Khóa luận: Phân lập, xác định cấu trúc Saponin từ thân rễ Sâm Lai Châu

Khóa luận ngành Dược học trình bày chi tiết quá trình phân lập và xác định cấu trúc hợp chất saponin từ thân rễ Sâm Lai Châu (Panax vietnamensis).

• Tác giả: Lê Thị Thanh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Duyên
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Dược Học
• Đề tài: Phân Lập, Xác Định Cấu Trúc Của Một Số Hợp Chất Saponin Từ Phân Đoạn Butanol Phần Thân Rễ Sâm Lai Châu (Panax Vietnamensis Var. Cai)
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp Đại Học
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về Saponin trong Sâm Lai Châu Panax vietnamensis

Sâm Lai Châu (tên khoa học: Panax vietnamensis var. fuscidiscus hoặc var. Cai) là một dược liệu quý được phát hiện tại Việt Nam, có mối quan hệ di truyền gần gũi với Sâm Ngọc Linh (Sâm Việt Nam). Giống như các loài thuộc chi Panax, giá trị dược liệu của Sâm Lai Châu đến từ hàm lượng dồi dào các hoạt chất sinh học, trong đó nổi bật nhất là nhóm hợp chất saponin triterpenoid. Các saponin, hay còn gọi là ginsenoside, là thành phần chính quyết định đến các tác dụng dược lý đặc trưng như tăng cường sức khỏe, chống stress, và hỗ trợ điều trị bệnh. Việc nghiên cứu thành phần hóa học Sâm Lai Châu tập trung chủ yếu vào việc chiết xuất saponin để làm sáng tỏ cấu trúc và tiềm năng ứng dụng. Quá trình này không chỉ giúp khẳng định giá trị của loài sâm này mà còn mở ra hướng phát triển các sản phẩm y dược mới. Nghiên cứu của Lê Thị Thanh (2018) đã góp phần quan trọng vào việc phân lập và xác định các saponin chủ chốt, cung cấp dữ liệu khoa học nền tảng cho các nghiên cứu sâu hơn.

1.1. Sâm Lai Châu Dược liệu quý và mối quan hệ với Sâm Việt Nam

Sâm Lai Châu được xác định là một thứ (variety) của loài Sâm Việt Nam (Panax vietnamensis Ha & Grushv). Các nghiên cứu di truyền cho thấy khoảng cách giữa Sâm Lai Châu và Sâm Ngọc Linh là rất thấp, chỉ khoảng 0,7% (Phan Kế Long và cộng sự, 2014). Đặc điểm này cho thấy chúng có chung nguồn gốc và khả năng chứa các nhóm hoạt chất sinh học tương tự nhau. Về mặt hình thái, Sâm Lai Châu có các đặc điểm thực vật đặc trưng của chi Panax như thân rễ nạc, lá kép chân vịt mọc vòng. Cây phân bố ở độ cao trên 1900m tại các khu rừng nguyên sinh tỉnh Lai Châu. Sự tương đồng về di truyền và thành phần hóa học sơ bộ đặt ra giả thuyết rằng Sâm Lai Châu sở hữu những tác dụng dược lý quý giá không thua kém Sâm Ngọc Linh, biến nó thành đối tượng nghiên cứu đầy tiềm năng trong ngành dược.

1.2. Vai trò của Saponin Hoạt chất sinh học quyết định giá trị

Saponin là nhóm hợp chất tự nhiên thuộc loại glycoside, có cấu trúc gồm một phần aglycon (sapogenin) và một hoặc nhiều mạch đường. Trong Sâm Lai Châu và các loài sâm khác, sapogenin chủ yếu thuộc khung dammaran, được chia thành hai nhóm chính: protopanaxadiol và protopanaxatriol, cùng với một nhóm đặc trưng là ocotillol saponin. Cấu trúc hóa học saponin đa dạng tạo nên phổ tác dụng sinh học rộng. Các nghiên cứu đã chứng minh ginsenoside có khả năng tác động lên hệ thần kinh trung ương, hệ miễn dịch, chống viêm, và phòng ngừa ung thư. Do đó, việc định tính và định lượng saponin là tiêu chí hàng đầu để đánh giá chất lượng và giá trị của một dược liệu sâm. Việc phân lập thành công các saponin tinh khiết là tiền đề để nghiên cứu chuyên sâu về cơ chế tác dụng và phát triển thuốc.

