MỞ ĐẦU ĐẦU thiếết của đề tài nghi 1. Tính cấp thi nghiêên cứu Thị trường chứng khoán (TTCK) Việt Nam ngày càng đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của ngành tài chính nước ta. Sự ra đời của TTCK góp phần hoàn thiện cơ cấu thị trường tài chính và tạo ra một kênh huy động vốn dài hạn cho đầu tư phát triển, góp phần đẩy mạnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước. So với thời điểm mới đi vào hoạt động (tháng 7 năm 2000), TTCK chỉ có 2 công ty niêm yết thì đến nay, số lượng các công ty niêm yết trên cả 2 sàn Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh đã hơn 600 công ty.
Sự phát triển của thị trường phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó hiệu quả kinh doanh (HQKD) của các công ty niêm yết là một trong những yếu tố quan trọng thu hút các nhà đầu tư tham gia vào thị trường. Những thông tin về HQKD của các công ty luôn chiếm được sự quan tâm của đông đảo các nhà quản lý và các nhà đầu tư, trở thành cầu nối quan trọng giữa các nhà đầu tư và doanh nghiệp (DN). Tuy nhiên, tại các công ty cổ phần (CTCP) niêm yết trên TTCK Việt Nam, nhận thức về phân tích HQKD, đặc biệt là thông tin công bố về HQKD vẫn chưa được coi trọng đúng mức. Việc phân tích và công bố thông tin liên quan đến HQKD vẫn mang nặng tính hình thức, đối phó mà chưa thực sự phản ánh đúng HQKD của các công ty.
Chính vì vậy trong thời gian làm nghiên cứu sinh, tác giả đã Hoààn thi chọn đề tài “Ho thiệện ph phâân tích hi hiệệu qu quảả kinh doanh trong các công ty cổ ph phầần niêêm yết tr ni trêên th thịị tr ườ trườ ng ch ường ứng kho chứ khoáán Vi Việệt Nam Nam”” làm đề tài nghiên cứu cho luận án tiến sĩ của mình. Xét về mặt lý luận, phân tích HQKD là một trong những nội dung quan trọng trong phân tích kinh doanh của DN, cung cấp những thông tin quan trọng về hiệu quả sử dụng các nguồn lực của DN, năng lực hoạt động cũng như khả năng sinh lợi của DN. Thông tin về HQKD chính xác là căn cứ tin cậy, hữu ích cho người sử dụng đánh giá đúng đắn vị thế và xu hướng phát triển của DN. Tuy nhiên, thực tế hiện nay có khá nhiều quan điểm, nhiều cách tiếp cận và đánh giá khác nhau về HQKD, đặc biệt là HQKD và phân tích HQKD của các công ty niêm yết trên TTCK.
2 Việc nghiên cứu để hoàn thiện phân tích HQKD của các công ty niêm yết cả về tổ chức phân tích, phương pháp, nội dung phân tích là hết sức cần thiết. Xét về mặt thực tiễn, những thông tin về HQKD của các công ty niêm yết có ý nghĩa quan trọng không chỉ với TTCK mà còn rất quan trọng đối với bản thân các công ty niêm yết và các nhà đầu tư. + Với TTCK: Để TTCK phát triển một cách ổn định và bền vững cần phải có những hàng hoá với chất lượng tốt. Chất lượng hàng hoá trên TTCK được thể hiện qua HQKD của chính các công ty niêm yết.
Tuy nhiên, dù cho thị trường có hàng hoá tốt nhưng những thông tin về các hàng hoá đó không được cung cấp minh bạch, rõ ràng cũng không thể gây dựng được niềm tin cho nhà đầu tư. Chính vì vậy, một khi thông tin về HQKD của các công ty niêm yết được công bố rõ ràng, minh bạch và được phân tích, đánh giá khách quan sẽ thu hút được nhiều nhà đầu tư quan tâm; từ đó, tạo niềm tin cho nhà đầu tư khi tham gia thị trường, góp phần phát triển TTCK bền vững. + Với các công ty niêm yết: Để có thể giành thắng lợi, tồn tại và phát triển trong môi trường kinh tế cạnh tranh, các công ty niêm yết trên TTCK phải thể hiện được đẳng cấp và vị thế của mình. Muốn vậy, công ty không thể bỏ qua yếu tố HQKD.
