CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐẦU TƯ PHÁT TRIỂN HẠ TẦNG GIAO THÔNG ĐƯỜNG BỘ SỬ DỤNG VỐN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1. Khái niệm và đặc điểm của đầu tư phát triển hạ tầng giao thông đường bộ 1. Khái niệm đầu tư Đầu tư có thể được hiểu khác nhau tuỳ theo góc độ nghiên cứu và lĩnh vực áp dụng, các nhà kinh tế học đưa đến các khái niệm về đầu tư cũng khác nhau như sau: Theo nhà kinh tế học P.A Samuelson cho rằng: “Đầu tư là hoạt động tạo ra vốn tư bản thực sự, theo các dạng nhà ở, đầu tư vào tài sản cố định của doanh nghiệp như máy móc, thiết bị, nhà xưởng và tăng thêm hàng tồn kho. Đầu tư cũng có thể dưới dạng vô hình như giáo dục, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, nghiên cứu, phát minh…”.
Trên góc độ làm tăng thu nhập cho tương lai, đầu tư được hiểu là việc từ bỏ tiêu dùng hôm nay để tăng sản lượng cho tương lai, với niềm tin, kỳ vọng thu nhập do đầu tư đem lại sẽ cao hơn các chi phí đầu tư. Nhà kinh tế học John M.Keynes cho rằng: “Đầu tư là hoạt động mua sắm tài sản cố định để tiến hành sản xuất hoặc có thể là mua tài sản tài chính để thu lợi nhuận”. Do đó, đầu tư theo cách dùng thông thường là việc cá nhân hoặc công ty mua sắm một tài sản nói chung hay mua một tài sản tài chính nói riêng. Tuy nhiên, khái niệm này tập trung chủ yếu vào đầu tư tạo thêm tài sản vật chất mới (như máy móc, thiết bị, nhà xưởng…) và để thu về một khoản lợi nhuận trong tương lai.
“Khi một người mua hay đầu tư một tài sản, người đó mua quyền để được hưởng các khoản lợi ích trong tương lai mà người đó hy vọng có được qua việc bán sản phẩm mà tài sản đó tạo ra”. Quan niệm của ông đã nói lên kết quả của đầu tư về hình thái vật chất là tăng thêm tài sản cố định, tạo ra tài sản mới về mặt giá trị, kết quả thu được lớn hơn chi phí bỏ ra. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Đầu tư kinh doanh là việc nhà đầu tư bỏ vốn đầu tư để thực hiện hoạt động kinh doanh thông qua việc thành lập tổ chức kinh tế; đầu tư góp vốn, mua cổ phần, phần vốn góp của tổ chức kinh tế; đầu tư theo hình thức hợp đồng hoặc thực hiện dự án đầu tư (Luật Đầu tư, 2014). Có thể hiểu Đầu tư theo nghĩa rộng là sự hy sinh các nguồn lực ở hiện tại để tiến hành các hoạt động nào đó nhằm thu về cho người đầu tư các kết quả nhất định trong tương lai lớn hơn các nguồn lực đã bỏ ra để đạt được các kết quả đó.
Nguồn lực có thể là tiền, là tài nguyên thiên nhiên, là sức lao động và trí tuệ. Các kết quả đạt được có thể là sự tăng thêm các tài sản tài chính, tài sản vật chất, tài sản trí tuệ và nguồn lực. Đầu tư theo nghĩa hẹp chỉ bao gồm những hoạt động sử dụng các nguồn lực ở hiện tại nhằm đêm lại cho nền kinh tế - xã hội những kết quả trong tương lai lớn hơn các nguồn lực đã sử dụng để đạt được các kết quả đó. Từ đây có khái niệm về đầu tư như sau: Đầu tư là hoạt động sử dụng các nguồn lực tài chính, nguồn lực vật chất, nguồn lực lao động và trí tuệ để sản xuất kinh doanh trong một thời gian tương đối dài nhằm thu về lợi nhuận và lợi ích kinh tế xã hội.
Khái niệm về đầu tư giao thông đường bộ Đầu tư phát triển giao thông đường bộ là một phần của đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng. Để hiểu rỏ hơn về khái niệm đầu tư giao thông đường bộ thì trước tiên phải hiểu khái niệm về cơ sở hạ tầng. Cơ sở hạ tầng là toàn bộ những quan hệ sản xuất hợp thành cơ cấu kinh tế của một xã hội nhất định, là tổ hợp các công trình vật chất, kỹ thuật có chức năng phục vụ trực tiếp dịch vụ sản xuất, đời sống của dân cư được bố trí trên một phạm vi lãnh thổ nhất định. Khi lực lượng sản xuất chưa phát triển thì quá trình sản xuất chỉ là sự kết hợp giản đơn giữa ba yếu tố là lao động, đối tượng lao động và tư liệu lao động.
Nhưng khi lực lượng sản xuất phát triển đến một trình độ nào đó thì cần phải có sự tham gia của cơ sở hạ tầng thì mới tạo ra được sự phát triển tối ưu nhất LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 bởi vì cơ sở hạ tầng có vai trò quyết định đến kiến trúc thượng tầng hay tác động trực tiếp đến sự phát triển của nền kinh tế. Cơ sở hạ tầng được chia làm 3 nhóm chính: - Cơ sở hạ tầng kỹ thuật: bao gồm các công trình và phương tiện vật chất phục vụ cho sản xuất, đời sống và sinh hoạt của xã hội như các con đường, hệ thống điện, bưu chính viễn thông… - Cơ sở hạ tầng xã hội là các công trình và phương tiện để duy trì và phát triển các nguồn lực: các cơ sở giáo dục đào tạo, các cơ sở khám chữa bệnh, các cơ sở đảm bảo đời sống và nâng cao tinh thần của nhân dân như hệ thống công viên, các công trình đảm bảo an sinh xã hội. - Cơ sở hạ tầng môi trường bao gồm các công trình phục vụ cho bảo vệ môi trường, sinh thái của đất nước, môi trường sống của con người như các công trình xử lý nước thải, rác thải. Đường bộ gồm đường, cầu đường bộ, hầm đường bộ, bến phà đường bộ (Luật Giao thông đường bộ, 2008).
