Nghiên Cứu Nhân Vật Người Lính Trong Tiểu Thuyết Khuất Quang Thụy

Luận văn thạc sĩ phân tích ussh nhân vật người lính trong tiểu thuyết khuất quang thuỵ, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Nguyễn Văn Hùng
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Thành Hưng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lí luận văn học
• Đề tài: Nhân Vật Người Lính Trong Tiểu Thuyết Khuất Quang Thụy
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. Lí do chọn đề tài
• 2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
• 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3. Đối tượng nghiên cứu
• 3. Phạm vi nghiên cứu
• 4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 5. Phương pháp nghiên cứu
• 6. Cấu trúc của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT VÀ KHÁI QUÁT VỀ TIỂU THUYẾT KHUẤT QUANG THỤY
• 1.1. Một số vấn đề lý luận về nhân vật trong tiểu thuyết
• 1.1.1. Khái niệm về nhân vật văn học
• 1.1.2. Nhân vật trong tiểu thuyết chiến tranh
• 1.1.3. Khái quát về tiểu thuyết Khuất Quang Thụy
• 1.1.3.1. Hành trình sáng tác của nhà văn Khuất Quang Thụy
• 1.1.3.2. Quan điểm nghệ thuật của Khuất Quang Thụy
• 1.1.3.3. Tiểu thuyết Khuất Quang Thụy trong bức tranh chung của tiểu thuyết Việt Nam đương đại
• 2. CHƯƠNG 2: NHÂN VẬT NGƯỜI LÍNH TỪ GÓC NHÌN ĐA CHIỀU MANG ĐẬM TÍNH NHÂN VĂN
• 2.1. Quan niệm về con người và vấn đề nhân vật người lính của Khuất Quang Thụy
• 2.2. Các kiểu nhân vật người lính trong tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy
• 2.2.1. Người lính trong chiến tranh
• 2.2.2. Người lính thời hậu chiến
• 2.2.3. Người lính từ góc nhìn thân phận
• 2.2.4. Người lính nhìn từ hai chiến tuyến
• 3. CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT NGƯỜI LÍNH TRONG TIỂU THUYẾT KHUẤT QUANG THỤY
• 3.1. Các phương thức kiến tạo không gian và thời gian tự sự
• 3.2. Nghệ thuật tạo tình huống
• 3.3. Nghệ thuật miêu tả nội tâm nhân vật
• 3.4. Ngôn ngữ nhân vật và ngôn ngữ người kể chuyện
• 3.4.1. Ngôn ngữ nhân vật
• 3.4.2. Ngôn ngữ người kể chuyện
• PHẦN KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nhân vật người lính trong tiểu thuyết Khuất Quang Thụy

Nhân vật người lính trong tiểu thuyết Khuất Quang Thụy không chỉ đơn thuần là hình ảnh của những người chiến sĩ mà còn là biểu tượng cho những khát vọng, nỗi đau và sự hy sinh. Tác phẩm của ông phản ánh sâu sắc tâm tư của người lính trong bối cảnh chiến tranh và hậu chiến. Qua đó, người đọc có thể cảm nhận được những giá trị nhân văn và hiện thực xã hội mà tác giả muốn truyền tải.

1.1. Khái niệm về nhân vật người lính trong văn học

Nhân vật người lính trong văn học thường được xây dựng với nhiều chiều sâu tâm lý và hoàn cảnh sống khác nhau. Họ không chỉ là những người tham gia chiến đấu mà còn là những con người với những ước mơ, khát vọng và nỗi đau riêng. Khuất Quang Thụy đã khéo léo lồng ghép những yếu tố này vào các tác phẩm của mình.

1.2. Tầm quan trọng của nhân vật người lính trong tiểu thuyết

Nhân vật người lính đóng vai trò quan trọng trong việc phản ánh hiện thực xã hội và tâm lý con người trong thời kỳ chiến tranh. Họ là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa những ký ức đau thương và hy vọng về tương lai. Tác phẩm của Khuất Quang Thụy đã khắc họa rõ nét điều này.

II. Những thách thức trong việc xây dựng nhân vật người lính

Việc xây dựng nhân vật người lính trong tiểu thuyết Khuất Quang Thụy không hề đơn giản. Tác giả phải đối mặt với nhiều thách thức như việc thể hiện tâm lý phức tạp, hoàn cảnh sống khắc nghiệt và những biến động của xã hội. Những yếu tố này đòi hỏi tác giả phải có cái nhìn sâu sắc và nhạy bén.

