CHƯƠNG 1: NHUNG VAN BE LÝ LUẬN CƠ BẢN VE HỢP TÁC XÃ VÀ SỰ CÀN THIẾT PHẢI SỬA ĐỎI, BỎ SUNG LUẬT HỢP TÁC XÃ 2012 1. Những van đề lý luận cơ bản về hợp tác xã 1. Khái tiệm của hop tác xa HTX đầu tiên trên thế giới được hình thành vào năm 1761 tại Vương quốc Anh, sau đó phát triển ra hầu hết các nước trên thé giới. Đến nay, HTX van tiếp tục tôn tại, phát triển và có vai trò quan trong trong việc phát triển kinh tế và ồn đình xã hội.
Do vị trí và vai trò quan trọng như vậy của các HTX nên phong trào HTX ngày càng lớn mạnh và đã vượt qua phạm vi quốc gia để trở thành các tô chức quốc tế. Tuy nhiên, đến nay vẫn chưa có một khái niệm thống nhất về HTX Các lãnh tu của phong trảo công san thé giới như F Ăng-ghen, Lênin đã nhiêu lần nêu ra các tư tưởng vả phương thức tổ chức va hoạt động của các hợp tác xã. F Ăng-ghen viết: “Mông dan trong một làng hay một giáo xứ. phải kat hop toàn bô rudng đất của ho lại thành một doanh nghiệp lớn duy nhất, cùng bỏ sức cày cấy chung và chia hoa ioi theo tp lệ ruông đất đã góp vào, tiền bạc đã bỏ ra và lao động đã làm được "1.
Liên minh HTX Quốc tế (International Co-operative Alliance — ICA) được thành lập năm 1895 tại Luân Đôn, Anh là môt liên minh HTX dai diện cho các HTX và phong trào HTX trên toàn thé giới. ICA đã đưa ra định nghĩa về HTX như sau: “HTX la hiép hôi hay là tô chức tự chủ của cá nhân liên két với nham một cách he nguyên nhằm đáp ứng các nìm cầu và nguyện vọng + €. Mắc — F Ang: ghen toàn tập tập 2 ~ NXB Sự thật, Hi Nội, 1972. trang 530 6 chung về kinh tế, xã hội và văn hóa thông qua một tỗ chức kinh té cùng nhau làm chủ chung và kiểm tra dân chủ?”.
Theo Tô chức Lao động Quốc tế (ILO) thì: “#7 ià iiên hiệp hội hay là tô chức tự ch của các cá nhân liên kết với nhan một cách he nguyên nhằm đáp ứng các nhu câu và nguyên vọng chung về kinh tế, xã hội và văn hóa thông qua một doanh nghiệp duoc sở hit?” Luật HTX đầu tiên của nước ta được Quéc hội thông qua cuối năm 1996, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/1997. Theo Điều 1 Luật HTX 1996: “HTX là tô chức kinh lễ tự chủ do những người lao động có nha cầu. lợi ich chung tự nguyên cùng góp von, góp sức lập ra theo quy định của pháp luật đề phát imy sức manh của tập thé và của từng xã viên nhằm giúp nhan thực hiện có hiên quả hon các hoạt đông sẵn Xu at, kinh doanh, dich vụ và cải thiên đời sống. góp phần phát triển kinh té - xã hội của đất nước ” Luật HTX 2003 đã kế thừa tinh than của Luật HTX 1996, tiếp tục khẳng định vai trò kinh tế của HTX — một tổ chức kinh tế mang tính công đông và xã hội sâu sắc.
