Giới thiệu dự án

Bối cảnh ngành và thực trạng cung ứng dược phẩm

Thuốc thiết yếu (Essential Medicines) đóng vai trò then chốt trong hệ thống y tế công cộng, chiếm từ 20% đến 40% tổng ngân sách y tế tại các quốc gia đang phát triển theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Việc tối ưu hóa chi phí và quản lý chuỗi cung ứng dược phẩm bệnh viện là bài toán cấp thiết nhằm ngăn ngừa tình trạng thâm hụt tài chính và lãng phí nguồn lực. Trong năm 2021, làn sóng bùng phát thứ tư của đại dịch COVID-19 với biến chủng Delta đã gây ra sự đứt gãy nghiêm trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu: nguồn cung nguyên liệu hóa dược (Active Pharmaceutical Ingredients - API) từ hai quốc gia sản xuất lớn nhất là Trung Quốc và Ấn Độ bị đình trệ, chi phí logistics đường hàng không và đường biển tăng đột biến từ 300% đến 500%. Đồng thời, các biện pháp giãn cách xã hội nghiêm ngặt cùng quy định sàng lọc y tế đã làm suy giảm đáng kể lưu lượng bệnh nhân khám ngoại trú và nội trú tại các bệnh viện tuyến đầu.

                  ┌─────────────────────────────────────────┐
                  │    Đại dịch COVID-19 & Biến thể Delta   │
                  └────────────────────┬────────────────────┘
                                       │
            ┌──────────────────────────┴──────────────────────────┐
            ▼                                                     ▼
┌──────────────────────────────┐              ┌──────────────────────────────┐
│     Đứt gãy chuỗi cung ứng   │              │   Giảm lưu lượng bệnh nhân   │
│ - Thiếu hụt nguồn API        │              │ - Giãn cách xã hội           │
│ - Logistics tăng 300-500%    │              │ - Quy trình sàng lọc gắt gao │
│ - Đội giá nguyên liệu thô    │              │ - Tỷ lệ nằm viện giảm        │
└──────────────┬───────────────┘              └──────────────┬───────────────┘
               │                                             │
               └───────────────────────┬─────────────────────┘
                                       ▼
                  ┌─────────────────────────────────────────┐
                  │      Bệnh viện Nội tiết Trung ương      │
                  │ - 362 khoản mục thuốc                   │
                  │ - Tổng ngân sách: 214,50 tỷ VNĐ         │
                  │ - Nguy cơ thiếu hụt thuốc thiết yếu     │
                  └─────────────────────────────────────────┘

Vấn đề nghiên cứu cụ thể

Bệnh viện Nội tiết Trung ương (BVNTTW) là cơ sở y tế chuyên khoa tuyến cuối phụ trách chẩn đoán, điều trị các bệnh lý nội tiết và rối loạn chuyển hóa trên phạm vi toàn quốc. Bệnh nhân đái tháo đường (ĐTĐ) chiếm tỷ trọng bệnh tật cao nhất (trên 63,9% ca bệnh) và là nhóm đối tượng có nguy cơ chuyển nặng hoặc tử vong cao gấp 2 đến 3 lần khi nhiễm SARS-CoV-2. Trong bối cảnh nguồn cung bị thắt chặt và ngân sách biến động năm 2021, Hội đồng Thuốc và Điều trị (HĐT&ĐT) đối mặt với các thách thức lớn:

  • Tỷ trọng sử dụng thuốc biệt dược gốc (Originator Drugs) và thuốc nhập khẩu còn chiếm ngân sách vượt trội so với thuốc generic trong nước.
  • Nguy cơ cạn kiệt cục bộ nhóm thuốc hạ đường huyết (Insulin), thuốc tim mạch và thuốc chống nhiễm khuẩn do thời gian giao hàng kéo dài.
  • Thiếu hụt mô hình định lượng hóa để phân tầng mức độ thiết yếu và rà soát các khoản mục chi phí không hợp lý.

Mục tiêu dự án

  1. Mô tả toàn diện cơ cấu danh mục thuốc (DMT) sử dụng tại Bệnh viện Nội tiết Trung ương năm 2021 thông qua 8 biến số phân loại: nhóm tác dụng dược lý (TDDL), nguồn gốc xuất xứ, dạng đơn/đa thành phần, phân loại biệt dược gốc/generic, đường dùng, phân tích ABC, phân tích VEN và phân tích ma trận ABC/VEN.
  2. Khảo sát định lượng mức độ ảnh hưởng của đại dịch COVID-19 đến cơ cấu DMT năm 2021 thông qua việc so sánh đối sánh đa chiều với dữ liệu giai đoạn 2019 – 2020.

Phương pháp tiếp cận giải pháp

Đề tài áp dụng phương pháp nghiên cứu mô tả cắt ngang, hồi cứu toàn bộ dữ liệu xuất nhập kho dược phẩm trong năm tài chính 2021. Khung phân tích kinh tế dược được xây dựng chuẩn hóa dựa trên các hướng dẫn của Bộ Y tế (Thông tư 21/2013/TT-BYT, Thông tư 30/2018/TT-BYT) kết hợp với hướng dẫn quản lý danh mục thuốc bệnh viện của WHO (Manual for Development and Maintenance of Hospital Drug Formularies).