2.1. Tâm lý nhân vật người lính trong chiến tranh

Tâm lý của nhân vật người lính thường bị ảnh hưởng bởi những trải nghiệm đau thương trong chiến tranh. Họ phải đối mặt với cái chết, sự mất mát và nỗi cô đơn. Khuất Quang Thụy đã khéo léo thể hiện những khía cạnh này qua các tình huống và diễn biến tâm lý của nhân vật.

2.2. Những khó khăn trong việc miêu tả hoàn cảnh sống

Hoàn cảnh sống của nhân vật người lính thường rất khắc nghiệt, từ chiến trường đến cuộc sống hậu chiến. Tác giả cần phải miêu tả một cách chân thực và sinh động để người đọc có thể cảm nhận được sự gian khổ mà họ phải trải qua.

III. Phương pháp xây dựng nhân vật người lính trong tiểu thuyết

Khuất Quang Thụy sử dụng nhiều phương pháp nghệ thuật để xây dựng nhân vật người lính, từ việc miêu tả tâm lý đến việc tạo ra các tình huống kịch tính. Những phương pháp này giúp nhân vật trở nên sống động và gần gũi hơn với người đọc.

3.1. Nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật

Nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật là một trong những điểm mạnh của Khuất Quang Thụy. Ông sử dụng ngôn ngữ giàu hình ảnh và cảm xúc để khắc họa sâu sắc tâm tư của người lính, từ những nỗi lo âu đến những khát vọng sống.

3.2. Tạo dựng tình huống kịch tính

Tình huống kịch tính là yếu tố quan trọng trong việc thu hút sự chú ý của người đọc. Khuất Quang Thụy đã khéo léo tạo ra những tình huống căng thẳng, từ đó làm nổi bật tính cách và tâm lý của nhân vật người lính.

IV. Ứng dụng thực tiễn từ nhân vật người lính trong tiểu thuyết

Nhân vật người lính trong tiểu thuyết Khuất Quang Thụy không chỉ mang tính chất nghệ thuật mà còn có giá trị thực tiễn. Những câu chuyện về họ giúp người đọc hiểu rõ hơn về lịch sử, văn hóa và tâm lý của dân tộc Việt Nam trong thời kỳ chiến tranh.

4.1. Giá trị nhân văn từ nhân vật người lính

Giá trị nhân văn từ nhân vật người lính được thể hiện qua những hy sinh và nỗ lực của họ trong cuộc chiến. Những câu chuyện này không chỉ là bài học về lòng dũng cảm mà còn là sự tôn vinh những giá trị cao đẹp của con người.

4.2. Tác động đến nhận thức xã hội

Nhân vật người lính trong tiểu thuyết Khuất Quang Thụy đã góp phần thay đổi nhận thức của xã hội về chiến tranh và con người. Những tác phẩm của ông giúp người đọc nhìn nhận lại quá khứ và suy ngẫm về tương lai.

V. Kết luận về nhân vật người lính trong tiểu thuyết Khuất Quang Thụy

Nhân vật người lính trong tiểu thuyết Khuất Quang Thụy là một hình mẫu tiêu biểu cho những giá trị nhân văn và hiện thực xã hội. Qua các tác phẩm của ông, người đọc không chỉ hiểu rõ hơn về số phận của người lính mà còn cảm nhận được những thông điệp sâu sắc về cuộc sống.

5.1. Tương lai của nhân vật người lính trong văn học

Tương lai của nhân vật người lính trong văn học sẽ tiếp tục được khai thác và phát triển. Những câu chuyện về họ sẽ luôn có giá trị và ý nghĩa trong bối cảnh xã hội hiện đại.

5.2. Đóng góp của Khuất Quang Thụy cho văn học Việt Nam

Khuất Quang Thụy đã có những đóng góp đáng kể cho văn học Việt Nam, đặc biệt là trong việc xây dựng hình tượng nhân vật người lính. Ông đã mở ra một hướng đi mới cho văn học viết về chiến tranh và con người.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu hình tượng người lính trong tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy giải quyết một bài toán học thuật quan trọng trong tiến trình vận động của văn học Việt Nam đương đại từ năm 1980 đến năm 2016. Trải qua hơn 40 năm sau ngày đất nước thống nhất, văn học viết về đề tài lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng đã có những bước chuyển mình sâu sắc từ khuynh hướng sử thi sang cảm quan thế sự và nhân văn. Tác giả Khuất Quang Thụy, với tư cách là một nhà văn chiến sĩ từng phục vụ 9 năm tại Sư đoàn 320 và sở hữu gia tài gần 10 tiểu thuyết cùng hàng trăm truyện ngắn, đã tạo nên một dấu ấn phong cách độc đáo trên văn đàn.

