MỞ ĐẦU 1. Lí do lựa chọn đề tài 1. Nguồn gốc của văn học dân gian, cũng giống như nguồn gốc của ngôn ngữ loài người, không có cách thức nào để có thể biết được toàn bộ nguồn gốc đầu tiên. Khó để xác định tài liệu nào trong số các tài liệu hiện nay là nguyên thủy, bên cạnh đó, sự phát triển tổng thể của văn học dân gian cũng không được đề cập một cách rõ ràng.
Bởi mỗi một nhóm người, một cộng đồng người, dù lớn hay nhỏ đã xử lí nền văn học dân gian của họ theo một cách riêng. Bản thân hai chữ “dân gian” đã gợi nên một chiều to lớn về kích thước và ý nghĩa sâu sắc của văn học. Điều này một phần bởi văn học dân gian đặc biệt nhấn mạnh các đặc điểm riêng của thể loại được coi là xuất hiện sớm nhất trong lịch sử văn hóa nhân loại bởi tính chất truyền miệng khi con người chưa có chữ viết. Văn học dân gian hay còn gọi là văn học truyền miệng bao gồm cả thơ, văn xuôi, những bài hát, thần thoại, các nghi lễ… Đó là một nền văn học đồng hành cùng con người từ những buổi sơ khai, khi con người bắt đầu cuộc sống có ý thức, biết cảm nhận cái đẹp, biết yêu cái đẹp; một nền văn học chỉ lưu truyền qua trí nhớ [16].
Nền văn học ấy là sự kết tinh của quá trình sáng tạo nghệ thuật của nhân dân qua hàng ngàn đời nay, qua nhiều thế hệ. Những tác phẩm văn học dân gian, chính vì vậy, là kinh nghiệm, là giá trị mà những thế hệ đi trước truyền lại cho thế hệ sau. Văn học dân gian, đặc biệt là truyện cổ tích sống với thời gian bằng sức hấp dẫn nội tại của nó, bằng vẻ đẹp muôn đời. Lấp lánh ngũ sắc cùng những triết lí nhân sinh ẩn sâu bên dưới, văn học dân gian đã, đang và sẽ vẫn là nền tảng 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com để các nhà văn, nhà thơ học tập, tiếp thu những vẻ đẹp nguyên sơ của nó trong sáng tạo nghệ thuật.
Bất cứ một dân tộc nào trên thế giới cũng có truyện cổ tích. Đó là những câu chuyện hoang đường về cái thiện, cái ác với những bà tiên, những người khổng lồ, mụ phù thủy độc ác,. Nhưng đó lại là món quà quý giá đối với trẻ em khắp nơi trên thế giới. Đó là những câu chuyện thực sự đáng kể, hàm chứa những giá trị lớn lao về đạo đức, những quan niệm nhân sinh trong quá khứ.
Chúng ta, xã hội loài người sẽ không thể có được những bước phát triển dài nếu như không quan tâm đến văn học dân gian, đến truyện cổ tích. Nghiên cứu truyện cổ tích là một trong những nghiên cứu quan trọng về những niềm vui, nỗi khổ, những bầu không khí ngập tràn đấu tranh chống lại cường quyền, bạo lực của những con người chịu biết bao áp bức trong xã hội có giai cấp. Truyện cổ tích là quan trọng đối với con người. Lịch sử từ những thời kì xa xưa, từ nền văn hóa cổ, từ những quan niệm về cái thiện, cái ác, về hi vọng của tầng lớp nhân dân lao động, của những con người xưa là một trong những khía cạnh được giảng dạy cho nhiều trẻ em, giúp những đứa trẻ hiểu rõ về cái thiện, cái ác theo một cách nhất định.
