Chương 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ GIA ĐÌNH VÀ BIẾN ĐỔI GIA ĐÌNH 1. Gia đình và chức năng của gia đình 1.1 Khái niệm gia đình Trong cuộc đời mỗi người, gia đình luôn luôn là điểm tựa, là cội nguồn, là cái nôi của sự yên bình, là yếu tố vô cùng cần thiết cho mỗi người và xã hội. Nghiên cứu di sản của C.Ăngghen, chúng ta thấy, trong suốt tiến trình xây dựng quan điểm duy vật về lịch sử bao giờ các ông cũng dựa trên những tiền đề hiện thực. Những tiền đề hiện thực này thường được các ông sử dụng với tư cách những phạm trù xuất phát để nghiên cứu, mổ xẻ các quá trình xã hội nhằm phát hiện ra các quy luật, các mâu thuẫn, các xu hướng vận động và phát triển của nó.
Những tiền đề hiện thực này được biểu hiện một cách cụ thể qua các phạm trù, như phạm trù hàng hóa, phạm trù con người, phạm trù sở hữu…Ở đây, điều đáng nói là tất cả các phạm trù đều có liên quan đến phạm trù gia đình. Bởi trong các quan niệm của các ông, gia đình là tế bào của xã hội, tham gia vào mọi quá trình sản xuất, từ sản xuất hàng hóa đến tiêu thụ sản phẩm; từ tái tạo ra con người đến việc đào tạo, bồi dưỡng con người; từ chỗ tạo ra sự khác biệt về sở hữu đến chỗ giải quyết vấn đề sở hữu. Và ngược lại, các quá trình sản xuất, tiêu dùng, cải tiến và sử dụng công cụ lao động, giáo dục và đào tạo…đều tác động trở lại gia đình, củng cố hoặc làm biến đổi hình thức và kết cấu của gia đình. Nhận thức rõ tầm quan trọng của vấn đề gia đình như vậy, nên trong các tác phẩm của mình, C.Ăngghen đã không ít lần đề cập tới vấn đề gia đình.Ăngghen đã xem xét gia đình với tư cách một xã hội thu nhỏ, các hình thức lịch sử của gia đình, nhất là gia đình với sự xuất hiện của sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất; nghiên cứu mối quan hệ giữa gia đình và nhà nước, sự khác biệt giữa gia đình dưới chế độ tư bản chủ nghĩa và 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com gia đình dưới chế độ xã hội chủ nghĩa trong tương lai.
Không những thế, C.Ăngghen còn nghiên cứu gia đình trong quan hệ tính giao - vấn đề trong hôn nhân, và gia đình với tư cách là yếu tố cấu thành lực lượng sản xuất trong lịch sử phát triển xã hội. Có thể nói, vấn đề gia đình trong di sản lý luận của C.Ăngghen không chỉ dừng lại ở khái niệm “gia đình” thuần túy, mà còn khám phá nguồn gốc gia đình, ảnh hưởng của những biến đổi xã hội tới gia đình, tác động của gia đình tới xã hội và đặc biệt là ảnh hưởng của sự biến đổi kinh tế, của tiến trình công nghiệp hóa. Trong Hệ tư tưởng Đức, khi nói về tiến trình phát triển của lịch sử nhân loại, C.Ăngghen đã xem xét ba mối quan hệ con người đã được hình thành trong lịch sử nhân loại. Quan hệ thứ nhất là quan hệ giữa con người với tự nhiên, phản ảnh khát vọng chinh phục tự nhiên, nghiên cứu tự nhiên để tồn tại và cũng để thỏa mãn những nhu cầu không ngừng nảy sinh của con người.
Quan hệ thứ hai là quan hệ giữa con người với con người trong quá trình sản xuất, phản ánh các quan hệ sở hữu đối với tư liệu sản xuất, các quan hệ trong tổ chức và quản lý sản xuất, các quan hệ trong phân phối sản phẩm lao động. Quan hệ thứ ba là quan hệ gia đình.Ăngghen, ba quan hệ này tồn tại đan xen với nhau, hòa vào nhau, cùng tồn tại bên nhau. Nhờ những nghiên cứu của C.Ăngghen về các hình thức gia đình, chúng ta mới có thể hiểu rõ hơn nội dung của lực lượng sản xuất (quan hệ thứ nhất), nội dung của quan hệ sản xuất (quan hệ thứ hai) và ngược lại. Khi nhấn mạnh vai trò của gia đình đối với sự phát triển của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, C.Ăngghen còn cho rằng thực ra, gia đình là “quan hệ xã hội duy nhất” trong buổi đầu của lịch sử xã hội.
Nhờ quan hệ thứ ba này, với chức năng sinh con đẻ cái, quan hệ gia đình đã sản sinh ra và duy trì các quan hệ xã hội khác. Theo ý nghĩa đó, gia đình là một xã hội thu nhỏ, gia đình sản sinh ra các cá thể người, gắn kết các cá thể người thành xã hội và khi xã hội loài người được hình thành thì những hoạt 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com động của nó thường xuyên tác động tới gia đình làm cho gia đình biến đổi về cả hình thức, cấu trúc cũng như vai trò của nó đối với xã hội. Chính vì vậy, C.Ăngghen luôn đòi hỏi nghiên cứu gia đình, nghiên cứu lịch sử loài người phải gắn liền với lịch sử của công nghiệp và của sự trao đổi sản phẩm. Khi luận chứng về những tiền đề, điều kiện cho sự tồn tại của con người, C.