Không một nhà đầu tư nào quan tâm đến công ty khi mà công ty đó đang làm ăn thua lỗ, kết quả kinh doanh giảm sút. Và ngược lại, một công ty kinh doanh có hiệu quả sẽ thu hút được sự quan tâm của nhà đầu tư. Điều này đã dẫn đến một thực trạng đáng buồn là nhiều công ty tuỳ tiện trong việc cung cấp thông tin về HQKD, công bố thông tin giả tạo về HQKD làm cho thông tin về HQKD thiếu minh bạch và chính xác. Bởi vậy, việc phân tích HQKD có ý nghĩa hết sức thiết thực với các công ty niêm yết, nó là công cụ để công ty công bố những thông tin về kết quả kinh doanh, về năng lực hoạt động, năng lực quản lý, khả năng sinh lợi của DN đến nhà đầu tư.
Mặt khác, những thông tin về HQKD còn giúp DN truyền tải cả những thông điệp về chiến lược kinh doanh, về xu thế phát triển, về tốc độ và nhịp điệu tăng trưởng của DN. Những thông tin này góp phần xây dựng và tôn vinh hình ảnh DN, phát triển thương hiệu cũng như gia tăng giá trị của DN, thể hiện 3 vị thế của DN trên thị trường, góp phần tăng cường và củng cố niềm tin của các nhà đầu tư vào DN. + Với các nhà đầu tư: Khi TTCK phát triển, hàng hoá của thị trường đa dạng và phong phú, các nhà đầu tư sẽ có nhiều phương án lựa chọn. Sự phát triển của TTCK một mặt đem lại nhiều cơ hội cho nhà đầu tư, mặt khác cũng đặt nhà đầu tư trước thách thức đòi hỏi họ phải có kiến thức và hết sức khôn ngoan trong việc lựa chọn hàng hoá.
Phân tích HQKD là một trong những công cụ giúp nhà đầu tư lựa chọn được hàng hoá tốt. Tuy nhiên, không phải nhà đầu tư nào cũng có kiến thức phân tích sâu rộng để tự phân tích, đánh giá HQKD của các công ty niêm yết. Do vậy, các thông tin phân tích HQKD mà các công ty niêm yết cung cấp sẽ rất hữu ích cho nhà đầu tư, giúp họ có thể đánh giá được hiệu quả sử dụng vốn đầu tư vào DN, khả năng thu lợi từ khoản đầu tư đó. TTCK Việt Nam đã đi vào hoạt động hơn 10 năm, trong khoảng thời gian ngắn ngủi nhưng có rất nhiều thăng trầm, thị trường có những lúc phát triển quá nóng nhưng rồi lại suy thoái và hết sức ảm đảm.
Có rất nhiều yếu tố tác động, ảnh hưởng đến sự phát triển của TTCK Việt Nam trong thời gian qua nhưng một trong những vấn đề được nhắc đến rất nhiều đó là sự thiếu minh bạch thông tin của thị trường. Để TTCK đi vào ổn định và đúng bản chất, khắc phục được mặt trái của thị trường, đòi hỏi phải nâng cao tính minh bạch về thông tin liên quan đến các DN niêm yết - trong đó có thông tin về HQKD của DN - phải được đề cao. Vì vậy, việc hướng các công ty niêm yết đến việc chuẩn hóa các thông tin nói chung và thông tin về HQKD của DN nói riêng có ý nghĩa rất quan trọng. Tổng quan nghi HQKD là một phạm trù kinh tế gắn liền với nền sản xuất hàng hóa, khi DN tiến hành sản xuất kinh doanh luôn mong muốn thu được lợi ích cao nhất, đạt được hiệu quả cao nhất.