Kết quả đầu ra kỳ vọng

  • Hệ thống hóa toàn bộ 362 khoản mục thuốc với tổng giá trị sử dụng đạt 214,50 tỷ VNĐ.
  • Thiết lập ma trận ABC/VEN 9 phân lớp nhằm phân loại chính xác các nhóm thuốc cần ưu tiên kiểm soát dự trữ và điều chỉnh danh mục mua sắm.
  • Đưa ra cơ sở dữ liệu định lượng phục vụ việc chuyển đổi thuốc biệt dược gốc sang thuốc generic nhóm 1 sản xuất trong nước, giúp tiết kiệm chi phí điều trị từ 10% đến 20%.

Phạm vi và giới hạn

  • Phạm vi không gian: Khoa Dược và các khoa lâm sàng tại 2 cơ sở của Bệnh viện Nội tiết Trung ương (Cơ sở 1: Thái Thịnh, Cơ sở 2: Tứ Hiệp - Thanh Trì, Hà Nội).
  • Phạm vi thời gian: Dữ liệu tiêu thụ thuốc từ ngày 01/01/2021 đến ngày 31/12/2021.
  • Giới hạn: Nghiên cứu dừng lại ở mức độ phân tích hồi cứu cơ cấu kinh tế dược trên bộ số liệu tổng hợp, chưa truy cập sâu vào dữ liệu tiêu thụ lâm sàng trên từng hồ sơ bệnh án cá thể hóa.

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Trước khi triển khai phương pháp phân tích ma trận chuẩn hóa, việc đánh giá danh mục thuốc tại nhiều bệnh viện chuyên khoa thường bộc lộ những hạn chế lớn về mặt quản trị chi phí và khả năng dự báo.

Tiêu chí so sánh Đánh giá thủ công truyền thống Phân tích ABC đơn thuần Mô hình Ma trận ABC/VEN kết hợp
Độ bao phủ dữ liệu Rời rạc theo từng đợt thầu Toàn diện theo ngân sách Toàn diện theo ngân sách & lâm sàng
Khả năng phân tầng ưu tiên Kém, phụ thuộc cảm tính bác sĩ Chỉ phân loại theo giá trị tiền Phân tầng chính xác mức độ thiết yếu
Kiểm soát lãng phí (Nhóm N) Không phát hiện được thuốc lạm dụng Khó nhận diện nếu chi phí thuốc thấp Cô lập triệt để các thuốc nhóm AN, BN
Tối ưu tồn kho & dự trữ Nguy cơ thiếu thuốc cấp cứu cao Chỉ tập trung vào nhóm giá trị cao Đảm bảo 100% thuốc nhóm V luôn sẵn có

So sánh với các nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam và quốc tế:

  • Nghiên cứu Bệnh viện Bạch Mai (2016): Tổng 1.118 khoản mục, nhóm E chiếm 70,2% số lượng và 61,5% giá trị sử dụng; nhóm biệt dược gốc chiếm tới 61,0% tổng chi phí.
  • Nghiên cứu Bệnh viện Nội tiết Nghệ An (2015): Quy mô 207 khoản mục, thuốc nhập khẩu chiếm 96,58% giá trị sử dụng, thuốc sản xuất trong nước chỉ chiếm 3,42%.
  • Nghiên cứu Bệnh viện Quốc gia Kenyatta (Kenya, 2013-2015): Nhóm I trong ma trận ABC/VEN tiêu thụ trung bình 85% ngân sách, trong khi nhóm III (CN) chiếm 1% chi phí.
                               YÊU CẦU HỆ THỐNG PHÂN TÍCH (MoSCoW)
 ┌───────────────────────────────────────┬───────────────────────────────────────┐
 │               MUST HAVE               │              SHOULD HAVE              │
 │ • Phân tích ABC (Chuẩn Pareto 80/15/5)│ • So sánh biến động chu kỳ 2019-2020  │
 │ • Phân loại VEN theo TT 21/2013/TT-BYT│ • Phân tích tỷ trọng Biệt dược gốc/   │
 │ • Thiết lập Ma trận chéo ABC/VEN      │   Generic                             │
 │ • Phân nhóm Tác dụng Dược lý (TT 30)  │ • Bóc tách chi tiết nhóm Insulin      │
 ├───────────────────────────────────────┼───────────────────────────────────────┤
 │              COULD HAVE               │               WON'T HAVE              │
 │ • Tích hợp mô hình đặt hàng kinh tế   │ • Đánh giá tương tác thuốc trên đơn   │
 │   EOQ (Economic Order Quantity)       │   cá thể                              │
 │ • Dự báo tồn kho an toàn thời gian    │ • Phân tích chi phí - hiệu quả (CEA)  │
 │   thực qua Web Dashboard              │   trực tiếp trên từng ca bệnh         │
 └───────────────────────────────────────┴───────────────────────────────────────┘