II. Thách thức chính khi phân lập Saponin từ Sâm Lai Châu

Quá trình phân lập saponin từ Sâm Lai Châu phải đối mặt với nhiều thách thức kỹ thuật, đòi hỏi sự chính xác và các phương pháp phân tích hiện đại. Trở ngại lớn nhất đến từ sự phức tạp trong thành phần hóa học Sâm Lai Châu. Dịch chiết thô từ thân rễ chứa hàng chục, thậm chí hàng trăm hợp chất khác nhau, bao gồm nhiều loại saponin có cấu trúc gần giống nhau và các tạp chất khác như polysaccharide, flavonoid, và acid amin. Sự tương đồng về mặt cấu trúc và tính chất hóa lý giữa các ginsenoside khiến việc tách chúng ra khỏi nhau trở nên vô cùng khó khăn. Thêm vào đó, hàm lượng một số saponin quý nhưng có nồng độ thấp đòi hỏi các phương pháp phải có độ nhạy và độ phân giải cao. Việc lựa chọn dung môi chiết xuất và hệ dung môi chạy sắc ký không phù hợp có thể làm giảm hiệu suất chiết xuất hoặc không thể tách rời các chất. Do đó, việc xây dựng một quy trình phân lập tối ưu là mục tiêu quan trọng để thu được các hoạt chất sinh học tinh khiết.

2.1. Sự phức tạp trong cấu trúc hóa học saponin của sâm

Thân rễ Sâm Lai Châu chứa một hỗn hợp phức tạp của các saponin triterpenoid. Các saponin này thường chỉ khác nhau ở số lượng, loại đường hoặc vị trí gắn mạch đường trên khung aglycon. Ví dụ, các ginsenoside nhóm protopanaxadiol như Rb1, Rc, Rd chỉ khác nhau ở loại đường gắn tại vị trí C-20. Sự khác biệt nhỏ này dẫn đến tính phân cực và khả năng lưu giữ trên pha tĩnh trong sắc ký rất gần nhau. Điều này gây khó khăn cho việc tách riêng từng chất bằng phương pháp sắc ký cột thông thường. Hơn nữa, sự tồn tại của các đồng phân (ví dụ 24(S) và 24(R) trong ocotillol saponin) cũng là một thách thức lớn, đòi hỏi các kỹ thuật phân tích cấu trúc chuyên sâu như phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) để xác định chính xác.

2.2. Yêu cầu về độ tinh khiết và phương pháp định danh

Để nghiên cứu tác dụng dược lý hoặc sử dụng làm chất chuẩn, các saponin phân lập được phải đạt độ tinh khiết cao. Điều này yêu cầu một quy trình gồm nhiều bước tinh chế, kết hợp các kỹ thuật sắc ký khác nhau như sắc ký cột pha thường (silica gel) và sắc ký cột pha đảo (RP-18). Sau khi thu được chất tinh khiết, việc định danh chính xác cấu trúc hóa học saponin là bắt buộc. Các phương pháp hiện đại như phổ khối (MS) được sử dụng để xác định khối lượng phân tử, và phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) (1D và 2D) được dùng để xác nhận cấu trúc khung aglycon, trình tự mạch đường và vị trí liên kết. So sánh dữ liệu phổ thu được với các tài liệu đã công bố là bước cuối cùng để khẳng định cấu trúc của hợp chất.

III. Hướng dẫn chiết xuất Saponin từ Sâm Lai Châu hiệu quả

Để tối ưu hóa quá trình thu nhận saponin, một quy trình chiết xuất saponin bài bản đã được áp dụng, bắt đầu từ việc xử lý nguyên liệu đến phân đoạn cao chiết. Phương pháp được lựa chọn là chiết ngấm kiệt, một kỹ thuật đơn giản, hiệu quả và phù hợp với quy mô phòng thí nghiệm. Thân rễ Sâm Lai Châu khô được xay nhỏ để tăng diện tích tiếp xúc với dung môi, giúp quá trình chiết diễn ra triệt để hơn. Dung môi chiết xuất được sử dụng là cồn 70%, một lựa chọn phổ biến vì khả năng hòa tan tốt cả các saponin và các hợp chất phân cực khác, đồng thời an toàn và dễ loại bỏ. Sau khi thu được cao tổng, bước tiếp theo là chiết phân đoạn để làm giàu hàm lượng saponin. Quá trình này giúp loại bỏ các tạp chất ít phân cực (như chất béo, diệp lục) và các hợp chất quá phân cực (như đường, muối khoáng), tập trung nhóm saponin vào một phân đoạn duy nhất, tạo điều kiện thuận lợi cho các bước phân lập sau này.