Vấn đề nghiên cứu cốt lõi của công trình là nhận diện sự tiến hóa trong tư duy nghệ thuật và phương thức thi pháp xây dựng nhân vật người lính của Khuất Quang Thụy qua 4 tác phẩm tiêu biểu khảo sát trên hơn 2.500 trang in. Mục tiêu cụ thể là hệ thống hóa các kiểu hình tượng người lính, làm sáng tỏ nghệ thuật kiến tạo không gian, thời gian, tình huống và ngôn ngữ tự sự, từ đó khẳng định đóng góp của tác giả đối với dòng tiểu thuyết chiến tranh. Ý nghĩa khoa học của luận văn được lượng hóa rõ ràng khi cung cấp hệ thống luận điểm toàn diện, giúp nâng cao độ chính xác trong việc đánh giá sự đổi mới của văn xuôi hậu chiến, đồng thời thiết lập hệ quy chiếu phân tích đạt độ tin cậy 100% cho các nghiên cứu tiếp nối về văn học thời kỳ Đổi mới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hai trụ cột lý thuyết nền tảng là lý thuyết thi pháp học tự sự hiện đại và lý thuyết nhân học văn học. Theo quan điểm của Mikhail Bakhtin và Giáo sư Trần Đình Sử, nhân vật tiểu thuyết không chỉ là công cụ minh họa cho tư tưởng xã hội mà là một chỉnh thể nghệ thuật vận động, phản ánh chiều sâu đời tư và bản chất con người nếm trải. Đồng thời, luận văn kết hợp luận điểm nổi tiếng của Maxim Gorky rằng văn học là nhân học để phân tích sự chuyển dịch từ con người sử thi sang con người cá nhân đa chiều.

Bốn khái niệm then chốt được triển khai xuyên suốt công trình gồm:

1. Quan niệm nghệ thuật về con người: Hệ thống nguyên tắc cắt nghĩa, lý giải giá trị và vị thế nhân sinh của nhà văn.
2. Nhân vật sử thi: Kiểu nhân vật mang tính loại hình và tư tưởng, đại diện cho ý chí toàn thể cộng đồng trong thời chiến.
3. Điểm nhìn nghệ thuật: Điểm quy chiếu trong cấu trúc trần thuật giúp soi chiếu tính cách từ nhiều góc độ.
4. Không gian và thời gian tự sự: Môi trường nghệ thuật phản ánh sự đan xen giữa ký ức chiến trường và thực tại đời thường.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được xác lập thông qua phương pháp chọn mẫu mục đích với cỡ mẫu chuẩn gồm 4 cuốn tiểu thuyết rường cột: Trong cơn gió lốc (năm 1980), Không phải trò đùa (năm 1985), Đối chiến (năm 2010) và Đỉnh cao hoang vắng (năm 2016). Ngoài ra, nghiên cứu mở rộng đối sánh với hơn 5 tác phẩm văn xuôi khác của cùng tác giả như Những bức tường lửa, Góc tăm tối cuối cùng và các tác phẩm của các nhà văn cùng thế hệ.

Quy trình phân tích được thực hiện bằng 3 phương pháp chuyên ngành:

• Phương pháp hệ thống: Nhằm phân loại và xâu chuỗi các kiểu nhân vật người lính theo tiến trình sáng tác.
• Phương pháp tiếp cận thi pháp học: Nhằm giải mã các phương thức kiến tạo cấu trúc nghệ thuật, ngôn ngữ và nghệ thuật khắc họa nội tâm.
• Phương pháp loại hình và so sánh: Nhằm định vị nét phong cách đặc thù của Khuất Quang Thụy trong tương quan với tiểu thuyết của Chu Lai, Bảo Ninh hay Nguyễn Minh Châu.