Tuy nhiên, HQKD là một phạm trù kinh tế phức tạp, hiểu chính xác về HQKD và vận dụng vào thực tiễn là một vấn đề không đơn giản. Các nhà kinh tế cũng như các nhà phân tích cũng đã dành nhiều công sức nghiên cứu bản chất của 4 HQKD và phân tích HQKD để tìm ra những nhân tố quan trọng ảnh hưởng quyết định đến HQKD giúp các DN từ đó có thể nâng cao HQKD của DN mình. Có rất nhiều nghiên cứu trong và ngoài nước về phân tích HQKD của các công ty. Các đề tài nghiên cứu thường đề cập đến các chỉ tiêu phân tích, cách đánh giá, cách đo lường HQKD, mối quan hệ của HQKD với các yếu tố như vốn kinh doanh, môi trường kinh doanh.
Các nghiên cứu cũng đề cập đến việc phân tích HQKD của các loại hình DN thuộc các lĩnh vực khác nhau như: sản xuất, cung cấp dịch vụ, tài chính, ngân hàng. Trong công trình “Performance evaluation for airlines including the consideration of financial ratios” (2000), các tác giả Cheng-Min Feng và Rong-Tsu Wang đã phát triển quá trình đánh giá HQKD của các công ty hàng không tại Đài Loan không chỉ thông qua các chỉ số vận tải như các nghiên cứu trước đây mà còn thông qua cả các chỉ tiêu tài chính [45]. Nghiên cứu đã đưa ra mô hình đánh giá HQKD của các hãng hàng không qua 3 loại chỉ tiêu đánh giá: năng suất sản xuất, khả năng tiếp thị và khả năng thực hiện dựa trên đặc điểm tổ chức và chu kỳ hoạt động. Kết quả nghiên cứu cũng chỉ ra rằng: bất cứ 1 trong 3 loại chỉ tiêu trên đều có thể thay thế các chỉ tiêu khác hoặc có thể sử dụng độc lập.
Mặt khác, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các chỉ tiêu vận tải hay chỉ tiêu tài chính không thể sử dụng đơn lẻ để phản ánh HQKD của các công ty hàng không, mà tuỳ thuộc vào mục đích đánh giá. Khi đánh giá năng lực sản xuất sử dụng các chỉ tiêu vận tải sẽ phù hợp hơn, còn khi đánh giá khả năng thực hiện, tốt nhất là sử dụng chỉ tiêu tài chính. Một nghiên cứu khác của A.Singh và Raymond S.Schmidgall trong bài báo“Analysis of financial ratios commonly used by US lodging financial executives” [39] đăng trên tạp chí Journal of Leisure Property, tháng 8 năm 2002 đã chỉ ra mức độ quan trọng của các chỉ tiêu phân tích HQKD về mặt tài chính trong 36 chỉ tiêu thường được các nhà quản lý tài chính thuộc lĩnh vực kinh doanh khách sạn sử dụng tại Mỹ. Theo kết quả nghiên cứu, các chỉ tiêu đánh giá HQKD của các công ty là các chỉ tiêu phản ánh hiệu quả sử dụng tài sản, hiệu quả quản lý hoạt động và khả năng sinh lợi.
Trong đó, các chỉ tiêu phản ánh khả năng sinh lợi được đánh giá là có mức độ quan trọng nhất trong các chỉ tiêu đánh giá HQKD về mặt tài chính. 5 Khi đánh giá HQKD của một DN các nghiên cứu thường tập trung vào các chỉ tiêu tài chính, tuy nhiên trong môi trường cạnh tranh toàn cầu những nhân tố phi tài chính cũng cần được xem xét khi đánh giá hiệu quả hoạt động của DN.