3.1. Quy trình chiết ngấm kiệt với dung môi ethanol 70

Dược liệu thân rễ Sâm Lai Châu (800g) sau khi sấy khô và xay nhỏ được tiến hành chiết ngấm kiệt bằng dung môi chiết xuất ethanol 70% ở nhiệt độ phòng. Tỷ lệ dược liệu/dung môi là 1/10. Quá trình được lặp lại 3 lần, mỗi lần kéo dài một tuần để đảm bảo các hoạt chất sinh học được chiết ra tối đa. Dịch chiết từ các lần được gộp lại và cô quay dưới áp suất giảm để thu hồi dung môi. Kết quả thu được 365g cao tổng, đạt hiệu suất chiết xuất là 45,63% so với dược liệu khô. Cao tổng này chứa toàn bộ các hợp chất tan được trong cồn 70% từ dược liệu, là nguyên liệu đầu vào cho quá trình chiết phân đoạn.

3.2. Tối ưu hiệu suất bằng phân đoạn n butanol

Cao tổng (350g) được hòa tan trong nước và tiến hành chiết lỏng-lỏng phân đoạn với các dung môi có độ phân cực tăng dần, lần lượt là dicloromethan (DCM) và n-butanol (BuOH). Saponin có tính phân cực trung bình, do đó chúng sẽ được chuyển chủ yếu vào lớp n-butanol. Sau khi chiết, các lớp dung môi được tách riêng và cô quay để thu hồi. Kết quả thu được 3,2g cao DCM, 150,2g cao n-butanol (BLC) và 195,0g cao nước. Phân đoạn n-butanol chứa hàm lượng saponin cao nhất và ít tạp chất nhất, được lựa chọn để tiến hành các bước phân lập saponin tiếp theo. Sắc ký lớp mỏng (TLC) cũng cho thấy phân đoạn này có nhiều vết chất đặc trưng cho ginsenoside.

IV. Phương pháp sắc ký cột trong phân lập Saponin tinh khiết

Sau khi thu được cao n-butanol giàu saponin, phương pháp sắc ký cột (Column Chromatography - CC) được áp dụng làm công cụ chính để phân tách các hợp chất. Đây là kỹ thuật dựa trên sự phân bố khác nhau của các chất giữa hai pha: pha tĩnh (chất hấp phụ trong cột) và pha động (dung môi rửa giải). Bằng cách lựa chọn pha tĩnh và pha động phù hợp, các saponin có cấu trúc khác nhau sẽ di chuyển qua cột với tốc độ khác nhau và được tách ra thành các phân đoạn riêng biệt. Trong nghiên cứu này, cả sắc ký cột pha thường với chất hấp phụ là silica gel và sắc ký cột pha đảo với pha tĩnh là C18 (RP-18) đều được sử dụng. Sự kết hợp hai loại hình sắc ký này giúp tăng cường khả năng phân tách, đặc biệt hiệu quả đối với các hỗn hợp phức tạp như dịch chiết Sâm Lai Châu. Quá trình được theo dõi liên tục bằng sắc ký lớp mỏng (TLC) để gộp các phân đoạn chứa cùng một chất, sau đó tiếp tục tinh chế cho đến khi thu được hợp chất tinh khiết.

4.1. Kỹ thuật sắc ký cột silica gel và pha đảo RP 18

120g cao phân đoạn butanol (BLC) được nạp lên cột sắc ký pha thường sử dụng silica gel làm pha tĩnh. Cột được rửa giải bằng hệ dung môi gradient DCM-MeOH-H2O với độ phân cực tăng dần. Quá trình này giúp tách cao BLC thành 7 phân đoạn chính (BLC1-7). Các phân đoạn có triển vọng như BLC4 và BLC7 được lựa chọn để tinh chế sâu hơn. Phân đoạn BLC4 tiếp tục được sắc ký cột pha thường. Sau đó, các phân đoạn con thu được được tinh chế bằng sắc ký cột pha đảo (RP-18) với hệ dung môi MeOH-H2O để thu được hợp chất LC05 tinh khiết. Tương tự, phân đoạn BLC7 được tinh chế trực tiếp bằng sắc ký cột RP-18 để thu được hợp chất LC07. Sự kết hợp này cho phép tách hiệu quả các saponin triterpenoid có độ phân cực gần nhau.