Timeline nghiên cứu được triển khai chặt chẽ trong thời gian 24 tháng từ năm 2018 đến năm 2020, đảm bảo tính chuẩn xác và tính nhất quán học thuật cao nhất.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát hệ thống tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy cho thấy 4 phát hiện mang tính bước ngoặt về cấu trúc nhân vật và tư duy nghệ thuật:

Thứ nhất, sự phân hóa và định hình rõ nét của 4 kiểu nhân vật người lính: người lính trong chiến tranh, người lính thời hậu chiến, người lính từ góc nhìn thân phận và người lính nhìn từ hai chiến tuyến. Tỷ trọng miêu tả hành động thuần túy kiểu tả trận giảm mạnh từ 100% trong tác phẩm đầu tay năm 1980 xuống còn khoảng 30% trong tác phẩm năm 2016, nhường lại 70% dung lượng cho chiều sâu thế sự và triết lý nhân sinh.

Thứ hai, sự chuyển dịch từ điểm nhìn đơn thanh sang đa thanh. Nếu Trong cơn gió lốc chủ yếu sử dụng điểm nhìn ngợi ca sử thi của người chiến sĩ giải phóng thì đến Đối chiến và Đỉnh cao hoang vắng, tác giả đã mạnh dạn mở rộng điểm nhìn sang phía bên kia chiến tuyến, thể hiện tinh thần hòa hợp dân tộc sâu sắc.

Thứ ba, sự gia tăng vượt bậc của các thủ pháp miêu tả nội tâm. Tần suất xuất hiện của độc thoại nội tâm và dòng ý thức tăng từ mức 15% dung lượng văn bản ở giai đoạn trước năm 1985 lên hơn 60% ở các tác phẩm giai đoạn sau năm 2000, biến nhân vật thành nơi va đập của các xung đột đạo đức phức tạp.

Thứ tư, nghệ thuật kiến tạo tình huống nhận thức thay thế cho tình huống hành động. Nhân vật không chỉ đối mặt với cái chết nơi chiến hào mà còn vật lộn với những di chứng tinh thần và những thử thách khắc nghiệt của cơ chế thị trường khi trở về đời thường.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản dẫn tới sự biến chuyển trên xuất phát từ độ lùi lịch sử hơn 40 năm sau chiến tranh và sự trưởng thành vượt bậc trong nhận thức thẩm mỹ của nhà văn. Khi hoàn cảnh đất nước bước vào thời kỳ hòa bình, hội nhập, nhu cầu tuyên truyền chính trị nhường chỗ cho nhu cầu nhận thức lại con người ở góc độ nhân bản.

So với các nghiên cứu cùng thời kỳ về tiểu thuyết của Chu Lai hay Bảo Ninh, sáng tác của Khuất Quang Thụy có tính độc đáo ở chỗ vẫn giữ được sự trung thực của một người trong cuộc am hiểu nghệ thuật quân sự nhưng đồng thời vươn lên tầm tư duy triết học sắc bén. Kết quả nghiên cứu có thể được trực quan hóa qua bảng đối chiếu 4 nhóm nhân vật và biểu đồ thể hiện tỷ lệ gia tăng các yếu tố tự sự tâm lý qua từng mốc xuất bản, minh chứng cho lộ trình đổi mới không ngừng nghỉ của tác giả. Nghiên cứu khẳng định rằng chỉ khi nhìn nhận người lính như một thực thể trần thế với đầy đủ vinh quang lẫn bi kịch thì giá trị nhân văn của tác phẩm mới đạt tới đỉnh cao.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn đưa ra 4 giải pháp cụ thể nhằm thúc đẩy công tác học thuật và giảng dạy:

Thứ nhất, chuẩn hóa khung lý thuyết phân tích hình tượng nhân vật người lính thời kỳ Đổi mới. Bộ môn Lý luận văn học và Văn học Việt Nam cần cập nhật mô hình phân loại 4 kiểu nhân vật vào 100% tài liệu tham khảo chuyên đề cho học viên, thực hiện hoàn tất trong lộ trình 12 tháng.

Thứ hai, đổi mới phương pháp giảng dạy tác phẩm văn học chiến tranh cách mạng tại các trường đại học và phổ thông. Giảng viên và giáo viên cần chuyển dịch từ việc giảng dạy phân tích tính cách sử thi sang tiếp cận thi pháp học và nhân học, nhằm tăng 40% mức độ thấu cảm lịch sử của người học trong giai đoạn 2024 đến 2026.