Giao thông đường bộ là một bộ phận của cơ sở hạ tầng kỹ thuật bao gồm toàn bộ hệ thống cầu đường phục vụ cho nhu cầu đi lại của người dân cũng như nhu cầu giao lưu kinh tế, văn hóa, xã hội giữa những người dân trong cùng một vùng hay giữa vùng này với vùng khác hoặc giữa nước này với nước khác. Đặc điểm đầu tư phát triển hạ tầng giao thông đường bộ Giao thông đường bộ là kết quả của các dự án đầu tư phát triển nên nó có đặc điểm của hoạt động đầu tư phát triển: - Giao thông đường bộ là các công trình xây dựng nên có vốn đầu tư lớn, thời gian thu hồi vốn dài và thường thông qua các hoạt động kinh tế khác để có thể thu hồi vốn. Vốn đầu tư chủ yếu để phát triển giao thông đường bộ ở Việt Nam là từ nguồn ngân sách nhà nước. - Thời kỳ đầu tư kéo dài: Thời kỳ đầu tư được tính từ khi khởi công thực hiện dự án cho đến khi dự án hoàn thành và đưa vào hoạt động, nhiều công trình có thời gian kéo dài hơn 10 năm.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 - Thời gian vận hành kết quả đầu tư kéo dài: Thời gian vận hành khai thác các kết quả đầu tư là các công trình giao thông đường bộ thường kéo dài, thời gian này tính từ khi đưa công trình vào khai thác sử dụng cho đến khi công trình bị xuống cấp mà chất lượng không còn đáp ứng khả năng giao thông, không còn đáp ứng được nhu cầu cho giao thông, giao thông vận tải không an toàn, chi phí vận tải quá cao, không đảm bảo điều kiện phát triển kinh tế xã hội thì có thể phải nâng cấp, cải tạo hoặc xây dựng mới công trình. - Các thành quả của hoạt động đầu tư thường phát huy tác dụng ngay tại nơi được xây dựng. - Đầu tư phát triển giao thông đường bộ đòi hỏi cần có vốn đầu tư lớn cùng với thời kỳ đầu tư kéo dài nên tiềm ẩn rủi ro cao trong đó có nguyên nhân chủ quan là do công tác quy hoạch ở nước ta còn nhiều hạn chế nên nhiều công trình xây dựng đưa vào vận hành không đạt kết quả như mong muốn. - Chủ đầu tư xây dựng công trình giao thông đường bộ chủ yếu là các tổ chức của Nhà nước.
Đầu tư xây dựng công trình giao thông đường bộ là hoạt động đầu tư không vì mục tiêu lợi nhuân. Đây là loại hình đầu tư phát triển hàng hóa công cộng, vì lợi ích kinh tế - xã hội - môi trường của toàn xã hội. Hơn nữa vốn đầu tư cho xây dựng công trình giao thông đường bộ thường rất lớn, quá trình thực hiện đầu tư liên quan đến nhiều lĩnh vực, nhiều đối tượng nên rất phức tạp. Vì những lý do đó nên tư nhân gần như không đầu tư vào lĩnh vực này vì mục tiêu chủ yếu của các cá nhân và doanh nghiệp trong đầu tư đó là lợi nhuận.
- Đầu tư xây dựng công trình giao thông đường bộ chịu ảnh hưởng lớn của quy hoạch sử dụng đất và quy hoạch xây dựng đô thị Công tác quy hoạch sử dụng đất và quy hoạch xây dựng đô thị có vai trò và vị trí rất quan trọng đối với đầu tư xây dựng công trình giao thông đường bộ. Xây dựng công trình giao thông đường bộ cần sử dụng mặt bằng diện tích đất rất lớn cho nên để đảm bảo đầu tư xây dựng công trình giao thông đường bộ được phù hợp về số lượng, đảm bảo giao thông thuận tiện đồng thời giảm thiểu được chi phí cho đầu tư thì cần phải có quy hoạch LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 sử dụng đất và quy hoạch xây dựng đô thị đảm bảo tính khoa học cao, đảm bảo được chiến lược phát triển bền vững trong tương lai. Bên cạnh những đặc điểm chung của hoạt động đầu tư phát triển thì đầu tư phát triển giao thông đường bộ cũng có những đặc điểm riêng của nó: - Đầu tư phát triển giao thông đường bộ mang tính hệ thống và đồng bộ: + Tính hệ thống và đồng bộ là một đặc trưng cơ bản của hoạt động đầu tư phát triển giao thông đường bộ, mọi hoạt động đều liên quan mật thiết với nhau và ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng của hoạt động đầu tư: bất kỳ sai lầm nào từ khâu kế hoạch hóa hệ thống giao thông đường bộ đến khâu lập dự án hay thẩm định các dự án đường bộ…cũng sẽ ảnh hưởng đến quá trình vận hành của toàn bộ hệ thống đường bộ và gây ra những thiệt hại lớn, không chỉ về mặt kinh tế mà còn về mặt xã hội. + Tính hệ thống và đồng bộ không những chi phối đến các thiết kế, quy hoạch mà còn được thể hiện ở cả cách thức tổ chức quản lý theo ngành và theo vũng lãnh thổ.