4.2. Xác định cấu trúc hóa học saponin qua phổ NMR và MS

Các hợp chất tinh khiết (LC05 và LC07) sau khi phân lập được xác định cấu trúc bằng các phương pháp phổ hiện đại. Phổ khối (MS), cụ thể là ESI-MS, được sử dụng để xác định khối lượng phân tử, từ đó suy ra công thức phân tử của hợp chất. Phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR), bao gồm các phổ 1D (1H-NMR, 13C-NMR) và 2D (DEPT, HMBC, HSQC), cung cấp thông tin chi tiết về cấu trúc hóa học saponin. Dữ liệu từ phổ NMR cho phép xác định số lượng và loại proton, carbon, cấu trúc khung aglycon, cũng như loại và vị trí liên kết của các mạch đường. Bằng cách so sánh dữ liệu phổ thu được với dữ liệu của các chất đã biết trong tài liệu tham khảo, cấu trúc của LC05 và LC07 đã được xác định một cách chính xác.

V. Kết quả phân lập 2 Saponin chính từ Sâm Lai Châu

Từ 120g cao n-butanol của thân rễ Sâm Lai Châu, nghiên cứu đã phân lập thành công hai hợp chất saponin tinh khiết với mã số LC05 (7,8 mg) và LC07 (4,8 mg). Dựa trên phân tích dữ liệu từ các phương pháp phổ hiện đại như MS và NMR, kết hợp so sánh với các tài liệu đã công bố, hai hợp chất này đã được xác định danh tính. Kết quả này không chỉ là một thành công về mặt kỹ thuật phân lập mà còn cung cấp những bằng chứng khoa học quan trọng, khẳng định sự tương đồng về thành phần hóa học giữa Sâm Lai Châu và Sâm Việt Nam. Việc xác định được các hoạt chất sinh học quan trọng này mở ra nhiều tiềm năng ứng dụng trong y dược, đồng thời là cơ sở để tiến hành các nghiên cứu sâu hơn về định tính và định lượng saponin trong loài dược liệu này. Phát hiện này củng cố vị thế của Panax vietnamensis như một nguồn dược liệu có giá trị cao.

5.1. Majonoside R2 MR2 Saponin ocotillol đặc trưng được xác định

Hợp chất LC05 được xác định là majonoside R2 (MR2). Đây là một ocotillol saponin, một nhóm saponin đặc trưng và chiếm hàm lượng rất cao trong Sâm Ngọc Linh (khoảng 5% trọng lượng khô của thân rễ). Phổ ESI-MS của LC05 cho tín hiệu ion phân tử [M+H]+ tại m/z 787,5, tương ứng với công thức phân tử C41H70O14. Dữ liệu từ phổ NMR hoàn toàn trùng khớp với dữ liệu của majonoside R2 đã được công bố. MR2 được biết đến với nhiều tác dụng dược lý quan trọng như chống viêm, chống stress và chống ung thư. Sự hiện diện của MR2 với hàm lượng đáng kể trong Sâm Lai Châu là một minh chứng mạnh mẽ cho giá trị dược liệu của nó, tương đương với Sâm Ngọc Linh.

5.2. Ginsenoside Rb1 Saponin triterpenoid quan trọng được phân lập

Hợp chất LC07 được xác định là ginsenoside Rb1. Đây là một saponin triterpenoid thuộc nhóm protopanaxadiol, một trong những ginsenoside phổ biến và được nghiên cứu nhiều nhất trong chi Panax. Phổ ESI-MS của LC07 cho tín hiệu [M+Na]+ tại m/z 1132,2, tương ứng công thức phân tử C54H92O23. Phân tích phổ 1D và 2D-NMR đã xác nhận cấu trúc của nó. Ginsenoside Rb1 có nhiều tác dụng đã được chứng minh như bảo vệ thần kinh, hạ đường huyết và điều hòa huyết áp. Việc phân lập được ginsenoside Rb1 từ Sâm Lai Châu cho thấy loài sâm này không chỉ chứa các saponin đặc hữu mà còn có cả những saponin quan trọng phổ biến ở các loài sâm nổi tiếng khác, làm tăng thêm giá trị và phổ tác dụng của nó.

