CHƯƠNG I. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA MẶT TRẬN TỔ QUỐC 1. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam 1. Vị trí Mặt trận Tổ quốc trong hệ thống chính trị nước CHXHCNVN Văn bản pháp luật nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam khẳng định Mặt trận Tổ quốc Việt Nam “là một bộ phận của hệ thống chính trị của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam”.
Đó là sự xác định địa vị pháp lý và chính trị của Mặt trận với tư cách là một thành tố cấu thành thể chế chính trị của nước ta. Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011) đã khẳng định: “Đảng tôn trọng tính tự chủ, ủng hộ mọi hoạt động tự nguyện, tích cực, sáng tạo và chân thành lắng nghe ý kiến đóng góp của Mặt trận và các đoàn thể. Đảng, Nhà nước có cơ chế, chính sách, tạo điều kiện để Mặt trận và các đoàn thể nhân dân hoạt động có hiệu quả, thực hiện vai trò giám sát và phản biện xã hội” [42]. Ngày nay, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là liên minh chính trị thực hiện chiến lược đại đoàn kết dân tộc để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc là cơ sở chính trị của Đảng và chính quyền nhân dân… Tất cả các vai trò xã hội đó của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam chỉ có thể thực hiện khi mặt trận Tổ quốc Việt Nam thực hiện đại diện cho lợi ích các tầng lớp nhân dân.
Chức năng Mặt trận Tổ quốc trong hệ thống chính trị nước CHXHCNVN Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong việc tham gia xây dựng Đảng, xây dựng Nhà nước đã được Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng đã ghi: “Phát huy vai trò và tạo điều kiện thuận lợi để Mặt trận và các đoàn thể nhân dân tham gia 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xây dựng đường lối, chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước, thực hiện vai trò giám sát và phản biện xã hội” [43, tr 304 – 305]. Để thực hiện chức năng của mình, các tổ chức phải thực hiện nhiều nhiệm vụ khác nhau trong những khoảng thời gian nhất định. Hiện nay, do chưa có văn bản pháp luận nào quy định rõ chức năng của Mặt trận nên có những cách hiểu, cách giải thích khác nhau. Có ý kiến cho rằng, chức năng của Mặt trận được quy định tại khoản 2 Điều 1 Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.
Ý kiến khác cho rằng, chức năng của Mặt trận là phối hợp và thống nhất hành động giữa các tổ chức thanh viên. Nghiên cứu về lịch sử hình thành và lý do tồn tại của Mặt trận, với cách hiểu khái niện chức năng như trên Mặt trận Tổ quốc Việt Nam có những chức năng sau: - Đại diện cho lợi ích của nhân dân, bảo vệ quyền hợp pháp, chính đáng của các thành viên. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cũng như các tổ chức đoàn thể nhân dân, trước hết là tổ chức của nhân dân nên có chức năng đại diện, bảo vệ lợi ích chính đáng và hợp pháp của nhân dân trước các cơ quan quyền lực của Đảng và Nhà nước [33]. Đây là lý do tồn tại và là chức chủ yếu của bất cứ tổ chức chính trị - xã hội nào.
- Tập hợp, xây dựng và củng cố khối đoàn kết toàn dân tộc vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh. Đại đoàn kết toàn dân tộc là một trong những nội dung chủ đạo của tư tưởng của tư tưởng Hồ Chí Minh và đã được Đảng ta khẳng định trong đường lối cách mạng. Đại đoàn kết dân tộc trên nên tảng liên minh giai đoạn cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức dưới sự lãnh đạo của Đảng là đường lối chiến lược cách mạng Việt Nam, là nguồn gốc sức mạnh động lực chủ yếu và là nhân tố có ý nghĩa quyết định bảo đảm thắng lợi bền vững của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. [33] Xây dựng và phát huy khối đại đoàn kết toàn dân tộc là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội, trong đó có vai trò đặc biệt quan trọng của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.
Mặt trận tập hợp, xây dựng, củng cố khối đại đoàn kết trên cơ sở vì lời ích chung của dân tộc và bằng cách vận động, thuyết phục, hiệp thương dân chủ - thống nhất hành động [33, tr 59]. Bởi vậy tổ chức và hoạt động của Mặt trận Tổ quốc là sự thống nhất từ đa dạng, không có sự đa dạng thì không có mặt trận tổ quốc nhưng 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com không có sự tương đồng và thống nhất về lợi ích chung của Mặt trận Tổ quốc thì cũng không thành Mặt trận. - Tuyên truyền, thuyết phục, vận động nhân dân thực hiện đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước Đây thực chất là chức năng dân vận của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (đây cũng là chức năng chung của các tổ chức quần chúng); tuyên truyền, thuyết phục, tổ chức vận động nhân dân thực hiện, đường lối chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước thông qua các tổ chức thành viên và các cuộc vận động, các phong trào cách mạng mang tính toàn dân. Đây cũng là một trong những yếu tố quy định vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là cơ sở của chính quyền nhân dân.