Thiết kế hệ thống xử lý dữ liệu

Kiến trúc quy trình phân tích và phân tầng dữ liệu dược tóm tắt qua sơ đồ luồng dữ liệu chuẩn hóa:

graph TD
    A["Dữ liệu thô từ phần mềm Quản lý Bệnh viện (HIS/DMS)<br/>362 Khoản mục (Excel)"] --> B["Tiền xử lý & Làm sạch dữ liệu<br/>Loại bỏ khoản mục xuất = 0; Gộp mã cùng hoạt chất/hàm lượng"]
    B --> C["Phân loại Đa tiêu chí"]
    C --> D1["Nhóm Dược lý (27 nhóm - TT 30/2018)"]
    C --> D2["Nguồn gốc (Nội/Ngoại) & Thành phần (Đơn/Đa)"]
    C --> D3["Biệt dược gốc / Generic & Đường dùng"]
    C --> D4["Phân tích ABC (Pareto Cumulative Cost)"]
    C --> D5["Phân tích VEN (HĐT&ĐT Consensus)"]
    D4 --> E["Thiết lập Ma trận Kết hợp ABC/VEN"]
    D5 --> E
    E --> F1["Nhóm I: AV, AE, AN, BV, CV<br/>Kiểm soát tối cao, tránh đứt gãy"]
    E --> F2["Nhóm II: BE, CE, BN<br/>Kiểm soát định kỳ, tồn kho vừa"]
    E --> F3["Nhóm III: CN<br/>Tối giản thủ tục, giảm thiểu lưu kho"]

Ngăn xếp công nghệ sử dụng

  • Data Processing Core: Python 3.9+ (thư viện Pandas v1.3.5, NumPy v1.21.0) hoặc Microsoft Excel Professional Edition với Power Query engine.
  • HIS Integration Interface: Module xuất báo cáo dược tự động từ phần mềm quản lý thông tin bệnh viện (HIS).
  • Standards & Nomenclatures: Hệ thống mã định danh ATC/hoạt chất quốc tế (INN), Danh mục thuốc ban hành kèm theo Thông tư 30/2018/TT-BYT.

Thiết kế cấu trúc bảng dữ liệu (Schema Definition)

CREATE TABLE hospital_drug_inventory (
    drug_id VARCHAR(20) PRIMARY KEY,
    proprietary_name VARCHAR(255) NOT NULL,
    active_ingredient VARCHAR(255) NOT NULL,
    dosage_form VARCHAR(100),
    administration_route VARCHAR(50) CHECK (administration_route IN ('Oral', 'Injectable', 'Others')),
    origin_country VARCHAR(100),
    origin_type VARCHAR(20) CHECK (origin_type IN ('Domestic', 'Imported')),
    ingredient_type VARCHAR(20) CHECK (ingredient_type IN ('Single', 'Multi')),
    drug_classification VARCHAR(20) CHECK (drug_classification IN ('Originator', 'Generic')),
    pharmacological_group_id INT NOT NULL,
    unit_price NUMERIC(15, 2) NOT NULL,
    quantity_used INT NOT NULL,
    total_expenditure NUMERIC(18, 2) GENERATED ALWAYS AS (unit_price * quantity_used) STORED,
    abc_class CHAR(1) CHECK (abc_class IN ('A', 'B', 'C')),
    ven_category CHAR(1) CHECK (ven_category IN ('V', 'E', 'N')),
    matrix_group VARCHAR(5) CHECK (matrix_group IN ('Group_I', 'Group_II', 'Group_III'))
);

Phương pháp luận (Methodology)

Nghiên cứu triển khai theo 4 giai đoạn logic với các tiêu chuẩn kiểm soát chất lượng dữ liệu nghiêm ngặt:

  1. Giai đoạn 1 - Thu thập dữ liệu (Tháng 11/2021 - 12/2021): Trích xuất toàn bộ dữ liệu DMT sử dụng, DMT mua sắm bổ sung và DMT trúng thầu tại BVNTTW năm 2021.
  2. Giai đoạn 2 - Làm sạch & Chuẩn hóa (Tháng 01/2022 - 02/2022): Làm sạch dữ liệu, loại bỏ 100% các dòng dữ liệu rỗng hoặc có tổng lượng xuất dùng bằng 0. Đồng nhất các biệt dược cùng tên gốc, nồng độ, hàm lượng về một mã định danh duy nhất.
  3. Giai đoạn 3 - Phân tích định lượng (Tháng 03/2022 - 04/2022):
    • Tính toán Giá trị sử dụng ($GTSD = \text{Đơn giá} \times \text{Số lượng}$).
    • Xây dựng thuật toán phân tích ABC: Sắp xếp $GTSD$ giảm dần $\rightarrow$ Tính tỷ trọng phần trăm $\rightarrow$ Tính phần trăm tích lũy:
      • Hạng A: Phần trăm tích lũy từ $0%$ đến $78,66%$ ($\le 80%$).
      • Hạng B: Phần trăm tích lũy tiếp theo đạt $15,19%$ ($\le 95%$).
      • Hạng C: Phần trăm tích lũy còn lại đạt $6,15%$ ($5% - 10%$).
    • Phân loại VEN: Phối hợp cùng HĐT&ĐT gán nhãn Vital (V), Essential (E), Non-essential (N) cho 362 khoản mục.
  4. Giai đoạn 4 - Tổng hợp & Báo cáo so sánh (Tháng 05/2022): Đối chiếu với dữ liệu dịch tễ và cung ứng năm 2019-2020.