VI. Tương lai nghiên cứu và ứng dụng Saponin Sâm Lai Châu

Kết quả phân lập saponin từ Sâm Lai Châu đã thành công xác định sự hiện diện của majonoside R2 (MR2) và ginsenoside Rb1, hai hoạt chất sinh học có giá trị dược lý cao. Điều này không chỉ khẳng định Sâm Lai Châu là một dược liệu quý mà còn mở ra một chương mới cho các nghiên cứu và ứng dụng trong tương lai. Các dữ liệu về thành phần hóa học Sâm Lai Châu thu được từ nghiên cứu này là nền tảng vững chắc để xây dựng tiêu chuẩn kiểm nghiệm chất lượng, phát triển các phương pháp định tính và định lượng saponin hiệu quả hơn. Hướng đi tiếp theo cần tập trung vào việc phân lập các saponin khác còn tồn tại trong dịch chiết, đặc biệt là các saponin có hàm lượng nhỏ nhưng có thể có hoạt tính mạnh. Song song với đó, việc đánh giá toàn diện các tác dụng dược lý của cao chiết toàn phần và các saponin tinh khiết sẽ giúp khai thác tối đa tiềm năng của loài sâm đặc hữu này.

6.1. Khẳng định giá trị dược liệu của Sâm Lai Châu Panax vietnamensis

Việc tìm thấy majonoside R2, saponin đặc trưng của Sâm Việt Nam, trong Sâm Lai Châu là một phát hiện quan trọng. Nó không chỉ xác nhận mối quan hệ di truyền gần gũi mà còn cho thấy Sâm Lai Châu có thể được xem như một nguồn thay thế hoặc bổ sung cho Sâm Ngọc Linh, vốn ngày càng khan hiếm và đắt đỏ. Giá trị của Sâm Lai Châu giờ đây được củng cố bằng các bằng chứng khoa học cụ thể về thành phần hóa học, tạo cơ sở cho việc bảo tồn, quy hoạch vùng trồng và phát triển bền vững nguồn dược liệu này. Điều này sẽ góp phần vào việc đa dạng hóa các sản phẩm chăm sóc sức khỏe chất lượng cao có nguồn gốc từ thảo dược Việt Nam.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo về tác dụng dược lý và hoạt chất

Mặc dù đã phân lập được hai saponin quan trọng, thành phần hóa học Sâm Lai Châu vẫn còn nhiều điều cần khám phá. Các nghiên cứu trong tương lai nên tập trung vào việc phân lập các saponin khác để xây dựng một bộ dữ liệu hoàn chỉnh về thành phần hóa học của loài. Quan trọng hơn, cần tiến hành các thử nghiệm sinh học in vitro và in vivo để đánh giá các tác dụng dược lý như chống oxy hóa, bảo vệ gan, tăng cường miễn dịch của cả cao chiết và các saponin tinh khiết. Sử dụng các kỹ thuật hiện đại như sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) để xây dựng quy trình định lượng đồng thời nhiều ginsenoside cũng là một hướng đi cần thiết để kiểm soát chất lượng dược liệu một cách hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Nền kinh tế - xã hội ngày càng phát triển và hiện đại hơn, kéo theo đó là nhu cầu chăm sóc sức khỏe cho con người ngày càng tăng. Một trong những sản phẩm chăm sóc sức khỏe con người đó là dược phẩm. Với sự phát triển của khoa học công nghệ tiến bộ, các nhà khoa học luôn muốn tối ưu hóa công dụng của thuốc và hạn chế tối đa tác dụng phụ của thuốc đó. Một trong các biện pháp hữu hiệu đang được áp dụng đó là tạo ra các thuốc có nguồn gốc từ thiên nhiên thân thiện với con người.