Mác đã viết: “Hằng ngày khi tái tạo ra đời sống bản thân mình, con người bắt đầu tái tạo ra những người khác, sinh sôi nảy nở - đó là quan hệ giữa chồng và vợ, cha mẹ và con cái, đó là gia đình” [ 27, tr. Với quan điểm này gia đình được nhìn nhận với một số nội dung chính sau: Thứ nhất, gia đình ra đời và tồn tại cùng với sự ra đời và tồn tại của xã hội loài người; con người cùng với quá trình tái tạo ra chính bản thân mình thì đồng thời cũng tạo ra gia đình. Thứ hai, chức năng chính của gia đình là tái tạo, sinh sôi nảy nở ra con người. Thứ ba, gia đình được tạo bởi hai mối quan hệ chủ yếu: quan hệ hôn nhân (vợ - chồng), quan hệ huyết thống (cha, mẹ - con cái).
Trong Tuyên ngôn của Đảng cộng sản (1848) C.Ăngghen đã cho rằng, sự ra đời của nền sản xuất bằng máy móc hiện đại – nền đại công nghiệp tư bản chủ nghĩa với lực lượng sản xuất mới đã dần xóa bỏ toàn bộ hệ thống công trường thủ công, đã thay đổi sự phân bố dân cư và kết cấu ngành nghề của xã hội và do vậy sự “yên ấm” của từng gia đình cũng bị phá vỡ theo dòng xoáy của nền sản xuất tư bản chủ nghĩa. Không chỉ thế, nó còn làm thay đổi vị trí và điều kiện sinh sống của gia đình, thay đổi nhu cầu thưởng thức những giá trị vật chất và tinh thần của mọi thành viên trong gia đình. Nếu trước đây, nhu cầu tiêu dùng được thỏa mãn bằng những sản phẩm trong nước, thì nay đã nảy sinh ra những nhu cầu mới, đòi hỏi được thỏa mãn bằng những sản phẩm từ những miền và xứ xa xôi nhất về và một khi “sản xuất vật chất đã như thế thì sản xuất tinh thần cũng không kém như thế”, nó làm cho những thành quả của hoạt động tinh thần của một dân tộc trở thành tài sản 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chung của tất cả các dân tộc. Nền đại công nghiệp tư bản chủ nghĩa còn tạo ra một chế độ xã hội và chính trị thích ứng với quan hệ sản xuất mới, với cơ sở hạ tầng mới.
Nó xóa bỏ mọi phẩm chất và đức hạnh do chế độ phong kiến tạo dựng; nó “tước hết hào quang thần thánh của tất cả những hoạt động xưa nay vẫn được trọng vọng và tôn sùng” [28,tr 600]; nó biến đổi cả quan hệ gia đình vốn được xem là thiêng liêng nhất, “xé toang tấm màn tình cảm bao phủ những quan hệ gia đình và làm cho những quan hệ ấy chỉ còn là những quan hệ tiền nong đơn thuần” [28, tr 600]. Trong Tuyên ngôn của Đảng cộng sản, C.Ăngghen cũng đã khẳng định, với sự hình thành và phát triển của nền đại công nghiệp thì không chỉ các quan hệ xã hội, mà cả quan hệ gia đình cũng đã bị thay đổi. Tiếp tục nghiên cứu về gia đình, trong một tác phẩm chuyên khảo đặc biệt có giá trị Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước (1884), Ph.Ăngghen đã chỉ ra vị trí quy định của gia đình đối với các thiết chế xã hội. Ông chỉ ra rằng: “Theo quan điểm duy vật, nhân tố quyết định trong lịch sử, quy đến cùng, là sản xuất và tái sản xuất ra đời sống trực tiếp.
Nhưng bản thân sự sản xuất đó lại có hai loại. Một mặt là sản xuất ra tư liệu sinh hoạt: thực phẩm, quần áo và nhà ở và những công cụ cần thiết để sản xuất ra những thứ đó; mặt khác là sự sản xuất ra bản thân con người, là sự truyền nòi giống. Những thiết chế xã hội, trong đó những con người của một thời đại lịch sử nhất định và của một nước nhất định đang sống, là do hai loại sản xuất quyết định: Một mặt là do trình độ phát triển của lao động và mặt khác là do trình độ phát triển của gia đình” [29, tr 414].Ăngghen, quá trình sản xuất và tái sản xuất ra đời sống trực tiếp là nhân tố quyết định tiến trình phát triển của lịch sử, cùng với trình độ phát triển của lao động, trình độ phát triển của gia đình quyết định trình độ phát triển của xã hội, đồng thời đến lượt mình trình độ phát triển của gia đình cũng tùy thuộc vào trình độ phát triển của sản xuất, của lao động và của xã hội. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thực tế đã chứng minh rằng, những luận điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin về hôn nhân và gia đình đã và đang được thực tiễn chứng minh là hoàn toàn có cơ sở khoa học, có giá trị thực tiễn cao, nhất là những biến đổi của gia đình phụ thuộc và gắn liền với sự biến đổi của các điều kiện kinh tế - xã hội, nhưng có tác động quan trọng đối với những biến đổi kinh tế - xã hội ấy.
Trên thế giới, hiện tồn tại rất nhiều hình thức gia đình với cấu trúc và chức năng khác nhau, do đó khó có thể đưa ra một định nghĩa chung và khoa học về gia đình. Ở Việt Nam, từ xưa đến nay, gia đình, đặc biệt là gia đình truyền thống không chỉ là cộng đồng mà còn là cộng cảm, tính xã hội đặc biệt của gia đình là ở đó.