Implementation và kết quả

Quy trình phân tích dữ liệu & Thuật toán

Quy trình tính toán phân loại ma trận ABC/VEN và phân nhóm chỉ tiêu kinh tế dược được lập trình tự động hóa với độ phức tạp thuật toán tối ưu:

import pandas as pd
import numpy as np

def calculate_abc_ven_matrix(file_path: str) -> pd.DataFrame:
    """
    Tự động hóa phân tích ABC, VEN và thiết lập Ma trận ABC/VEN
    Độ phức tạp thời gian: O(N log N) do thao tác sắp xếp
    """
    # 1. Đọc và tiền xử lý dữ liệu
    df = pd.read_excel(file_path)
    df = df[df['quantity_used'] > 0].copy()
    
    # 2. Tính toán Giá trị sử dụng (GTSD)
    df['total_cost'] = df['unit_price'] * df['quantity_used']
    total_hospital_spend = df['total_cost'].sum()
    
    # 3. Thuật toán Phân loại ABC theo Nguyên lý Pareto
    df = df.sort_values(by='total_cost', ascending=False).reset_index(drop=True)
    df['cost_percentage'] = (df['total_cost'] / total_hospital_spend) * 100
    df['cumulative_cost_percentage'] = df['cost_percentage'].cumsum()
    
    # Phân hạng A (<=80%), B (80-95%), C (>95%)
    conditions_abc = [
        df['cumulative_cost_percentage'] <= 80.0,
        (df['cumulative_cost_percentage'] > 80.0) & (df['cumulative_cost_percentage'] <= 95.0),
        df['cumulative_cost_percentage'] > 95.0
    ]
    df['abc_class'] = np.select(conditions_abc, ['A', 'B', 'C'], default='C')
    
    # 4. Thiết lập Nhóm Ma trận ABC/VEN
    # Nhóm I: AV, AE, AN, BV, CV
    # Nhóm II: BE, CE, BN
    # Nhóm III: CN
    df['sub_matrix'] = df['abc_class'] + df['ven_category']
    
    group_i = ['AV', 'AE', 'AN', 'BV', 'CV']
    group_ii = ['BE', 'CE', 'BN']
    group_iii = ['CN']
    
    conditions_matrix = [
        df['sub_matrix'].isin(group_i),
        df['sub_matrix'].isin(group_ii),
        df['sub_matrix'].isin(group_iii)
    ]
    df['matrix_priority'] = np.select(conditions_matrix, ['Group_I', 'Group_II', 'Group_III'], default='Undefined')
    
    return df

Kiểm định và Xác thực dữ liệu

Quá trình kiểm toán dữ liệu trên 362 khoản mục thực tế năm 2021 cho thấy độ khớp nối 100% giữa số liệu kế toán kho dược và kết quả chiết xuất thuật toán. Tổng ngân sách đạt mức 214.499.353.000 VNĐ (214,50 tỷ VNĐ).

Kết quả định lượng chi tiết

1. Cơ cấu theo nhóm tác dụng dược lý (TT 30/2018/TT-BYT)

Bệnh viện đã sử dụng thuốc thuộc 19/27 nhóm tác dụng dược lý, phản ánh đặc thù chuyên sâu của bệnh viện chuyên khoa nội tiết tuyến cuối:

STT Nhóm tác dụng dược lý Số khoản mục Tỷ lệ SKM (%) Giá trị sử dụng (VNĐ) Tỷ lệ GTSD (%)
1 Hormon và thuốc tác động vào hệ nội tiết 69 19,06% 105.505.000.000 49,35%
2 Thuốc tim mạch 74 20,44% 49.416.000.000 23,29%
3 Thuốc ký sinh trùng, chống nhiễm khuẩn 44 12,15% 24.395.000.000 11,33%
4 Thuốc chống rối loạn tâm thần & thần kinh 10 2,76% 12.946.000.000 5,83%
5 Dung dịch điều chỉnh nước, điện giải, toan kiềm 32 8,84% 4.007.000.000 2,04%
6 Thuốc tác dụng đối với máu 21 5,80% 5.948.000.000 2,41%
7 Khoáng chất và vitamin 13 3,59% 4.936.000.000 2,23%
8 Thuốc gây tê, gây mê, giãn cơ 26 7,18% 2.079.000.000 0,98%
9 Thuốc đường tiêu hóa 23 6,35% 1.497.000.000 0,89%
10 Các nhóm thuốc khác (10 nhóm còn lại) 50 13,83% 3.770.353.000 1,65%
-- Tổng cộng 362 100,00% 214.499.353.000 100,00%

Phân tích sâu nhóm Hormon và thuốc tác động vào hệ nội tiết:

  • Phân nhóm Insulin và thuốc hạ đường huyết chiếm áp đảo tuyệt đối với 51 khoản mục (chiếm 73,91% số khoản mục của nhóm) và giá trị sử dụng lên tới 102,84 tỷ VNĐ (chiếm 97,15% giá trị sử dụng của toàn nhóm hormon).
  • 4 phân nhóm còn lại (Hormon thượng thận, Tuyến giáp/kháng giáp trạng, Chế phẩm sinh dục, Thuốc đái tháo nhạt) chiếm 18 khoản mục (26,09%) nhưng chỉ tiêu thụ 2,85% chi phí nhóm.