“Sâm” là từ rất quen thuộc mà hay được dùng để nói về các loài dược liệu quý hiếm thuộc chi Panax L. Có lẽ khi nghe đến Sâm ai cũng biết đến những công dụng tuyệt vời của nó như: thuốc bổ, tăng lực, chống suy nhược, hồi phục sức lực bị suy giảm, kích thích nội tiết sinh dục, tăng sức chịu đựng, giải độc và bảo vệ gan, điều hoà thần kinh trung ương, điều hoà tim mạch, hạ huyết áp, giảm đường huyết…[53]. Cũng vì những công dụng đáng nể đó, các loài Sâm luôn được chú trọng tìm kiếm, nghiên cứu và phát triển. Việt Nam nổi tiếng với loài Sâm Việt Nam (Panax vietnamensis Ha & Grushv), đây là một trong những loài Sâm có hàm lượng saponin rất cao.

Năm 2013, Phan Kế Long cùng cộng sự đã phát hiện ra một thứ Sâm mới được đặt tên là Sâm Lai Châu (Panax vietnamensis var. fuscidiscus), bậc phân loại dưới loài của Sâm Việt Nam ở huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu [38]. Mặc dù các nghiên cứu sơ bộ cho thấy Sâm Lai Châu cũng chứa hàm lượng saponin tương đối cao đem lại những hiệu quả đáng chú ý, song cho đến nay, còn khá ít những nghiên cứu chi tiết về thứ Sâm này. Vì vậy, để làm sáng tỏ thành phần hóa học cũng như giá trị sử dụng của Sâm Lai Châu (Panax vietnamensis var.

fuscidiscus) chúng tôi thực hiện đề tài: “Phân lập, xác định cấu trúc của một số hợp chất saponin từ phân đoạn butanol phần thân rễ Sâm Lai Châu (Panax vietnamensis var. Cai)” với 2 mục tiêu cần đạt được: 1. Chiết xuất và phân lập một số hợp chất từ phân đoạn n-butanol. Xác định và nhận dạng cấu trúc của các chất phân lập được trong phân đoạn.

1 PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN 1. Tổng quan về Sâm Việt Nam Panax vietnamensis Ha & Grushv. Vài nét về chi Panax L. Chi Nhân Sâm (Panax L.) là một chi nhỏ trong họ Ngũ gia bì (Araliaceae).

Toàn bộ chi Sâm (Panax L.) trên thế giới hiện đã biết chắc chắn có 14 loài và 1 dưới loài (thứ-var. Sự phân bố của chi Panax L. trên thế giới cho thấy chúng chỉ xuất hiện ở Bắc bán cầu, kéo dài từ vùng rừng núi giáp bờ biển phía Đông của Bắc Mỹ bao gồm Bắc Hoa Kỳ và Tây-Nam Canada (có 2 loài P. Vùng Đông Bắc Á (gồm Viễn Đông Nga, Đông Bắc Trung Quốc, bán đảo Triều Tiên và Nhật Bản) có 2 loài là P.

Trung tâm phân bố của chi Panax L. có thể từ vùng Tây-Nam của Trung Quốc lan tỏa xuống phía Bắc của Việt Nam. Thực chất khu vực này gồm 2 tỉnh biên giới kề nhau là Vân Nam (Trung Quốc) và Lào Cai (Việt Nam), ở đây đang có tới 7 loài và dưới loài (thứ) mọc hoàn toàn tự nhiên, 2 loài trồng là P. Đây có thể coi là trung tâm phân bố của chi Sâm (Panax L.) trên thế giới.

Ở Bắc Mỹ hiện có 3 loài (P. Giới hạn cuối cùng về phía Nam của chi Panax L. là loài Sâm Việt Nam (Panax vietnamensis) ở Miền Trung của Việt Nam, tại 14o 15’ vĩ độ Bắc [6]. Ở Việt Nam, cho đến thời điểm hiện nay, chi Panax có chắc chắn 5 loài, trong đó có 2 loài nhập trồng là Tam thất (P.

notoginseng) và Nhân Sâm (P. Ba loài mọc tự nhiên và đang cần phải bảo tồn là Sâm vũ diệp (Panax bipinnatifidus Seem.), Tam thất hoang (P. stipuleanatus Tsai & Feng) và đặc biệt là Sâm Việt Nam (P. vietnamensis Ha & Grushv) – loài đặc hữu hẹp của miền trung Việt Nam [6].

