Phân loại và xây dựng phương pháp giải bài tập trắc nghiệm hóa vô cơ lớp 12 nâng cao - Luận văn Thạc sĩ Hóa học

Phân loại chi tiết các phương pháp giải bài tập trắc nghiệm hóa vô cơ lớp 12 nâng cao. Hướng dẫn kỹ thuật, mẹo giải nhanh và chiến lược làm bài hiệu quả.

• Tác giả: Diệp Thanh Tuyền
• Người hướng dẫn: PGS. Cao Cự Giác
• Trường học: Đại học Vinh
• Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học hóa học
• Đề tài: Phân loại và xây dựng phương pháp giải bài tập trắc nghiệm hóa vô cơ lớp 12 nâng cao nhằm phát triển tư duy cho học sinh trung học phổ thông
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Cà Mau

Tóm tắt

I. Tổng quan về phân loại bài tập trắc nghiệm hóa vô cơ lớp 12 nâng cao

Bài tập trắc nghiệm hóa vô cơ lớp 12 nâng cao là công cụ học tập quan trọng. Chúng giúp học sinh củng cố kiến thức lý thuyết. Đồng thời rèn luyện kỹ năng tư duy logic. Nghiên cứu của Diệp Thanh Tuyền (2012) tại Đại học Vinh đã phân loại hệ thống các bài tập này. Việc phân loại dựa trên nhiều tiêu chí khác nhau. Có thể phân theo nội dung kiến thức. Có thể phân theo mức độ tư duy yêu cầu. Có thể phân theo phương pháp giải. Mỗi loại bài tập đòi hỏi kỹ năng riêng. Học sinh cần nhận diện đúng loại bài để áp dụng phương pháp phù hợp. Chương trình SGK lớp 12 nâng cao phần vô cơ bao gồm nhiều chủ đề. Đó là kim loại kiềm, kiềm thổ, nhôm, sắt, crom. Mỗi chủ đề có hệ thống bài tập đặc thù. Việc nắm vững cách phân loại giúp học sinh tiếp cận bài tập có hệ thống hơn. Từ đó xây dựng phương pháp giải tối ưu. Phát triển tư duy phân tích, tổng hợp, đánh giá ở mức cao.

1.1. Cơ sở lý luận về tư duy và phát triển tư duy trong dạy học hóa học

Tư duy là quá trình nhận thức bậc cao. Nó phản ánh bản chất, quy luật của sự vật hiện tượng. Trong dạy học hóa học, tư duy được phát triển qua nhiều hoạt động. Giải bài tập là một trong những hoạt động hiệu quả nhất. Các giai đoạn tư duy bao gồm: phân tích, tổng hợp, so sánh, trừu tượng hóa, khái quát hóa. Các thao tác tư duy cụ thể gồm: suy luận, phán đoán, khái niệm. Bài tập trắc nghiệm hóa học yêu cầu học sinh vận dụng nhiều thao tác tư duy cùng lúc. Từ đó hình thành kỹ năng tư duy độc lập. Giáo viên cần thiết kế bài tập theo bậc thang tư duy. Đảm bảo từ mức nhận biết đến mức vận dụng sáng tạo.

1.2. Thực trạng sử dụng bài tập trắc nghiệm hóa vô cơ ở trường THPT

Điều tra tại các trường THPT Nguyễn Mai, THPT Đầm Dơi, THPT Phan Ngọc Hiển cho thấy nhiều vấn đề. Học sinh gặp khó khăn khi giải bài tập trắc nghiệm nâng cao. Nhiều em chưa phân biệt được các loại bài tập khác nhau. Phương pháp giải còn mang tính máy móc, thiếu hệ thống. Giáo viên chưa chú trọng việc hướng dẫn phân loại bài tập. Thời gian trên lớp hạn chế nên việc rèn luyện kỹ năng chưa đầy đủ. Học sinh thường học thuộc công thức thay vì hiểu bản chất. Kết quả kiểm tra định kỳ cho thấy điểm trung bình còn thấp. Cần có phương pháp tiếp cận mới để cải thiện tình hình.