2. Cơ cấu theo nguồn gốc, thành phần, tên thương mại và đường dùng

                                 CƠ CẤU DANH MỤC THUỐC BVNTTW NĂM 2021
 ┌───────────────────────────────────────────────────┬───────────────────────────────────────────────────┐
 │             NGUỒN GỐC XUẤT XỨ                     │             THÀNH PHẦN HOẠT CHẤT                  │
 │ • Sản xuất trong nước: 125 SKM (34,53%)           │ • Thuốc đơn thành phần: 283 SKM (78,18%)          │
 │   -> Giá trị: 33,23 tỷ VNĐ (15,47%)               │   -> Giá trị: 165,54 tỷ VNĐ (77,17%)              │
 │ • Sản xuất nước ngoài: 237 SKM (65,47%)           │ • Thuốc đa thành phần: 79 SKM (21,82%)            │
 │   -> Giá trị: 181,20 tỷ VNĐ (84,53%)              │   -> Giá trị: 48,96 tỷ VNĐ (22,83%)               │
 ├───────────────────────────────────────────────────┼───────────────────────────────────────────────────┤
 │             BIỆT DƯỢC GỐC vs GENERIC              │                 ĐƯỜNG DÙNG                        │
 │ • Biệt dược gốc: 107 SKM (29,56%)                 │ • Đường tiêm, tiêm truyền: 183 SKM (50,55%)       │
 │   -> Giá trị: 124,16 tỷ VNĐ (57,88%)              │   -> Giá trị: 92,94 tỷ VNĐ (43,28%)               │
 │ • Thuốc Generic: 255 SKM (70,44%)                 │ • Đường uống: 165 SKM (45,58%)                    │
 │   -> Giá trị: 90,34 tỷ VNĐ (42,12%)               │   -> Giá trị: 120,18 tỷ VNĐ (56,03%)              │
 │                                                   │ • Khác (Khí dung, ngoài da): 14 SKM (3,87%)       │
 │                                                   │   -> Giá trị: 1,38 tỷ VNĐ (0,69%)                 │
 └───────────────────────────────────────────────────┴───────────────────────────────────────────────────┘

3. Kết quả phân tích Ma trận ABC/VEN

Kết hợp chéo hai phương pháp phân tích cho thấy bức tranh phân bổ tài chính tối ưu của bệnh viện:

Hạng mục ma trận Nhóm V (Vital) Nhóm E (Essential) Nhóm N (Non-Essential) Tổng khoản mục (%) Tổng GTSD (%)
Hạng A (78,66% GTSD) AV: 40 SKM (11,05%)
GTSD: 60,52%		 AE: 14 SKM (3,87%)
GTSD: 18,14%		 AN: 0 SKM (0,00%)
GTSD: 0,00%		 54 SKM (14,92%) 78,66%
Hạng B (15,19% GTSD) BV: 30 SKM (8,29%)
GTSD: 8,76%		 BE: 21 SKM (5,80%)
GTSD: 6,43%		 BN: 0 SKM (0,00%)
GTSD: 0,00%		 51 SKM (14,09%) 15,19%
Hạng C (6,15% GTSD) CV: 130 SKM (35,91%)
GTSD: 3,52%		 CE: 124 SKM (34,25%)
GTSD: 2,62%		 CN: 3 SKM (0,83%)
GTSD: 0,01%		 257 SKM (70,99%) 6,15%
Tổng cộng 200 SKM (55,25%)
72,80% GTSD		 159 SKM (43,92%)
27,19% GTSD		 3 SKM (0,83%)
0,01% GTSD		 362 SKM (100,00%) 100,00%

Tổng hợp theo 3 nhóm quản lý ưu tiên:

  • Nhóm I (AV, AE, AN, BV, CV): Bao gồm 214 khoản mục (59,12% số lượng) và chiếm tới 90,94% tổng chi phí toàn viện. Đây là nhóm nòng cốt quyết định chất lượng điều trị và an toàn tài chính.
  • Nhóm II (BE, CE, BN): Gồm 145 khoản mục (40,06% số lượng), chiếm 9,05% tổng ngân sách.
  • Nhóm III (CN): Chỉ có 3 khoản mục (0,83% số lượng), chiếm vỏn vẹn 0,01% ngân sách. Đặc biệt, tiểu nhóm AN và BN đạt mức 0%, chứng minh bệnh viện không xảy ra tình trạng mua sắm lãng phí các loại thuốc không thiết yếu với chi phí cao.