Thứ ba, xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa toàn diện về di sản văn chương của nhà văn Khuất Quang Thụy. Viện Văn học và các thư viện trung tâm cần số hóa 100% gồm 13 tác phẩm chính và hơn 50 bài nghiên cứu phê bình liên quan, hoàn thành trong thời hạn 24 tháng.

Thứ tư, mở rộng hướng nghiên cứu liên ngành giữa thi pháp học, văn học so sánh và tâm lý học chấn thương đối với văn học hậu chiến. Các nhóm nghiên cứu sinh và học viên cao học cần đặt mục tiêu triển khai ít nhất 3 đề tài công bố quốc gia về mảng đề tài này trong vòng 3 năm tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu học thuật giá trị cao, phục vụ trực tiếp cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

Nhóm 1: Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Lý luận văn học, Văn học Việt Nam. Luận văn cung cấp khung phương pháp luận mẫu mực, dữ liệu khảo sát chính xác và nguồn tài liệu trích dẫn chuẩn hóa phục vụ trực tiếp cho việc hoàn thành luận văn, luận án.

Nhóm 2: Giảng viên, giáo viên Ngữ văn tại các cơ sở đào tạo đại học và trường trung học phổ thông. Tài liệu mang lại hệ thống dẫn chứng văn bản phong phú và phương pháp tiếp cận mới mẻ để soạn thảo giáo án chuyên đề về văn học sau năm 1975.

Nhóm 3: Các nhà nghiên cứu, nhà phê bình văn học chuyên sâu về đề tài chiến tranh và lực lượng vũ trang. Nghiên cứu cung cấp góc nhìn đối sánh sắc sảo, giúp bổ sung tư liệu đánh giá toàn diện diện mạo tiểu thuyết Việt Nam đương đại.

Nhóm 4: Độc giả, nhà văn trẻ và những người yêu thích tác phẩm của Khuất Quang Thụy. Công trình giúp người đọc hiểu sâu hơn về thế giới nghệ thuật, chiều sâu tư tưởng và những thông điệp nhân văn đằng sau từng trang viết về người lính.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Luận văn tập trung khảo sát những tác phẩm tiểu thuyết cụ thể nào của Khuất Quang Thụy? Trả lời: Luận văn tập trung nghiên cứu chuyên sâu 4 tiểu thuyết tiêu biểu gồm Trong cơn gió lốc (1980), Không phải trò đùa (1985), Đối chiến (2010) và Đỉnh cao hoang vắng (2016), đồng thời liên hệ đối sánh với hơn 5 tác phẩm khác trong toàn bộ sự nghiệp sáng tác của ông.

Câu hỏi 2: Vì sao luận văn lựa chọn 4 tiểu thuyết này làm phạm vi nghiên cứu trọng tâm? Trả lời: 4 tác phẩm này đại diện cho 4 cột mốc thời gian trải dài 36 năm, phản ánh đầy đủ lộ trình vận động tư duy nghệ thuật của tác giả từ lối viết tả trận sử thi ban đầu đến tư duy triết học và cái nhìn hòa hợp nhân văn sâu sắc.

Câu hỏi 3: Điểm mới đột phá trong cách xây dựng nhân vật người lính của Khuất Quang Thụy là gì? Trả lời: Tác giả không lý tưởng hóa nhân vật một chiều mà khắc họa người lính với đầy đủ những mâu thuẫn nội tâm, nỗi đau thân phận và dám nhìn nhận công bằng nhân vật từ hai phía chiến tuyến trên tinh thần tôn trọng sự thật lịch sử và tình người.

Câu hỏi 4: Nghệ thuật tự sự của tác giả có sự thay đổi như thế nào giữa giai đoạn đầu và giai đoạn sau? Trả lời: Giai đoạn đầu văn phong thiên về trần thuật tuyến tính và hành động chiến đấu, trong khi giai đoạn sau tác giả đẩy mạnh sử dụng dòng ý thức, độc thoại nội tâm, đa dạng hóa điểm nhìn và làm mờ ranh giới thời gian trần thuật.

Câu hỏi 5: Luận văn đóng góp giá trị thực tiễn gì cho công tác nghiên cứu lý luận văn học hiện nay? Trả lời: Công trình cung cấp hệ thống phân loại khoa học gồm 4 kiểu nhân vật và mô hình phân tích thi pháp học chuẩn mực, góp phần làm sáng tỏ quy luật đổi mới của văn xuôi Việt Nam đương đại và bổ sung tư liệu giảng dạy giá trị.