II. Phân tích cấu trúc và đặc điểm bài tập trắc nghiệm hóa vô cơ lớp 12

Bài tập trắc nghiệm hóa vô cơ lớp 12 nâng cao có cấu trúc đặc trưng. Mỗi bài gồm phần đề bài và bốn phương án trả lời. Chỉ có một phương án đúng. Phần đề bài thường cung cấp thông tin về chất, phản ứng, điều kiện. Người giải cần phân tích thông tin, loại trừ phương án sai. Thời gian giải mỗi bài hạn chế. Điều này đòi hỏi tư duy nhanh nhạy. Các bài tập được phân thành nhiều nhóm theo nội dung. Nhóm tính chất kim loại và hợp chất. Nhóm dãy điện hóa và ứng dụng. Nhóm phản ứng oxi hóa khử. Nhóm điều chế và nhận biết chất. Mỗi nhóm có cách tiếp cận riêng. Bài tập nâng cao thường kết hợp nhiều kiến thức. Yêu cầu học sinh liên kết thông tin từ nhiều chương. Ví dụ: kết hợp tính chất kim loại với phản ứng oxi hóa khử. Hoặc kết hợp dãy điện hóa với pin điện hóa. Mức độ tư duy từ nhận biết đến vận dụng cao. Học sinh cần luyện tập thường xuyên để nắm vững.

2.1. Phân loại bài tập theo nội dung kiến thức vô cơ lớp 12

2.2. Phân loại bài tập theo mức độ tư duy yêu cầu

III. Xây dựng phương pháp giải bài tập trắc nghiệm hóa vô cơ hiệu quả

Phương pháp giải bài tập trắc nghiệm cần có quy trình rõ ràng. Bước đầu tiên là đọc kỹ đề bài. Xác định thông tin đã cho và yêu cầu cần tìm. Bước hai là nhận diện loại bài tập. Áp dụng phương pháp giải phù hợp với từng loại. Bước ba là thực hiện phép tính hoặc lập luận logic. Bước bốn là đối chiếu kết quả với các phương án. Chọn phương án đúng. Phương pháp loại trừ rất hiệu quả với bài tập trắc nghiệm. Loại bỏ các phương án明显 sai trước. Từ đó thu hẹp phạm vi lựa chọn. Phương pháp đặt phương trình hóa học là công cụ quan trọng. Viết đúng phương trình phản ứng giúp giải nhanh bài tính toán. Phương pháp dùng dãy điện hóa áp dụng cho bài tập so sánh tính kim loại. Phương pháp bảo toàn electron dùng cho bài tập oxi hóa khử. Mỗi phương pháp cần được luyện tập thuần thục. Học sinh nên giải nhiều bài tập cùng loại. Từ đó rút ra quy luật và kỹ năng riêng.

3.1. Phương pháp giải bài tập tính toán khối lượng nồng độ trong hóa vô cơ

3.2. Phương pháp giải bài tập dãy điện hóa và pin điện hóa

IV. Kết luận và ứng dụng phân loại bài tập trắc nghiệm hóa vô cơ vào thực tiễn

Nghiên cứu đã xây dựng hệ thống phân loại bài tập trắc nghiệm hóa vô cơ lớp 12 nâng cao. Hệ thống này giúp học sinh tiếp cận bài tập có phương pháp. Phát triển tư duy phân tích, tổng hợp, đánh giá. Giáo viên có công cụ giảng dạy hiệu quả hơn. Bài tập được phân loại rõ ràng theo nội dung và mức độ tư duy. Phương pháp giải từng loại bài tập được hướng dẫn cụ thể. Học sinh tự tin hơn khi đối mặt với bài tập khó. Kết quả học tập được cải thiện đáng kể.Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu rất đa dạng. Giáo viên có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo. Học sinh có thể tự học, tự luyện tập. Nghiên cứu cũng gợi ý hướng phát triển tiếp theo. Có thể mở rộng sang hóa học hữu cơ. Có thể áp dụng cho các khối lớp khác. Phương pháp phân loại có thể điều chỉnh phù hợp với từng đối tượng học sinh.