4. Biến động dưới tác động của COVID-19 (So sánh 2019-2020 vs 2021)

                            SO SÁNH CƠ CẤU BIẾN ĐỘNG 2019-2020 VÀ 2021
 ┌───────────────────────────────────────┬───────────────────────────────────────┐
 │         GIAI ĐOẠN 2019 - 2020         │                NĂM 2021               │
 ├───────────────────────────────────────┼───────────────────────────────────────┤
 │ • Quy mô: 409 khoản mục               │ • Quy mô: 362 khoản mục (-47 SKM)     │
 │ • Tổng chi phí: 240,16 tỷ VNĐ         │ • Tổng chi phí: 214,50 tỷ VNĐ (-10,7%)│
 │ • Thuốc tim mạch: 94 SKM              │ • Thuốc tim mạch: 74 SKM (-20 SKM)    │
 │ • Hormon & Nội tiết: 42,27% GTSD      │ • Hormon & Nội tiết: 49,35% (+7,08%)  │
 │ • Nhóm V (VEN): 19,71% SKM (3,6% GTSD)│ • Nhóm V (VEN): 55,25% SKM(72,8% GTSD)│
 │ • Nhóm E (VEN): 73,72% SKM(94,8% GTSD)│ • Nhóm E (VEN): 43,92% SKM(27,2% GTSD)│
 └───────────────────────────────────────┴───────────────────────────────────────┘
  • Quy mô danh mục: Cắt giảm 47 khoản mục (-11,49%), tập trung giảm ở các nhóm thuốc tim mạch (-20 thuốc), thuốc giảm đau kháng viêm, thuốc giãn cơ và an thần kinh.
  • Gia tăng tỷ trọng thuốc đặc trị: Mặc dù tổng ngân sách giảm hơn 25,66 tỷ VNĐ do giảm bệnh nhân nội trú, ngân sách cho nhóm Hormon và Nội tiết vẫn tăng tuyệt đối 4,4 tỷ VNĐ (từ 42,27% lên 49,35% tổng chi phí), khẳng định nhu cầu bất biến đối với thuốc kiểm soát đường huyết ngoại trú.
  • Sự chuyển dịch tiêu chí VEN: Tỷ lệ thuốc nhóm V tăng vọt từ 19,71% lên 55,25% về số lượng và từ 3,60% lên 72,80% về giá trị sử dụng. Điều này chứng minh sự thích ứng chiến lược của HĐT&ĐT: chủ động nâng tầm quan trọng của các nhóm thuốc sống còn để thiết lập hạn mức bảo vệ tồn kho tối ưu trong thời kỳ dịch bệnh.

Đổi mới và đóng góp

Điểm mới về kỹ thuật quản lý dược bệnh viện

  1. Thiết lập mô hình phân tầng chi phí chuẩn Pareto đa chiều: Kết hợp đồng thời 8 chiều phân tích thay vì báo cáo ABC đơn lẻ, giúp cô lập chính xác 40 thuốc thuộc tiểu nhóm AV (chiếm 60,52% toàn bộ ngân sách bệnh viện).
  2. Minh chứng cấu trúc sử dụng thuốc hợp lý tuyệt đối về mặt kinh tế: Nghiên cứu chỉ ra tỷ lệ thuốc nhóm AN và BN đạt mức 0,00%, một chỉ số hoàn hảo khi so sánh với Bệnh viện Bạch Mai 2016 (AN chiếm 1,3% số lượng, 6,7% chi phí) hay Bệnh viện Kenyatta Kenya (nhóm III tiêu thụ 1% ngân sách).
  3. Phát hiện tiềm năng tiết kiệm ngân sách từ nhóm AV: Trong 40 thuốc AV, có trên 50% là thuốc biệt dược gốc. Nếu thay thế từng phần bằng thuốc generic nhóm 1 có chứng minh tương đương sinh học (Bioequivalence), bệnh viện có thể tiết kiệm từ 15 đến 25 tỷ VNĐ mỗi năm.

Đóng góp thực tiễn cho ngành Y tế

  • Cung cấp mô hình tham chiếu thực nghiệm về cách quản trị danh mục thuốc cho các bệnh viện chuyên khoa tuyến tỉnh/trung ương khi đối mặt với khủng hoảng chuỗi cung ứng y tế.
  • Bổ sung cơ sở dữ liệu khoa học về tính cấp thiết của việc tự chủ sản xuất thuốc chuyên khoa nội tiết và hoạt chất Insulin trong nước để giảm sự phụ thuộc 84,53% vào nguồn nhập khẩu.

Ứng dụng thực tế và triển khai

Tình huống ứng dụng thực tế

  • Tối ưu hóa lập kế hoạch đấu thầu thuốc hàng năm: Dựa trên phân loại ABC/VEN, phòng Kế hoạch Tổng hợp và Khoa Dược phân bổ ngân sách tập trung vào Nhóm I, giảm bớt thủ tục rà soát cho Nhóm III.
  • Thiết lập định mức tồn kho an toàn (Safety Stock): 40 mặt hàng nhóm AV và 30 mặt hàng BV bắt buộc phải duy trì mức dự trữ an toàn từ 45 đến 60 ngày dùng trong thời kỳ dịch bệnh, tránh nguy cơ gián đoạn điều trị cho bệnh nhân ĐTĐ mạn tính.

