCP Huy động vốn TDNN có thể được thực hiện qua các hình thức như hỗ trợ phát triển chính thức (ODA), vay nợ ngân hàng hay phát hành TPCP. Huy động vốn qua phát hành TPCP là hình thức huy động TDNN thông qua việc Chính phủ phát hành chứng khoán nợ để vay nợ trong và ngoài nước. Ưu điểm của hình thức này là phạm vi huy động vốn rộng vì Chính phủ có thể thực hiện việc phát hành TPCP để huy động vốn ở cả thị trường trong nước và quốc tế.
Một ưu điểm nữa đó là phát hành TPCP tạo điều kiện vay nợ trung và dài hạn cho Nhà nước trong khi người mua TPCP không nhất thiết phải nắm giữ trái phiếu cho đến khi đáo hạn mà có thể chuyển nhượng TPCP để thu hồi vốn trên thị trường thứ cấp. TPCP được phát hành và giao dịch trên thị trường góp phần đa dạng hóa hàng hóa trên thị trường tài LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 chính, là công cụ quan trọng để thực hiện chính sách tiền tệ quốc gia. Chính vì vậy hiện nay phát hành TPCP đã trở thành hoạt động thường xuyên ở hầu hết các nước, kể cả những nước có thặng dư ngân sách. Tuy có nhiều ưu điểm so với các hình thức TDNN khác nhưng vay nợ bằng hình thức phát hành TPCP sẽ tạo ra nợ trong tương lai, làm tăng chi ngân sách quốc gia nên khối lượng vay nợ cũng phải được tính toán và phải có kế hoạch trả nợ cùng với lãi vay hợp lý để không gây nên mất cân đối lớn cho ngân sách và tạo ra những bất ổn cho nền kinh tế quốc gia.
Nhu cầu huy động vốn TDNN qua phát hành TPCP ở Việt Nam Ở Việt Nam, phát hành TPCP được sử dụng như một kênh quan trọng nhằm huy động vốn bù đắp thâm hụt ngân sách và tài trợ các dự án đầu tư phát triển quốc gia. Số liệu thống kê bảng 1.1 cho thấy, chưa kể các khoản chi ngoài ngân sách được thực hiện thông qua các quỹ tài chính Nhà nước ngoài ngân sách, thâm hụt ngân sách của Việt Nam suốt giai đoạn 2000 – 2008 luôn ở mức xấp sỉ 5% GDP/năm. Năm 2009, với việc đưa ra gói kích thích kinh tế qui mô 8 tỷ USD của Chính phủ (tương đương khoảng 10% GDP của năm 2009) nhằm ngăn chặn đà suy giảm và kích thích tăng trưởng kinh tế trước tác động bất lợi của khủng khoảng kinh tế toàn cầu đã đẩy mức thâm hụt NSNN của Việt Nam lên đến 6,9% GDP. 2 Để bù đắp bội chi ngân sách ngày một gia tăng, Chính phủ đẩy mạnh thực hiện vay nợ trong và ngoài nước, trong đó nguồn vay trong nước chiếm trên 70%.
3 2 Ứớc tính thâm hụt NSNN năm 2010 của Việt Nam sẽ tiếp tục ở mức cao, khoảng 6,2% GDP. 3 Theo số liệu báo cáo mới nhất của Ủy ban Kinh tế và Tài chính - Ngân sách của Quốc hội, tỷ lệ dự nợ Chính phủ năm 2010 có thể lên tới 44,6% GDP, tiến gần sát với mức an toàn theo khuyến cáo của các tổ chức quốc tế đối với tỷ lệ này đối với các quốc gia đang phát triển là dưới 50% GDP. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1: Cân đối NSNN và nguồn bù đắp bội chi của Việt Nam 2000 – 2010E Nguồn bù đắp bội chi NSNN Bội chi NSNN Tỷ lệ bội chi/GDP (tỷ đồng) Năm (tỷ đồng) (%) Vay trong nước Vay ngoài nước 2000 18.000 Nguồn: Tổng hợp của tác giả từ số liệu của BTC,[36] và Tổng cục Thống kê [39]. Theo số liệu thống kê của BTC, vốn huy động từ phát hành TPCP giai đoạn 2000 – 2006 tài trợ trên 64% thâm hụt NSNN của Việt Nam, chiếm 73% tổng giá trị TPCP phát hành giai đoạn này.
Ngoài bù đắp thâm hụt NSNN, vốn huy động từ TPCP còn nhằm tài trợ các dự án đầu tư phát triển kinh tế theo định hướng Nhà nước (hạch toán ngoài ngân sách). Trong giai đoạn 2000 – 2006, khoảng 20% vốn từ phát hành TPCP dùng để tài trợ cho các dự án đầu tư trọng điểm quốc gia trong các lĩnh vực giao thông thủy lợi, đầu tư xây dựng, nâng cấp bệnh viện tuyến huyện, thực hiện chương trình kiên cố hóa trường học (biểu 1. Với qui mô thâm hụt NSNN tiếp tục gia tăng từ 2007 đến nay, đặc biệt trong năm 2009, trước nhu cầu vốn tài trợ gói kích thích kinh tế của Chính phủ thì áp lực huy động vốn từ kênh phát hành TPCP của Việt Nam càng lớn hơn rất nhiều. Cụ thể, theo số liệu báo cáo từ BTC, nhu cầu vốn TPCP trong năm 2009 lên đến LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.000 tỷ đồng 4 và năm 2010, theo ước tính, nhu cầu vốn từ TPCP là 114.000 tỷ đồng, bao gồm 56.000 tỷ đồng vốn TPCP theo kế hoạch giải ngân đã được Chính phủ phê duyệt 5 và nhu cầu thanh toán nợ vay TPCP đáo hạn trong năm 2010 trên 50.1: Giá trị TPCP phát hành theo mục đích sử dụng giai đoạn 2000 – 2006 Huy động vốn bằng TPCP theo mục đích sử dụng (bình quân giai đoạn 2000 - 2006 (%)) Cho giáo dục; 3,0% Cho Ngân hàng Cho công trình Phát triển; Trung ương; 7,5% 0,02% Cho giao thông Cho ngân sách thủy lợi; 16,7% nhà nước; 72,9% Nguồn: Tổng hợp của tác giả từ số liệu công bố của Bộ tài chính,[36].
Trong giai đoạn tới, để bù đắp thâm hụt NSNN và đáp ứng nhu cầu vốn phục vụ đầu tư phát triển kinh tế ngày càng cao của Việt Nam thì hoạt động huy động vốn 4 Nhu cầu huy động vốn từ TPCP năm 2009 khoảng 200.000 tỷ đồng, trong đó, KBNN là 126.000 tỷ đồng, Ngân hàng Phát triển Việt Nam (VDB) 40.