4.1. Kết quả đạt được và ý nghĩa của việc phân loại bài tập

4.2. Hướng phát triển và ứng dụng mở rộng trong dạy học hóa học

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khoảng 80% học sinh khi làm bài thi trắc nghiệm Hóa học gặp khó khăn trong việc phân bổ thời gian (trung bình chỉ có khoảng 1,5 đến 1,8 phút cho mỗi câu hỏi) và chưa hình thành kỹ năng nhận diện phương pháp giải tối ưu. Vấn đề nghiên cứu xuất phát từ thực trạng dạy học phần hóa học vô cơ lớp 12 nâng cao, nơi khối lượng kiến thức rộng và các dạng toán tính toán phức tạp đòi hỏi khả năng phản xạ và tư duy nhanh nhạy. Mục tiêu cụ thể của luận văn là phân loại có hệ thống và xây dựng các phương pháp giải bài tập trắc nghiệm hóa vô cơ lớp 12 nâng cao, nhằm bồi dưỡng và phát triển năng lực tư duy, năng lực tự học và óc sáng tạo cho học sinh trung học phổ thông. Nghiên cứu được thực hiện tại 3 trường trung học phổ thông trên địa bàn tỉnh Cà Mau gồm THPT Nguyễn Mai, THPT Đầm Dơi và THPT Phan Ngọc Hiển trong học kỳ 2 năm học 2011 - 2012. Ý nghĩa của đề tài được thể hiện rõ qua việc nâng cao chất lượng dạy học của giáo viên, giúp học sinh tăng tỷ lệ làm đúng các câu hỏi vận dụng từ 15% đến 25% và tiết kiệm hơn 40% thời gian xử lý bài toán trắc nghiệm phức tạp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên nền tảng lý thuyết hoạt động nhận thức và phát triển tư duy trong tâm lý học giáo dục, bao gồm 5 giai đoạn tư duy cơ bản: xác định vấn đề, huy động tri thức kinh nghiệm, sàng lọc liên tưởng và hình thành giả thuyết, kiểm tra giả thuyết, và giải quyết nhiệm vụ. Nghiên cứu vận dụng đồng bộ 6 thao tác tư duy chủ chốt gồm phân tích, tổng hợp, so sánh, cụ thể hóa, trừu tượng hóa và khái quát hóa nhằm chuyển đổi học sinh từ tư duy thụ động sang tư duy chủ động, sáng tạo. Về mặt lý luận dạy học môn Hóa học, tác giả khai thác các hình thức tư duy trừu tượng như khái niệm, phán đoán và suy luận quy nạp - diễn dịch gắn liền với hệ thống bài tập trắc nghiệm khách quan 4 lựa chọn. Khung lý thuyết chuyên ngành tích hợp sâu sắc 3 định luật bảo toàn kinh điển gồm định luật bảo toàn khối lượng, định luật bảo toàn electron và định luật bảo toàn điện tích, cùng với định luật điện phân Faraday dựa trên hằng số F bằng 96500 C/mol (hoặc 26,8 A.h/mol) để thiết lập công thức giải nhanh cho 4 chương kiến thức vô cơ trọng tâm lớp 12 nâng cao.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp nghiên cứu lý thuyết và phương pháp nghiên cứu thực tiễn. Nguồn dữ liệu lý thuyết được tổng hợp và phân loại từ toàn bộ chương trình Sách giáo khoa, Sách bài tập và Sách giáo viên Hóa học 12 nâng cao, tập trung vào 4 chương: Đại cương về kim loại, Kim loại kiềm - kiềm thổ - nhôm, Crom - sắt - đồng, và Phân biệt một số chất vô cơ - chuẩn độ dung dịch. Dữ liệu thực tiễn được thu thập qua phiếu điều tra ý kiến của giáo viên và học sinh, kết hợp dự giờ trực tiếp 12 tiết học tại 3 trường THPT thuộc tỉnh Cà Mau từ tháng 01 đến tháng 05 năm 2012. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu tương đương có đối chứng giữa các lớp thực nghiệm và lớp đối chứng có trình độ học lực ban đầu tương đồng. Để đảm bảo tính khách quan và khoa học, nghiên cứu sử dụng phương pháp thống kê toán học trong khoa học giáo dục để xử lý kết quả các bài kiểm tra thực nghiệm, tính toán các tham số thống kê đặc trưng như điểm trung bình cộng, phương sai, độ lệch chuẩn và hệ số biến thiên nhằm kiểm định mức độ tin cậy của giả thuyết khoa học đã đề ra.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Luận văn đã phân loại và xây dựng thành công quy trình giải nhanh cho 4 nhóm bài tập định lượng vô cơ điển hình: xác định tên kim loại, nhiệt luyện khử oxit bằng chất khử, điện phân dung dịch và điện phân nóng chảy, và kim loại tác dụng với dung dịch muối. Kết quả thực nghiệm sư phạm cho thấy sự tiến bộ vượt bậc của học sinh lớp thực nghiệm so với lớp đối chứng. Cụ thể, tỷ lệ học sinh đạt loại giỏi ở lớp thực nghiệm đạt 28,6%, cao hơn 14,2% so với lớp đối chứng chỉ đạt 14,4%. Tổng tỷ lệ học sinh đạt loại khá và giỏi ở lớp thực nghiệm đạt 68,5%, vượt trội so với mức 45,2% ở lớp đối chứng (chênh lệch 23,3%). Ngược lại, tỷ lệ học sinh yếu kém ở nhóm thực nghiệm giảm xuống chỉ còn 3,4%, thấp hơn đáng kể so với mức 12,8% ở nhóm đối chứng. Điểm trung bình bài kiểm tra thực nghiệm đạt 7,65 điểm, cao hơn 1,40 điểm so với mức 6,25 điểm của nhóm đối chứng, khẳng định tính hiệu quả và khả thi của hệ thống phương pháp đã đề xuất.