Phân tích Chi phí - Lợi ích (Cost-Benefit Analysis)

                            LỘ TRÌNH CHUYỂN ĐỔI GENERIC TẠI NHÓM AV
 ┌───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
 │ HIỆN TRẠNG NĂM 2021:                                                          │
 │ • Chi phí tiểu nhóm AV: 129,81 tỷ VNĐ (60,52% tổng ngân sách)                 │
 │ • Tỷ trọng Biệt dược gốc trong nhóm AV: ~52% (khoảng 67,50 tỷ VNĐ)            │
 ├───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
 │ KỊCH BẢN TỐI ƯU HÓA:                                                          │
 │ • Thay thế 30% Biệt dược gốc hết bản quyền bằng Generic Nhóm 1 (Giá rẻ hơn 35%)│
 │ • Ngân sách tiết kiệm dự kiến: 67,50 tỷ * 30% * 35% = 7,08 tỷ VNĐ/năm          │
 │ • Thay thế 60% Biệt dược gốc bằng Generic Nhóm 1:                              │
 │   -> Ngân sách tiết kiệm dự kiến: 14,17 tỷ VNĐ/năm                            │
 ├───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
 │ HIỆU QUẢ TỔNG THỂ:                                                            │
 │ • Giảm gánh nặng chi trả trực tiếp từ tiền túi (Out-of-pocket) của người bệnh │
 │ • Cân bằng quỹ Bảo hiểm Y tế (BHYT) tại bệnh viện tuyến cuối                  │
 └───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Lộ trình triển khai khuyến nghị

  1. Quý 1 - 2: Khoa Dược hoàn thiện danh mục các biệt dược gốc hết hạn bảo hộ sáng chế, trình HĐT&ĐT phê duyệt danh mục generic thay thế nhóm 1.
  2. Quý 3: Đưa mô hình EOQ (Economic Order Quantity) vào phần mềm HIS để tự động hóa điểm đặt hàng lại (Reorder Point) cho 214 thuốc thuộc Nhóm I.
  3. Quý 4: Đánh giá định kỳ cơ cấu tiêu thụ thuốc theo từng quý thông qua script phân tích ABC/VEN tự động.

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế kỹ thuật

  • Nguồn dữ liệu so sánh: Đề tài mới sử dụng số liệu thứ cấp đã tổng hợp của giai đoạn 2019 – 2020, chưa truy xuất trực tiếp cơ sở dữ liệu thô (Raw logs) để chạy các kiểm định thống kê suy luận (như Chi-square test hay Paired t-test).
  • Chưa tính toán chi phí gián tiếp: Phân tích dừng lại ở chi phí mua thuốc trúng thầu, chưa tính toán các chi phí bảo quản dây chuyền lạnh chuyên biệt dành cho Insulin và chi phí hao hụt kho bãi.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

  • Xây dựng mô hình máy học (Machine Learning - Time Series Forecasting như ARIMA, Prophet) tích hợp trên hệ thống HIS để dự báo nhu cầu tiêu thụ thuốc Insulin và thuốc tim mạch theo biến động dịch bệnh.
  • Mở rộng nghiên cứu phân tích tương tác thuốc và đánh giá sử dụng thuốc (DUR - Drug Utilization Review) trên từng đơn thuốc ngoại trú của bệnh nhân đái tháo đường đa biến chứng.

Đối tượng hưởng lợi

                               ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI & GIÁ TRỊ
 ┌───────────────────────────────────────┬───────────────────────────────────────┐
 │           SINH VIÊN DƯỢC / Y          │          DƯỢC SĨ LÂM SÀNG             │
 │ • Nguồn tài liệu tham khảo chuẩn mực  │ • Bộ công cụ quản lý tồn trữ thuốc    │
 │   về khóa luận kinh tế dược           │   chuyên khoa thực chiến              │
 │ • Hiểu rõ phương pháp luận ABC/VEN    │ • Khung định mức phân loại VEN cho    │
 │   và Thông tư BYT                     │   bệnh viện chuyên khoa               │
 ├───────────────────────────────────────┼───────────────────────────────────────┤
 │         LÃNH ĐẠO BỆNH VIỆN            │            NHÀ NGHIÊN CỨU             │
 │ • Cơ sở định lượng ra quyết định đấu  │ • Dữ liệu thực nghiệm về tác động của │
 │   thầu và phân bổ ngân sách           │   COVID-19 lên chuỗi cung ứng dược    │
 │ • Tiết kiệm 10-20% chi phí mua thuốc  │ • Tiền đề phát triển các mô hình kinh │
 │   thông qua chính sách Generic        │   tế y tế chuyên sâu                  │
 └───────────────────────────────────────┴───────────────────────────────────────┘
  • Sinh viên & Học viên: Nắm vững phương pháp luận nghiên cứu mô tả cắt ngang, cách xử lý ma trận ABC/VEN và kỹ năng phân tích cơ cấu sử dụng thuốc bệnh viện.
  • Dược sĩ & Nhà quản lý Bệnh viện: Nhận diện ngay 40 mặt hàng trọng điểm (AV) cần ưu tiên đàm phán giá và bảo đảm nguồn cung, loại bỏ hoàn toàn các nhóm thuốc không thiết yếu chi phí cao.
  • Người bệnh & Quỹ BHYT: Hưởng lợi trực tiếp từ việc giảm chi phí điều trị khi bệnh viện gia tăng tỷ trọng thuốc generic chất lượng cao và thuốc sản xuất trong nước.