Dù những câu chuyện đó là những sáng tác hoang đường của dân gian, của những người sống khác chúng ta nhiều thế kỉ, có thể không còn phù hợp với chúng ta, không phù hợp với xã hội hiện đại, rằng những con người hiện đại thông minh hơn nhiều so với quá khứ, thậm chí chỉ năm hay mười năm trước đây thôi, quá khứ vẫn là lỗi thời và không liên quan đến chúng ta, nhưng không phải vậy. Xã hội càng hiện đại, con người càng không nên quay lưng lại với nền văn học dân gian, với truyện cổ tích. Chúng ta đang sống trong một xã hội với mức độ thay đổi nhanh 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com chóng của thời gian, sự tiến bộ vượt bậc của khoa học kĩ thuật, của công nghệ. Văn học dân gian, truyện cổ tích vì vậy mà càng có ý nghĩa với chúng ta.
Chúng ta phải xác định được những quan niệm, nguồn gốc lâu đời, những cách người xưa ứng xử với cái ác, nâng đỡ cái thiện,… mới có thể lí giải được những giá trị thiện – ác của hiện tại. Văn học dân gian – truyện cổ tích không thể bị che phủ bởi một lớp sương mù, được cảm nhận một cách mơ hồ. Trong xã hội càng hiện đại, chúng ta càng không thể thiếu thông tin về chính chúng ta, với những quan niệm lâu đời từ quá khứ, càng không thể để sự thiếu thông tin ấy dẫn chúng ta đến với sự thờ ơ và quay lưng với cả một nền văn học đồ sộ của nhân loại. Truyện cổ tích long lanh ngũ sắc cùng với những nội dung tích cực của nó đối với thế giới tâm hồn trẻ thơ đã được khẳng định qua việc truyền bá (in ấn, dịch thuật, nghiên cứu, giảng dạy ở các cấp học) trên toàn thế giới.
Trên thế giới, ít có tác phẩm nào được dịch sang nhiều thứ tiếng như bộ truyện cổ Grimm. Không những được dịch mà còn được phổ biến rộng rãi trong các dân tộc, các môi trường tư tưởng và tôn giáo, các tầng lớp nhân dân khác nhau, được các lứa tuổi ưa thích (không riêng gì trẻ em), ngoài ra còn được phổ nhạc, đưa lên sân khấu, biểu diễn ballet, quay thành phim truyện, phim búp bê, phim hoạt hình, phóng tác lại bằng thơ văn, hội họa, điêu khắc… “Cho đến nay, đó là tập truyện dân gian nổi tiếng nhất thế giới.” (Penguin Books); “Ít có tác phẩm nào giúp chúng ta mất ít công phu mà cảm thông được cái thầm kín sâu sắc và huyền bí của tâm hồn Đức như tập Truyện cổ Grim” (Robert Laffont); “Trong kho báu của thế giới trẻ em Đức này, đúng là lời ăn tiếng nói của nhân dân được thể hiện một cách tuyệt vời, không cần hoa hòe hoa sói gì cả”. Kles); “Truyện cổ Grim có cái nhân hậu, đôi khi hóm hỉnh, của truyện cổ của ta…” (Võ Quảng); “Truyện cổ Grim ư? Đó là sự hấp 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com dẫn đầy thú vị, đó là một món ăn không thể thiếu được với mọi tuổi trẻ trên hành tinh xanh của chúng ta” (Santaemilia) [37]. Từ góc độ phân tâm học, tiếp nối những người đi trước, chúng tôi tiến hành nghiên cứu truyện cổ tích từ khía cạnh tìm hiểu các vỉa tầng tâm thức dân gian phương Tây (cụ thể ở đây là truyện kể của Anh em nhà Grimm) qua việc nghiên cứu văn bản, dựa trên bản dịch của Lương Văn Hồng, mong tìm kiếm được những điều thú vị vừa cho thưởng thức cho công việc nghiên cứu sau này.
Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2. Truyện cổ Grimm không phải là tác phẩm xa lạ đối với độc giả và giới nghiên cứu trên thế giới. Để có thể kể được đầy đủ lịch sử nghiên cứu truyện cổ Grimm đến nay không phải vấn đề dễ dàng. Bởi truyện cổ Grimm tồn tại qua nhiều năm, có nhiều bản cập nhật của chính anh em nhà Grimm, các bài nghiên cứu theo năm tháng ở nước ngoài đến được với độc giả Việt Nam còn nhiều hạn chế.