Cho đến gần đây, loại Sâm Lai Châu, một cây thuốc mới, ít được biết đến ở Việt Nam đã được Phan Kế Long cùng cộng sự (2013) xác định gần nhất với thứ Sâm Lai Châu (Panax vietnamensis var. Cai), một thứ mới cho khoa học của loài Sâm Việt (P. vietnamensis Ha & Grushv) [38]. Vị trí phân loại Sâm Việt Nam Panax vietnamensis Ha & Grushv.

Sâm Việt Nam là một loài mới của chi Panax L., họ Nhân Sâm (Araliaceae), 2 PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma là loài thứ 20 thuộc chi Panax được phát hiện trên thế giới và là loài thứ 3 của chi Panax L. được tìm thấy và công bố chính thức ở Việt Nam. Đây là loài đặc hữu của hệ thực vật Việt Nam (Theo Trung tâm Sâm Việt Nam - 1993) [54]. Về phân loại Sâm Việt Nam [53]: - Giới: Plantae - Ngành: Magnoliophyta - Bộ: Apiales - Họ: Araliaceae - Chi: Panax - Loài: Panax vietnamensis Ha & Grushv.

- Tên khác: Sâm Việt Nam, Sâm Ngọc Linh, Sâm Khu Năm, Thuốc Dấu. - Tên nước ngoài: Vietnamese ginseng 1. Đặc điểm thực vật Sâm Việt Nam Panax vietnamensis Ha & Grushv. Cây thân thảo sống nhiều năm, cao đến 1 m.

Thân rễ mập có đường kính 3,5 cm, không có rễ, có củ gần hình cầu, đường kính 5 cm. Đốt trên cùng của thân rễ tồn tại 1-4 thân. Thân nhẵn cao 40-80 cm, rỗng, có 3 mặt hơi tròn, có những rãnh nhỏ dọc theo chiều dọc. Lá mọc vòng, thường có 4 (ít khi 3, 5, 6).

Lá kép chân vịt có 5 (ít khi 6, 7) lá chét, lá dài 7-12 cm (ít khi 15 cm). Lá chét trên cùng hình trứng ngược hoặc hình mũi mác, dài 8-14 cm, rộng 3-5 cm, đầu lá thường nhọn đột ngột, mũi nhọn kéo 1,5-2 cm, góc lá hình nêm, mép lá có răng cưa nhỏ đều, gân bên 19 (ít khi 8-11) cập dọc theo gân chính và gân bên ở mặt trên của lá chét có nhiều lông cứng dạng gai dài đến 3 mm, mặt dưới ít hơn. Cụm hoa dài 25 cm, gấp 1,5-2 lần chiều dài của cuống lá, thường mang tán đơn độc ở tận cùng, đôi khi có thêm 1-4 tán phụ hoặc một hoa đơn độc. Tán hoa đường kính 2,5-4 cm, có 50-120 hoa.

Hoa màu vàng lục nhạt, đường kính hoa nở 3-4 mm. Quả khi chín thường màu đỏ, thường có một chấm đen ở trên đỉnh quả. Quả 1 hạt hình thân, quả 2 hạt có hình cầu hơi dẹt dài 7-10 mm, rộng 4-6 mm [4]. Sâm Việt Nam mọc dưới tán rừng ẩm, nhiều mùn, thích hợp với nhiệt độ ban ngày từ 20°C-25°C, ban đêm 15°C-18°C.

Sâm Việt Nam có thể sống rất lâu, thậm chí trên 100 năm, sinh trưởng khá chậm. Bộ phận dùng làm thuốc chủ yếu là thân rễ, củ và ngoài ra cũng có thể dùng lá và rễ con. Vào đầu tháng 1 hàng năm, Sâm xuất hiện chồi mới sau mùa ngủ đông, thân khí sinh lớn dần lên thành cây Sâm trưởng thành có 1 tán hoa. Từ tháng 4 đến tháng 6, cây nở hoa và kết quả.

Tháng 7 bắt đầu có quả chín và kéo dài đến tháng 9. Cuối tháng 10, phần thân khí sinh tàn 3 PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma lụi dần, lá rụng, để lại một vết sẹo ở đầu củ Sâm và cây bắt đầu giai đoạn ngủ đông hết tháng 12. Chính căn cứ vào vết sẹo trên đầu củ mỗi mùa đông đến mà người ta có thể nhận biết cây Sâm bao nhiêu tuổi, phải ít nhất 3 năm tuổi, tức trên củ có một sẹo (sau 3 năm đầu Sâm chỉ rụng một lá) mới có thể khai thác, khuyến cáo là trên 5 năm tuổi. Mùa đông cũng là mùa thu hoạch tốt nhất phần thân rễ của Sâm [53].