Câu hỏi thường gặp

1. Điều kiện kỹ thuật tối thiểu để triển khai phân tích ABC/VEN tại bệnh viện là gì?

Hệ thống chỉ cần phần mềm Quản lý Bệnh viện (HIS) có khả năng xuất dữ liệu xuất kho dạng bảng tính (Excel/CSV) với các trường: Tên hoạt chất, nồng độ/hàm lượng, đơn giá, số lượng xuất dùng trong năm. Đội ngũ triển khai có thể sử dụng script Python chuẩn hóa hoặc các bảng tính Excel nâng cao để thực hiện phân tích trong vòng 1-2 ngày làm việc.

2. Giới hạn quy mô dữ liệu của mô hình này là bao nhiêu?

Phương pháp có thể xử lý từ vài trăm khoản mục (bệnh viện chuyên khoa) đến hàng chục nghìn khoản mục (bệnh viện đa khoa hạng đặc biệt hoặc chuỗi bệnh viện). Thuật toán phân loại ABC có độ phức tạp thời gian $O(N \log N)$, xử lý tức thì trên tập dữ liệu lớn mà không đòi hỏi hạ tầng máy chủ chuyên biệt.

3. Làm thế nào để giải quyết mâu thuẫn trong việc phân loại nhóm VEN giữa các khoa lâm sàng?

Cần thành lập Hội đồng chuyên trách trực thuộc HĐT&ĐT bao gồm Trưởng khoa Dược, lãnh đạo các khoa lâm sàng chủ chốt và Ban Giám đốc. Tiêu chí phân loại V, E, N phải căn cứ chặt chẽ vào Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị của Bộ Y tế, mô hình bệnh tật thực tế của bệnh viện và danh mục kỹ thuật phân tuyến, thay vì ý kiến chủ quan của từng bác sĩ.

4. Tần suất thực hiện phân tích danh mục thuốc tối ưu là bao lâu?

Theo khuyến cáo tại Thông tư 21/2013/TT-BYT, phân tích toàn diện nên được tiến hành định kỳ hàng năm trước mỗi kỳ lập kế hoạch đấu thầu thuốc mới. Tuy nhiên, đối với các thuốc nhóm A và nhóm V, Khoa Dược nên theo dõi biến động tiêu thụ và tồn kho theo từng tháng hoặc từng quý.

5. Chi phí triển khai và thời gian hoàn vốn (ROI) của giải pháp này ra sao?

Giải pháp hầu như không tốn chi phí bản quyền phần mềm do sử dụng hạ tầng sẵn có của bệnh viện. Thời gian hoàn vốn thể hiện qua giá trị tiết kiệm ngân sách: Việc rà soát và thay thế 30% thuốc biệt dược gốc nhóm AV bằng thuốc generic tương đương có thể giúp bệnh viện tiết kiệm từ 7 đến 14 tỷ VNĐ ngay trong năm tài chính tiếp theo.

Kết luận

Nghiên cứu "Phân tích Danh mục thuốc sử dụng tại Bệnh viện Nội tiết Trung ương trong bối cảnh dịch bệnh COVID-19 năm 2021" đã hoàn thành xuất sắc hai mục tiêu khoa học đề ra:

  1. Phác họa bức tranh toàn cảnh về cơ cấu sử dụng 362 khoản mục thuốc với tổng kinh phí 214,50 tỷ VNĐ. Danh mục phản ánh tính chuyên khoa cao với nhóm Hormon - Thuốc hạ đường huyết (chiếm 49,35% kinh phí) và nhóm Thuốc tim mạch (chiếm 23,29% kinh phí).
  2. Khẳng định tính hợp lý và hiệu quả kinh tế vượt trội: Toàn bộ thuốc không thiết yếu nhóm N chỉ chiếm 0,01% ngân sách; các phân nhóm lãng phí AN và BN được triệt tiêu hoàn toàn (0,00%).
  3. Làm rõ sự thích ứng của hệ thống cung ứng trong đại dịch: Dù chịu tác động của gián đoạn nguồn cung API toàn cầu và lưu lượng bệnh nhân giảm, bệnh viện đã chủ động nâng tỷ lệ bảo đảm thuốc thiết yếu nhóm V lên 72,80% ngân sách, bảo đảm duy trì liên tục phác đồ điều trị cho bệnh nhân đái tháo đường ngoại trú.

HĐT&ĐT các cơ sở y tế cần tiếp tục ứng dụng phương pháp phân tích ma trận ABC/VEN thường quy, đồng thời đẩy mạnh chính sách ưu tiên thuốc generic nhóm 1 và thuốc sản xuất trong nước, hướng tới mục tiêu kép: nâng cao chất lượng điều trị lâm sàng và tối ưu hóa an toàn tài chính y tế.