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch tích cực về kết quả học tập bắt nguồn từ việc học sinh lớp thực nghiệm đã nắm vững kỹ năng phân loại dạng toán và vận dụng linh hoạt các định luật bảo toàn. Thay vì viết đầy đủ từng phương trình hóa học và tính toán đại số mất từ 3 đến 4 phút mỗi bài, học sinh có thể nhận diện bản chất phản ứng oxi hóa - khử hoặc trao đổi ion để đưa ra đáp án chính xác trong khoảng 30 đến 60 giây. Khi so sánh với các nghiên cứu dạy học truyền thống, việc rèn luyện tư duy phân tích và so sánh giúp hạn chế tối đa các sai lầm phổ biến như nhầm lẫn thứ tự điện phân hay tính sai khối lượng thanh kim loại tăng giảm. Toàn bộ dữ liệu thực nghiệm được trực quan hóa thông qua biểu đồ phân phối tần số điểm số dạng đường chuẩn lệch phải và bảng đối chiếu các tham số thống kê định lượng, phản ánh sự đồng đều và ổn định về chất lượng tiếp thu kiến thức của học sinh ở 3 trường khảo sát.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, tổ chuyên môn Hóa học tại các trường THPT cần tích hợp ma trận phân loại bài tập trắc nghiệm vô cơ vào phân phối chương trình chi tiết, triển khai ngay từ đầu học kỳ 2 lớp 12 nhằm mục tiêu nâng cao 25% tốc độ xử lý bài tập của học sinh.

Thứ hai, giáo viên bộ môn cần đẩy mạnh rèn luyện 6 thao tác tư duy và hướng dẫn học sinh thành thạo 3 kỹ thuật giải nhanh cốt lõi là bảo toàn electron, bảo toàn khối lượng và phương pháp tăng giảm khối lượng, phấn đấu đạt tỷ lệ trên 85% học sinh làm đúng các câu hỏi vận dụng trong các bài kiểm tra định kỳ.

Thứ ba, Ban Giám hiệu nhà trường phối hợp cùng tổ chuyên môn biên soạn tài liệu hướng dẫn tự học và hệ thống phiếu học tập phân hóa theo 4 mức độ nhận thức, bàn giao cho 100% học sinh khối 12 trước kỳ thi tốt nghiệp THPT ít nhất 2 tháng.

Thứ tư, Sở Giáo dục và Đào tạo cùng các trường THPT cần đổi mới công tác kiểm tra đánh giá định kỳ theo lộ trình từng học kỳ, ứng dụng phần mềm thống kê để phân tích độ phân hóa của ngân hàng đề thi trắc nghiệm, tạo động lực thúc đẩy tinh thần tự học và sáng tạo cho cả giáo viên và học sinh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, giáo viên giảng dạy Hóa học cấp THPT: Tài liệu cung cấp khung giáo án thực nghiệm 12 tiết mẫu, hệ thống bài tập phân loại chi tiết cùng phương pháp sư phạm phát triển tư duy giúp nâng cao chất lượng giảng dạy trên lớp.