- Tham gia xây dựng Đảng, xây dựng và củng cố chính quyền của nhân dân Tham gia xây dựng Đảng, xây dựng và củng cố chính quyền nhân dân là trách nhiệm của mọi thành viên của hệ thống chính trị và xã hội. Thực hiện chức năng này không chỉ đảm bảo góp phần làm cho Đảng và Nhà nước mạnh hơn. Bởi vì Đảng là thành viên và cũng là hạt nhân lãnh đạo Mặt trận, còn Nhà nước là thiết chế đảm bảo các điều kiện cho hoạt động của mọi thành viên của hệ thống chính trị. - Giám sát và phản biện xã hội Quyền giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đã được khẳng định trong điều 9 Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi và bổ sung năm 2011); Mặt trận “giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước, đại biểu dân cử và cán bộ, viên chức nhà nước”.
Trong điều kiện một đảng duy nhất cầm quyền, hoạt động phản biện xã hội là nhu cầu tự thân đối với việc nâng cấp chất lượng lãnh đạo của Đảng. Không chấp nhận đa nguyên, đa đảng song Đảng ta rất cần có sự phản biện xã hội từ phía nhân dân thông qua Mặt trận, để gúp Đảng tranh sai lầm về đường lối, quan liêu, độc đoán, chuyên quyền. Do đó, chức năng của Mặt trận Tổ quốc không chỉ là động viện, mà hơn nữa nó phải làm chức năng phản biện xã hội và tham chính thông qua việc tham gia xây dựng đường lối, chính sách, pháp luật. Phản biện xã hội trở thành một chức năng cơ bản của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam bởi những lý do sau: Mặt trận là tổ chức quần chúng rộng lớn nhất, đại diện cho mọi tầng lớp nhân dân.
Chỉ thông qua hoạt động giám sát và phản biện xã hội, Mặt trận mới có thể giúp 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhân dân kiểm soát được việc sử dụng quyền lực đã ủy quyền của mình cho các cơ quan quyền lực. Thực hiện phản biện xã hội là Mặt trận Tổ quốc đã thực hiện sự ủy quyền của mọi tầng lớp nhân dân và các tổ chức chính trị - xã hội. Nếu không thực hiện tốt chức năng phản biện xã hội thì Mặt trận Tổ quốc Việt Nam không thể hoàn thành vai trò đại diện bảo vệ lợi ích cho tầng lớp nhân dân. Phản biện xã hội là nhu cầu tự thân của Đảng cầm quyền và Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta.
Bản thân hoạt động phản biện xã hội đã tạo ra sự chế ước từ bên ngoài để Đảng cầm quyền và Nhà nước không tùy tiện trong việc hoạch định đường lối và tổ chức thị thi các quyết sách. Phản biện xã hội góp phần vào việc giáo dục đội ngũ cán bộ, công chức, đảng viên về đạo đức, lối sống, ý thức và kỹ năng thực thi công vụ. Thực hiện tốt chức năng phản biện xã hội thì chắc chắn vai trò, vị trí của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam sẽ được khẳng định trong đời sống chính trị - xã hội nước ta [37, tr 50]. Cũng chính vì lý do đó có thể nói rằng thực hiện chức năng phảm biện xã hội là sự thể hiện vai trò tham chính rõ nhất của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.
Các chức năng của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tồn tại trong mỗi quan hệ khăng khít của một chỉnh thể thực thi quyền lực của nhân dân. Mối quan hệ này thể hiện vai trò chính trị và vai trò xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam: là cầu nối quan hệ giũa Đảng, Nhà nước với nhân dân. Đảng, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đều là những thiết chế thực thi sự ủy quyền của dân với những phương thức khác nhau. Chức năng tập hợp xây dựng củng cố khối đại đoàn kết dân tộc và chức năng dân vận giúp cho Đảng và Nhà nước thực hiện được những mục tiêu chính trị.
Muốn vận động, tập hợp được quần chúng tin tưởng theo Đảng và đồng lòng nhất trí trong khối đại đoàn kết thì phải bảo vệ những lợi ích chính đáng của quần chúng. Phản biện xã hội chính là hoạt động giúp cho bộ máy tổ chức Đảng và Nhà nước mạnh hơn, đáng tin cậy hơn, là cho chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức đảng viên ngày càng tốt hơn và lợi ích hợp pháp của nhân dân ngày càng được bảo vệ tốt hơn. Như vậy thực hiện tốt chức năng phản biện xã hội là điều kiện thuận lợi cho việc thực hiện các chức năng khác và ngược lại. Từ các chức năng trên, Điều 2 Luật Mặt trận Tổ quốc Viêt Nam quy định nhiệm vụ của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là: tập hợp, xây dựng khôi đại đoàn kết 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.