Hình vẽ Sâm Việt Nam Panax vietnamensis Ha & Grushv [55]. Phân bố Sâm Việt Nam Panax vietnamensis Ha & Grushv. Cây Sâm được phát hiện ở độ cao từ 1200 m trở lên, đạt mật độ cao nhất ở khoảng từ 1700-2000 m dưới tán rừng già, và cho tới nay chỉ có hai tỉnh Kon Tum và Quảng Nam là có Sâm này. Sâm mọc tập trung dưới chân núi Ngọc Linh, một ngọn núi cao 2578 m với lớp đất vàng đỏ trên đá granit dày trên 50 m, có độ mùn cao, tơi xốp và rừng nguyên sinh còn rộng [53].

Thành phần hóa học Sâm Việt Nam Panax vietnamensis Ha & Grushv. Thành phần chủ yếu trong các loài thuộc chi Panax L. nói chung hay Sâm Việt Nam nói riêng là saponin sâm hay còn gọi là ginsenosid. Loại và tỷ lệ ginsenosid khác nhau giữa các loài và giữa các bộ phân của loài.

Theo nghiên cứu tổng quan về Sâm Việt Nam – Panax vietnamensis đã công bố gần 50 hợp chất saponin gồm các dẫn xuất của các dạng protopanaxadiol, ocotillol, oleanolic, panaxatriol và dammarenediol [20]. Các cấu trúc saponin này có từ 2-6 phân tử đường, chủ yếu là đường 6 cạnh gồm glucose, xylose và rhamnose. Ngoài các ginsenosid, trong các bộ phận khác nhau của Sâm Việt Nam còn có chứa polyacetylen, polysaccharid, flavonoid, daucosterin, chất nhầy, acid amin, chất đắng, vitamin, cholin, pectin, dầu béo và tinh dầu [4]. 4 PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 1.

Cấu trúc các saponin Sâm Việt Nam Panax vietnamensis Ha & Grushv. Các saponin có cấu trúc dạng protopanaxadiol. Các saponin có cấu trúc dạng protopanaxadiol trong Sâm Việt Nam [20] TT Tên R1 R2 Kiểu cấu trúc 1 Ginsenosid Rb1 -Glc2-1Glc -Glc6-1Glc A 2 Ginsenosid Rb2 -Glc2-1Glc -Glc6-1Ara(p) A 3 Ginsenosid Rb3 -Glc2-1Glc -Glc6-1Xyl A 4 Ginsenosid Rc -Glc2-1Glc -Glc6-1Ara(f) A 5 Ginsenosid Rd -Glc2-1Glc -Glc A 6 Gypenosid XVII -Glc -Glc6-1Glc A 7 Notoginsenosid Fa -Glc2-1Glc2-1Xyl -Glc6-1Glc A 8 Notoginsenosid R4 -Glc2-1Glc -Glc6-1Glc6-1Xyl A 9 Quinquenosid R1 -Glc2-1Glc6-Ac -Glc2-1Glc6-Ac A hoặc -Glc2-1Glc hoặc -Glc2-1Glc 10 Yesanchinosid J -Glc2-1Glc -Glc6-1Glc6-1Xyl A 6| Ac 11 Ginsenosid Re -Glc6-1Rha -Glc B 12 Ginsenosid 20- -Glc2-1Glc -Glc B gluco-Rf 13 Ginsenosid Rg1 -Glc -Glc B 14 Ginsenosid 20(S)- -Glc -H B Rh1 15 Ginsenosid Rh5 -Glc -CH3 B 5 PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 16 Vina-ginsenosid R8 -Glc2-1Glc -Glc C TT Tên R1 R2 R3 Kiểu cấu trúc 17 Quinquenosid L2 -Glc2-1Glc -Glc - D 18 Notoginsenosid R1 -H -Glc2-1Xyl -Glc E 19 Notoginsenosid R6 -H -Glc -Glc6- E 1 αGlc 20 Pseudo-ginsenosid -H -Glc2-1Rha -Glc E RS1 6| Ac 21 Vina-ginsenosid R4 -Glc2-1Glc -H -Glc E 6 PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma Bảng 1.