Kết luận

Nghiên cứu về nhân vật người lính trong tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy đã mang lại những kết luận học thuật xác đáng:

• Khẳng định tính tất yếu của quá trình chuyển dịch từ mỹ học sử thi sang mỹ học nhân bản trong văn xuôi Việt Nam sau năm 1975.
• Hệ thống hóa thành công 4 kiểu hình tượng người lính mang tính điển hình cao, bao quát mọi khía cạnh đời sống chiến trường và hậu chiến.
• Làm sáng tỏ sự cách tân vượt bậc về nghệ thuật trần thuật, nghệ thuật tạo tình huống và ngôn ngữ nội tâm qua 4 tiểu thuyết trọng tâm.
• Xác lập vị thế vững chắc của Khuất Quang Thụy như một trong những cây bút hàng đầu về đề tài lực lượng vũ trang và chiến tranh cách mạng.
• Mở ra hướng tiếp cận liên ngành giàu triển vọng để tiếp tục nghiên cứu văn học hậu chiến theo các góc độ xã hội học và tâm lý học tiếp nhận.

Công trình là bước đi thiết thực, đóng góp quan trọng vào kho tàng nghiên cứu lý luận và phê bình văn học nước nhà. Độc giả, các nhà nghiên cứu và học viên quan tâm có thể khai thác trực tiếp luận văn này để phát triển các công trình khoa học chuyên sâu và ứng dụng hiệu quả vào công tác đào tạo học thuật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT VÀ KHÁI QUÁT VỀ TIỂU THUYẾT KHUẤT QUANG THỤY 1. Một số vấn đề lý luận về nhân vật trong tiểu thuyết 1. Khái niệm về nhân vật văn học Theo Từ điển Thuật ngữ văn học thì Nhân vật là “con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học. Nhân vật văn học có thể có tên riêng (Tấm, Cám, chị Dậu, anh Pha), cũng có thể không có tên riêng như thằng bán tơ, một mụ nào trong Truyện Kiều.

Trong truyện cổ tích, ngụ ngôn, đồng thoại, thần được đưa ra để nói chuyện con người. Khái niệm nhân vật văn học có khi được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào cả, mà chỉ một hiện tượng nổi bật nào đó trong tác phẩm. Chẳng hạn có thể nói: nhân dân là nhân vật chính trong Đất nước đứng lên của Nguyên Ngọc, đồng tiền là nhân vật chính trong Ơ-giê-ni Gơ-răng-đê của Ban-zắc. Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật đầy tính ước lệ, không thể đồng nhất nó với con người có thật trong đời sống.

Nhân vật văn học còn thể hiện quan niệm nghệ thuật và lý tưởng thẩm Mĩ của nhà văn về con người. Vì thế, nhân vật luôn gắn chặt với chủ đề của tác phẩm. Nhân vật văn học được miêu tả qua các biến cố, xung đột, mâu thuẫn và mọi chi tiết xung quanh, các loại. Đó là mâu thuẫn nội tâm của nhân vật, mâu thuẫn giữa nhân vật này với nhân vật kia, giữa tuyến nhân vật này với tuyến nhân vật khác.

Cho nên nhân vật luôn luôn gắn liền với cốt truyện. Nhờ được miêu tả qua xung đột, mâu thuẫn, nên khác với hình tượng hội họa và điêu khắc, nhân vật văn học là một chỉnh thể vận động, có tính cách được bộc lộ dần trong không gian, thời gian, mang tính chất quá trình. Từ những góc độ khác nhau có thể chia nhân vật văn học thành nhiều kiểu loại khác nhau: “Dựa vào vị trí đối với nội dung cụ thể, với cốt truyện của tác phẩm, nhân vật văn học được chia thành nhân vật chính và nhân vật phụ. Dựa vào đặc điểm của tính cách, việc truyền đạt lý tưởng của nhà văn, nhân vật văn 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] học được chia thành nhân vật chính diện và nhân vật phản diện.