Thứ hai, học sinh lớp 12 theo học chương trình nâng cao và ôn thi tốt nghiệp: Luận văn là cẩm nang hữu ích với hơn 40 ví dụ minh họa có lời giải chi tiết, giúp rèn luyện phản xạ giải nhanh các bài toán nhiệt luyện, điện phân và phản ứng muối trong 1 đến 2 phút.

Thứ ba, sinh viên và học viên cao học chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học Hóa học: Công trình cung cấp quy trình nghiên cứu khoa học giáo dục chuẩn mực, từ khâu điều tra thực trạng, thiết kế bài dạy đến xử lý dữ liệu thực nghiệm bằng thống kê toán học.

Thứ tư, cán bộ quản lý chuyên môn và tác giả biên soạn tài liệu: Cung cấp nguồn tham khảo giá trị trong việc xây dựng ma trận đề kiểm tra trắc nghiệm chuẩn hóa và định hướng đổi mới phương pháp kiểm tra đánh giá môn Hóa học.

Câu hỏi thường gặp

Câu 1: Luận văn tập trung giải quyết những dạng bài tập Hóa vô cơ lớp 12 nào?

Luận văn phân loại và xây dựng phương pháp giải chi tiết cho 4 nhóm bài tập định lượng trọng tâm thuộc chương trình Hóa học 12 nâng cao gồm: bài tập xác định tên kim loại, bài tập nhiệt luyện khử oxit bằng CO, H2 và Al, bài tập điện phân dung dịch và điện phân nóng chảy, cùng bài tập kim loại tác dụng với dung dịch muối.

Câu 2: Phương pháp giải nhanh bài toán nhiệt luyện trong luận văn có gì nổi bật?

Thay vì lập nhiều phương trình phản ứng nối tiếp phức tạp, tác giả hướng dẫn học sinh áp dụng định luật bảo toàn khối lượng và bảo toàn nguyên tố oxi. Ví dụ khi khử 16 gam oxit sắt bằng CO tạo kết tủa CaCO3, học sinh chỉ cần xác định số mol oxi bị khử bằng số mol CO2 để tìm khối lượng kim loại trong chưa đầy 45 giây.

Câu 3: Định luật Faraday được vận dụng như thế nào trong các bài toán điện phân?

Học sinh được rèn luyện kỹ năng kết hợp công thức định luật Faraday với hằng số F bằng 96500 C/mol và phương pháp bảo toàn electron tại 2 điện cực. Nhờ đó, học sinh dễ dàng xác định số oxi hóa kim loại, nồng độ mol hay thời gian điện phân từ các số liệu dòng điện 10A trong 4825 giây mà không bị nhầm lẫn giữa các giai đoạn điện phân.

Câu 4: Làm thế nào để giải quyết nhanh dạng bài kim loại tác dụng với nhiều dung dịch muối?

Luận văn hướng dẫn quy tắc so sánh tính khử và tính oxi hóa theo dãy điện hóa kết hợp phương pháp tăng giảm khối lượng thanh kim loại. Học sinh xác định thứ tự phản ứng của từng cặp ion kim loại, lập biểu thức chênh lệch khối lượng và bảo toàn electron để tìm ra khối lượng chất rắn sau phản ứng một cách chính xác.

Câu 5: Tính hiệu quả của đề tài được kiểm chứng qua số liệu thực nghiệm nào?

Hiệu quả được chứng minh qua 12 tiết dạy thực nghiệm tại 3 trường THPT ở Cà Mau, trong đó điểm trung bình của lớp thực nghiệm đạt 7,65 điểm so với 6,25 điểm của lớp đối chứng. Tỷ lệ học sinh khá giỏi đạt 68,5%, cao hơn 23,3% so với nhóm đối chứng, đồng thời độ lệch chuẩn thống kê cho thấy sự tiến bộ đồng đều.

Kết luận

• Hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về phát triển tư duy và hoạt động nhận thức trong dạy học Hóa học THPT.
• Phân loại rõ ràng 4 nhóm bài tập trắc nghiệm vô cơ lớp 12 nâng cao kèm theo quy tắc giải nhanh tối ưu.
• Cung cấp ngân hàng bài tập minh họa phong phú gắn liền với các định luật bảo toàn và định luật Faraday.
• Kiểm chứng thành công tính khả thi qua thực nghiệm sư phạm tại 3 trường THPT với tỷ lệ khá giỏi tăng lên 68,5%.
• Đóng góp tài liệu tham khảo giá trị cho công tác đổi mới phương pháp giảng dạy và kiểm tra đánh giá môn Hóa học.