Trong phạm vi luận văn, chúng tôi kể đến những công trình nghiên cứu: Các lí thuyết văn học hiện đại, hậu hiện đại của phương Tây bắt đầu được dịch và đưa về Việt Nam bao gồm công trình của Lyotard [19], Petrescu [20] hay phân tích một trường hợp điển hình theo cách tiếp cận mới như công trình của Deleuze và Guattari [9]. Cuốn sách của Tatar [31] viết năm 1987 và được tái bản, cập nhật năm 2003 có tựa đề: The hard facts of the Grimms' fairy tales. Công trình đưa ra những nghiên cứu về mặt khuất sau truyện cổ Grimm. Những vấn đề liên quan đến 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tình dục (sex), hành động bạo lực, các nạn nhân và những kẻ kiếm tìm hiện lên trong các câu chuyện của anh em nhà Grimm.
Cuốn sách của Haase, D.) năm 1996 [29] The reception of Grimms' fairy tales: Responses, reactions, revisions lại kể về một vấn đề khác trong truyện cổ Grimm. Cuốn sách trình bày nhiều nội dung nhưng chủ yếu đi sâu phân tích các bản cập nhật trong truyện cổ Grimm, các hành động đáp trả lại của các nhân vật. Công trình của Zipes [36] 1997 được cập nhật năm 2013 Happily ever after: Fairy tales, children, and the culture industry, trình bày các vấn đề liên quan đến kết thúc của truyện cổ Grimm. Công trình phân tích một trường hợp trong truyện cổ Grimm là Hansel and Grethel là ví dụ minh họa cho vấn đề bị bỏ rơi, bị lạm dụng xuất hiện trong truyện cổ.
Công trình của Zipes [35] năm 2012 có tên Fairy tales and the art of subversion trình bày các vấn đề liên quan đến dị bản của truyện cổ tích nói chung và truyện cổ Grimm là một trong những ví dụ. Khoảng trên dưới 20 năm trở lại đây, các nhà nghiên cứu Việt Nam lần lượt giới thiệu, tiếp cận và lí giải văn học dân gian theo hướng lí thuyết hiện đại của phương Tây: các tác giả như Lê Chí Quế, Nguyễn Xuân Kính, Nguyễn Thị Huế, Nguyễn Xuân Đức, Trần Thị An đã cho thấy những thế mạnh của lí thuyết hiện đại thông qua việc tìm hiểu và ứng dụng vào nghiên cứu các tác phẩm ở góc độ motif [15], hoặc theo hướng tiếp cận hiện đại như Đào Duy Hiệp [14], hậu hiện đại của các tác giả như Phương Lựu [18], Lê Huy Bắc [4]. 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Chúng tôi tiến hành khảo sát các khóa luận, luận văn tốt nghiệp có liên quan đến truyện cổ tích thuộc bộ môn văn học dân gian và bộ môn văn học phương Tây của khoa Văn học trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (trước đây là Trường Tổng hợp) từ năm 1966 đến nay, gồm có: 1.
Năm 1966: Những yếu tố lãng mạn trong hệ thống hình tượng nhân vật của truyện cổ tích Việt Nam. Người viết: Lê Chí Quế. Người hướng dẫn: Đinh Gia Khánh. Năm 1969: Tìm hiểu vài nét về truyện cổ tích có chủ đề người vợ hoặc người chồng đội lốt vật ở nước ta.
Người viết: Đặng Tuêch Trí. Người hướng dẫn: Lê Chí Quế. Năm 1977: Tìm hiểu kiểu truyện: Người đội lốt vật trong truyện cổ tích dân gian. Người viết: Nguyễn Minh Ý.
Người hướng dẫn: Chu Xuân Diên. Năm 1980: Vai trò, tác dụng, ý nghĩa xã hội của yếu tố thần kì trong truyện cổ tích Việt Nam. Người viết: Lý Trung Nghĩa. Người hướng dẫn: Đinh Gia Khánh.
Năm 1992: - Bước đầu tìm hiểu truyện kể H.