Tuy nhiên, Luật HTX 2003 đã mỡ rộng hơn về đôi tượng tham gia HTX là cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân và được coi như một loại hình doanh nghiệp, có tư cách pháp nhân. Kể từ đó, thực hiện đường lối đổi mới của Dang, khu vực kinh tế tập thé, HTX đã có những biến đổi quan trọng, nhất lả khi Luật HTX 2012 ra đời và có hiệu lực. Không còn quy định như Luật HTX 2003, Luật HTX 2012 đã khẳng định ré HTX không phải là doanh nghiệp mà đưa ra khái niệm như sau: “HTX là tô chute kinh tễ tập thé, đồng sở lữ có te cách pháp nhân, có it nhất 07 thành viên tự nguyên thành lập và hop tác tương tro lẫn nham trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm nhằm đáp ứng nhu cầu chung 2 Vii Dũng (2021), Yat nét về Lén minh HIX quốc tế (ICA) - Công thông tm Liên minh HTX tầhh Nghệ An, truy cập lần cuối ngày 11/01/2024: ưtps./fmihtxenghuean gov smunghien, cu-trao-doibvaimet-ve-lim-aannh hop-tac-701-quo¢-te-ict-360917 ° Nguyễn Vin Bạn (2020), Tục tiến tec thi các quay dinh pháp luật Về tách HIX 6 Việt Nem: Luận vin thạc s¥-—Daihoc Quoc gia Ha Noi, trang 8-9 của thành viên, trên cơ sở tự chủ, tự chị trách nhiém, bình đẳng và aan chủ trong quản I HTX” (khoản1 Điều 3) Mặc dù có sự khác nhau nhưng các khái niệm trên déu có điểm chung lả xác định ban chat của HTX là tính hợp tác. Tinh hợp tác được biểu hiện qua hai nội dung: - HTX do các thành viên thảnh lập một cách tự nguyện, HTX phải được hình thành trên cơ sở tự do ý chí, tự nguyện, tin tưởng và hỗ trợ lẫn nhau trong hoạt đông sản xuất, kinh doanh.
Mục đích của HTX là đáp ứng nhu câu và nguyện vong chung về kinh tế, xã hội và văn hóa của các thành viên. Đây cũng là một trong những yếu tô quyết định dé phân biệt HTX với các loại hình doanh nghiệp khác. Nếu như các doanh nghiệp được thành lập với mục đích tim kiếm. lợi nhuận thì mục tiêu của HTX là làm thỏa mãn một cách toàn điện các nhu cầu trên mọi mặt đời sông của thành viên, bao gôm kinh tế, văn hóa và xã hội.
Từ những phân tích trên có thé đưa ra khái niém về HTX như sau: “HTX là lỗ chức kinh té tập thé có tư cách pháp nhân, được các thành viên thành lập một cách tenguyén nhằm hợp tác tương tro lẫn nhan trong sẵn xuất, kinh doanh, tạo việc làm, đáp ứng nhu cầu chung của các thành viên về kinh tế, văn hoa xã hội trên cơ sở tự chủ. tự chịu trách nhiệm bình ding và đân chit trong quản lf HTX”. Luật HTX 2023 đưa ra định nghĩa về HTX tại khoản 7 Điều 4 như sau: “HTX là t6 chức có tư cách pháp nhân do it nhất 05 thành viên chính thức tự nguyên thành lập, hợp tác tương tro trong sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm nhằm đáp ứng như cầu chung về kinh tế, văn hóa, xã hội của thành viên, gop phần xây dựng công đồng xã hội phát triên bền vitng: thực hiên quản tri he chit. từ chịu trách nhiệm bừnh đăng và dan ciủ” 1.
Đặc điêm của hop tác xã Về mặt kink tế, HTX là một t6 chức kinh tê liên kết các thành viên HTX, được hình thảnh một cách tự nguyện nhằm đáp ứng các nhu câu chung của họ theo nguyên tắc “tự trợ giúp, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng va dan chu”. ICA nhân mạnh: “HTX là t6 chức sở hiữm tập thé và quản Ì dân cui, hoạt động theo các giá trị: tự tro giúp, tự chịu trách nhiêm, đân chủ, bình đẳng. công bằng và đoàn kết. HTX coi con người là trung tâm và giúp đỡ xã viên thông qua việc ra quyễt định mét cách dan cht, mỡ ra các phương thức giúp xã viên đạt được những mong muén về kinh té, xã hội và văn hóa”.