Về định hướng tiếp theo, phương pháp phân loại bài tập cần được mở rộng áp dụng cho toàn bộ chương trình Hóa học hữu cơ lớp 12 và nhân rộng tại các trường THPT trên toàn quốc trong 1 đến 2 năm học tới. Giáo viên và các em học sinh hãy chủ động vận dụng hệ thống phương pháp này vào quá trình giảng dạy và ôn luyện để tối ưu hóa hiệu quả học tập, tự tin đạt kết quả cao trong các kỳ thi sắp tới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Nhân loại đã và đang bƣớc vào thế kỷ 21, thế kỷ tri thức, kĩ năng con ngƣời đƣợc xem là yếu tố quan trọng quyết định sự phát triển của xã hội. Để đáp ứng nhu cầu phát triển của xã hội trong giai đoạn hiện nay, giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa, để trở thành một nƣớc công nghiệp, hội nhập với cộng đồng quốc tế. Thực tế đó đòi hỏi ngành giáo dục cần phải đổi mới về chƣơng trình, đặc biệt là đổi mới phƣơng pháp dạy học.

Đại hội lần thứ X của Đảng bên cạnh việc tiếp tục khẳng định “Giáo dục & Đào tạo cùng với khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu, là nền tảng và động lực thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” đã xác định nhiệm vụ của ngành giáo dục trong giai đoạn hiện nay là phải “Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện; đổi mới cơ cấu tổ chức, nội dung, phương pháp dạy và học” thực hiện “chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa, chấn hưng nền giáo dục Việt Nam”. Đại hội đã đề ra yêu cầu cần thực hiện là phải “Đổi mới toàn diện giáo dục và đào tạo, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao”. Từ thực tiễn dạy học hóa học hiện nay, khi giáo viên hƣớng dẫn học sinh giải bài tập hóa học nói chung, bài tập phần vô cơ nói riêng, chúng tôi nhận thấy học sinh còn hạn chế về kiến thức, chƣa phân loại đƣợc các dạng bài tập nên chƣa nắm vững phƣơng pháp giải bài tập. Các thao tác tiếp cận, phân tích, tƣ duy còn chậm và mất nhiều thời gian trong quá trình giải bài tập trắc nghiệm hóa học.

Xuất phát từ thực tế đó, chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài “Phân loại và xây dựng phương pháp giải bài tập trắc nghiệm hóa vô cơ lớp 12 nâng cao nhằm phát triển tư duy cho học sinh trung học phổ thông” để làm đề tài nghiên cứu. Mục đích nghiên cứu - Tìm hiểu cơ sở lí luận của đề tài. - Tìm hiểu các phƣơng pháp giải bài tập trắc nghiệm vô cơ hóa học lớp 12 nâng cao. 7 - Phân loại và xây dựng phƣơng pháp giải bài tập trắc nghiệm hóa học vô cơ lớp 12 nhằm phát triển năng lực nhận thức, kĩ năng tƣ duy, khả năng sáng tạo của từng HS, đồng thời góp phần nâng cao chất lƣợng dạy học của GV trong nhà trƣờng.

Nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài. - Nghiên cứu mục tiêu chƣơng trình, nội dung kiến thức, phƣơng pháp giải BTTN hóa vô cơ lớp 12 nâng cao. - Phân loại và xây dựng phƣơng pháp giải BTTN nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho HS rèn năng lực nhận thức, kĩ năng tƣ duy. - Vận dụng tốt các phƣơng pháp vào việc giải BTTN hóa vô cơ lớp 12 nâng cao.

- Thực nghiệm sƣ phạm, đánh giá tính khả thi của đề tài, so sánh kết quả TNSP với kết quả điều tra ban đầu, ý kiến đề xuất để nâng cao hiệu quả giảng dạy. Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu 4. Khách thể nghiên cứu Quá trình dạy học hóa học ở trƣờng THPT. Đối tƣợng nghiên cứu Phát triển năng lực nhận thức, khả năng tƣ duy cho HS qua việc giải BTTN hóa vô cơ lớp 12 nâng cao.

Giả thuyết khoa học Trong quá trình giải BTTN hóa học nếu GV xây dựng và phân loại đƣợc phƣơng pháp giải bài tập thì sẽ góp phần nâng cao hiệu quả giảng dạy, đồng thời phát triển năng lực nhận thức, khả năng tƣ duy, óc sáng tạo cho HS. Từ đó HS tham gia vào việc giải bài tập một cách tích cực, tự giác và vận dụng tốt kiến thức vào thực tiễn. Phƣơng pháp nghiên cứu Trong quá trình thực hiện đề tài chúng tôi đã sử dụng các nhóm phƣơng pháp nghiên cứu sau: a) Phương pháp nghiên cứu lý thuyết 8 Phân loại, phân tích, tổng hợp, hệ thống các dạng bài tập vô cơ từ các nguồn tài liệu: SGK, SBT, STK có liên quan đến đề tài nhằm nâng cao năng lực nhận thức, tƣ duy, khả năng sáng tạo cho HS. b) Phương pháp nghiên cứu thực tiễn - Điều tra thực trạng tình hình sử dụng BTHH ở trƣờng THPT trong việc phát triển khả năng nhận thức, tƣ duy của HS.

- Trao đổi với các GV có nhiều kinh nghiệm trong công tác giảng dạy. - Thăm dò ý kiến của HS sau khi giải BTTN hóa học theo phƣơng pháp thực nghiệm của đề tài. - Thực nghiệm sƣ phạm đánh giá tính khả thi và hiệu quả của việc sử dụng các biện pháp để phân loại và hệ thống các dạng bài tập đã đề xuất. - Phƣơng pháp thống kê toán học trong khoa học giáo dục để xử lý các kết quả TNSP.

Những đóng góp của đề tài - Phân loại và xây dựng phƣơng pháp giải BTTN hóa vô cơ lớp 12 nâng cao nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho việc rèn luyện tƣ duy, óc sáng tạo, năng lực tự học. Qua đó HS có thể vận dụng kiến thức để giải bài tập một cách tự giác và mang lại hiệu quả cao trong học tập. - Vận dụng việc phân loại và xây dựng hệ thống bài tập, nhằm nâng cao chất lƣợng dạy học hóa học ở trƣờng THPT. - Kết quả nghiên cứu của đề tài giúp cho GV và HS tiết kiệm đƣợc nhiều thời gian trong quá trình tiếp cận, nhận dạng và giải BTTN, phát huy tính tích cực, chủ động và năng lực sáng tạo trong quá trình dạy học hóa học.

- Đem lại niềm vui, sự hứng thú và lòng say mê môn học trong quá trình giải BTHH. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tƣ duy và phát triển tƣ duy của học sinh trong dạy học hóa học 1. Tư duy và hoạt động nhận thức 1111 hái niệm tư duy Tƣ duy là một quá trình tâm lý phản ánh những thuộc tính bản chất, những mối liên hệ bên trong có tính quy luật của sự vật hiện tƣợng trong hiện thực khách quan mà trƣớc đó ta chƣa biết.

Nhƣ vậy, tƣ duy là một quá trình tâm lý có sự tìm kiếm và phát hiện cái mới về chất một cách độc lập, là quá trình tâm lý phản ánh những thuộc tính bản chất, những mối liên hệ bên trong. Nét nổi bậc của tƣ duy là tính “có vấn đề” tức trong hoàn cảnh có vấn đề tƣ duy đƣợc nảy sinh. Tƣ duy là mức độ lý tính nhƣng có mối quan hệ chặt chẽ với nhận thức cảm tính. Nó có khả năng phản ánh những thuộc tính bản chất của sự vật hiện tƣợng.

1112 hái niệm nh n thức Nhận thức là một trong ba mặt cơ bản của đời sống tâm lý con ngƣời (nhận thức, tình cảm, ý chí). Nó là tiền đề của hai mặt kia và đồng thời có quan hệ chặt chẽ với chúng và các hiện tƣợng tâm lý khác. Hoạt động nhận thức bao gồm nhiều quá trình khác nhau. Có thể chia hoạt động nhận thức thành hai giai đoạn lớn: - Nhận thức cảm tính: cảm giác, tri giác.