Cũng theo như GS. Hans Muenkner —- nguyên Viện trưởng Viện HTX (Đại học Tổng hợp Marburg - Đức) trong Hôi thao góp ý cho dự thao Luật HTX (sửa đôi) do Ủy ban kinh tế của Quốc hội tô chức ngày 14/05/2012 cho rang “cẩn phải nhận thức rõ bản chất của mô hình HTX là mô hình te tro giúp. tự chim trách nhiệ La một tô chức kinh tế tap thể, các HTX được hình thảnh trên cơ sở gan kết giữa các thành viên nhằm hợp tác tương trợ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm nhằm đáp ứng nhu câu chung của ho trên cơ sở tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ trong quan ly HTX Mat khác, là tổ chức kinh tế tự quản của các thành viên nên họ tự chủ trong mọi hoạt động của mình, quyền và nghĩa vụ của các thảnh viên đều bình đẳng mà không bị chỉ phôi bởi vôn góp như các loại hình doanh nghiệp khác, kết hợp sức mạnh của từng thành viên va sức mạnh của tập thé dé có thé đưa ra những quyết định sáng suốt trong hoạt động quản lý cũng như kinh doanh nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động và lợi ích của mỗi thành viên. * Nguyễn Hii Yên (2014), Nướng điểm mới của Luật HTX 2012: Luận vin Thạc sĩ Luật học - Trường Đại hoc Luật Hà Noi,tr.10 5 Thu Hường (2012), Dục thio Luật HIX sữa adi): Còn nêu tranh c& ngep từ dink nghĩa — Tạp chi điện từ Kinh doanh, truy cập lin cuối ngày 12/01/2024: Tưtp./fatbusivess sav/$4 Lineves- detail/38093 7 Amo -hinh/cht-thao-hut-htx- (swe-doi)-con-nhiew-trah-caingay- tu-dznh-nghia hol Việc xác định HTX là một tô chức kinh tế là dé tạo điều kiện cho HTX bình đẳng trước pháp luật với các loại hình doanh nghiệp khác và đảm bảo quyền lợi chính đáng của các thành viên HTX.
Về mặt xã hội, HTX là một tô chức kinh tê mang tinh xã hội, thể hiện tinh nhân văn. Tính zã hôi của HTX thể hiện ở các mit sau: Về nguyên tắc phân chia lợi nhuận: Một phân loi nhuận trong HTX được dùng để trích lập các quỹ, được phân chia cho việc đáp ứng nhu cầu giáo dục, huân luyén, thông tin cho các thành viên, dap ứng nhu câu sinh hoạt văn hóa — xã hội chung của cộng đồng dân cư địa phương. Một phân lợi nhuận khác được phân phối lại cho các thành viên theo mức độ sử dung dịch vu. Do vậy mà ké cả các thành viên góp vôn ít van có cơ hội được nhiêu lợi nhuận hơn người góp von nhiêu.
Về tô chức quản lý: Thanh viên HTX có quyên biểu quyết ngang nhau ma không phụ thuộc vào số von góp của thanh viên HTX được thành lập dé tiền hành hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ nhằm tạo việc làm cho các thành viên, thúc day sự phát triển, góp phan hạn ché that nghiệp trong zã hôi Trong HTX, các thành viên không chỉ cùng sản xuất, cùng kinh doanh, tạo ra thu nhập ma HTX còn tạo điêu kiện cho tat cả các thảnh viên của mình cùng lao động sản xuất, đóng góp trên cơ sở tự nguyện và được hưởng lợi từ việc lao động của mình. Việc thành lập và phát triển của HTX không chỉ tao ra việc làm cho thảnh viên, giảm tỷ lệ that nghiệp cho zã hội mà còn tạo điêu kiên phát triển cho những cá nhân nhỏ 1é, không đủ khả năng tự kinh doanh độc lập. Tính nhân văn của HTX thé hiện ở các mặt sau: HTX là tổ chức vì mục tiêu dau tiên là đáp ứng các nhu cau và nguyên vọng chung của các thành viên về đời sông kinh tế, văn hóa, x4 hội, tăng thêm lợi ích cho ho, trong đó có cả lợi ích về x4 hội.