- Nhận thức lý tính: tƣ duy và tƣởng tƣợng. Các giai đoạn của tư duy Tƣ duy là một hành động, mỗi hành động của tƣ duy là một quá trình giải quyết một nhiệm vụ nào đó, nảy sinh trong quá trình nhận thức hay hoạt động thực tiễn. Quá trình tƣ duy bắt đầu từ khi gặp phải tình huống có vấn đề và nhận thức đƣợc vấn đề đến khi vấn đề đƣợc giải quyết. Cách giải quyết này lại có thể gây ra vấn đề mới khởi đầu cho hành động tƣ duy mới lâu dài và phức tạp.

Quá trình tƣ duy gồm 5 giai đoạn: a. Xác định vấn đề và biểu đạt vấn đề. Đây là bƣớc khởi đầu và quan trọng 10 nhất của tƣ duy, bƣớc này nhanh hay chậm phụ thuộc kinh nghiệm của cá nhân. b Huy động các tri thức kinh nghiệm làm xuất hiện trong đầu những tri thức, kinh nghiệm có liên quan đến vấn đề và biểu đạt theo nhiệm vụ đã xác định.

c Sàng lọc liên tưởng và hình thành giả thuyết, tức là đề ra cách giải quyết nhiệm vụ đúng nhất và tiết kiệm nhất. d iểm tra giả thuyết để khẳng định, phủ định hay chính xác hoá giả thuyết đã nêu. Nhờ đó, có thể phát hiện ra những nhiệm vụ mới cho quá trình tƣ duy mới. Giải quyết nhiệm vụ đề ra.

Quá trình này đƣợc thực hiện sau khi giả thuyết đƣợc kiểm tra và khẳng định. Quá trình này thƣờng có nhiều khó khăn do: - Chủ thể không nhận thức đƣợc một số dữ liệu của nhiệm vụ. - Chủ thể đƣa vào bài toán một số điều kiện thừa. - Tính khuôn sáo, cứng nhắc của tƣ duy.

Các thao tác của tư duy - Phân tích: là phân chia sự vật, hiện tƣợng thành các yếu tố nhất định để nghiên cứu chúng một cách đầy đủ, trọn vẹn. - Tổng hợp: là kết hợp các bộ phận, yếu tố đã đƣợc phân tích để nhận thức và nắm đƣợc cái tổng thể của sự vật, hiện tƣợng. Kết quả của quá trình nhận thức là hoạt động cân đối giữa phân tích và tổng hợp. Sự phân tích sâu sắc, phong phú là điều kiện để tổng hợp đƣợc chính xác, trọn vẹn, ngƣợc lại tổng hợp sơ bộ tạo tiền đề quan trọng cho sự phân tích.

- So sánh: là thiết lập sự giống nhau và khác nhau giữa các sự vật, hiện tƣợng và giữa những khái niệm phản ánh chúng. + So sánh tuần tự: là so sánh những mặt giống nhau hoặc gần giống nhau của các sự vật, hiện tƣợng. + So sánh đối chiếu: là so sánh những mặt đối lập của các khái niệm hay sự vật, hiện tƣợng. - Cụ thể hóa: là hoạt động tƣ duy tái sản sinh ra hiện tƣợng và đối tƣợng với các thuộc tính bản chất của nó.

11 - Trừu tượng hóa: là sự phản ánh cô lập các dấu hiệu, thuộc tính bản chất của sự vật, hiện tƣợng. - Khái quát hóa: là dùng trí óc để hợp nhất nhiều sự vật, hiện tƣợng khác nhau nhƣng có cùng những thuộc tính bản chất thành một nhóm mà nhóm này tạo nên một khái niệm nào đó. Các hình thức cơ bản của tư duy - hái niệm: là hình thức của tƣ duy trừu tƣợng, phản ánh những thuộc tính bản chất của sự vật, hiện tƣợng. Mỗi sự vật, hiện tƣợng đều bao gồm nhiều thuộc tính.

Khái niệm chỉ phản ánh những thuộc tính bản chất, bỏ qua những thuộc tính riêng biệt, đơn lẻ, không bản chất. - Phán đoán: là hình thức cơ bản của tƣ duy trừu tƣợng, là cách thức liên hệ giữa các khái niệm, phản ánh mối liên hệ giữa các sự vật, hiện tƣợng trong ý thức của con ngƣời.