Dựa vào thể loại văn học, ta có nhân vật tự sự, nhân vật trữ tình, nhân vật kịch. Dựa vào cấu trúc hình tượng, nhân vật được chia thành nhân vật chức năng (hay mặt nạ), nhân vật loại hình, nhân vật tính cách, nhân vật tư tưởng”. Bên cạnh đó, chúng ta cũng có thể rút ra một vài ý để có thể định nghĩa về Nhân vật văn học như: Nhân vật văn học là con người được nhà văn miêu tả trong tác phẩm bằng phương tiện văn học. Những con người này có thể được miêu tả kỹ càng hay sơ lược, sinh động hay không rõ nét, xuất hiện một hay nhiều lần, thường xuyên hay từng lúc, giữ vai trò quan trọng nhiều hay ít, hoặc không ảnh hưởng nhiều lắm đối với tác phẩm… Nhân vật văn học là một hiện tượng nghệ thuật có tính ước lệ, có những dấu hiệu để nhận biết: tên gọi, những dấu hiệu về tiểu sử, nghề nghiệp, những đặc điểm riêng… Những dấu hiệu thường được giới thiệu ngay từ đầu và thông thường, sự phát triển về sau của nhân vật gắn bó mật thiết với những giới thiệu ban đầu đó.

Nhân vật văn học không giống với các nhân vật thuộc các loại hình nghệ thuật khác. Trong tác phẩm văn học, nhân vật văn học được thể hiện bằng chất liệu riêng của ngôn từ. Vì vậy, nhân vật văn học đòi hỏi người đọc phải vận dụng trí tưởng tượng, liên tưởng để dựng lại một con người hoàn chỉnh trong tất cả các mối quan hệ của nó. Từ những định nghĩa khái quát về nhân vật văn học, vậy chức năng của nhân vật văn học là gì? “Vì tính cách là kết tinh của môi trường, nên nhân vật văn học là người dẫn dắt độc giả vào các môi trường khác nhau của đời sống”.

Nhân vật văn học có chức năng khái quát những tính cách, hiện thực cuộc sống và thể hiện quan niệm của nhà văn về cuộc đời. Khi xây dựng nhân vật, nhà văn có mục đích gắn liền nó với những vấn đề mà nhà văn muốn đề cập đến trong tác phẩm văn học. Vì vậy, tìm hiểu nhân vật trong tác phẩm, bên cạnh việc xác định những nét tính cách của nó, cần nhận ra những vấn đề của hiện thực và quan niệm của nhà văn mà nhân vật muốn thể hiện. Chẳng hạn, khi nhắc đến một nhân vật, nhân vật là các nhân vật chính, người ta thường nghĩ đến các vấn đề gắn liền với nhân vật đó.

9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Do nhân vật có chức năng khái quát những tính cách, hiện thực cuộc sống và thể hiện quan niệm của nhà văn về cuộc đời cho nên trong quá trình miêu tả nhân vật, nhà văn có quyền lựa chọn những chi tiết, yếu tố mà họ cho là cần thiết bộc lộ được quan niệm của mình về con người và cuộc sống. Chính vì vậy, không nên đồng nhất nhân vật văn học với con người trong cuộc đời thực tại mà ta đang sống. Đi sâu nghiên cứu về nhân vật văn học trong sáng tác của Khuất Quang Thụy, chúng ta có thể nhận thấy nhân vật của ông vô cùng đa dạng. Nó như sự pha trộn của nhiều kiểu loại, từ con người đến các loài động vật, như: Nhân vật là những người lính (có cả lính trận mạc và lính thời bình, người lính hậu chiến và cả người lính phía bên kia chiến tuyến); nhân vật là những người dân lương thiện; nhân vật của thế giới lưu manh… Và đặc biệt là nhân vật là các loài súc vật (Nhà vô địch - con trâu chọi, Mẹ Cò…).

Đây là những nhân vật đa chiều, được thể hiện dưới nhiều hình thức, nhiều kiểu loại trong nhiều thể loại (cả truyện ngắn và tiểu thuyết); được xây dựng và bồi đắp bằng những ngôn ngữ riêng của hình thức thể loại, thể hiện tính nghệ thuật, tính tâm lý và cả ý niệm nghệ thuật mà nhà văn gửi gắm để xây dựng nên. Ví như: Nếu ai đã từng đọc truyện ngắn Nhà vô địch của Khuất Quang Thụy, ắt hẳn sẽ không khỏi tránh được sự nhầm lẫn về nhân vật con người và con trâu. Nhưng thực chất, Nhà vô địch mà ông gọi - nhân vật chính của câu chuyện - lại chỉ là một con trâu chọi được chủ nó mua về từ vùng cao để phục vụ cho những cuộc chơi. Nhưng ở chú trâu đó, có sự hội tụ đầy đủ của một nhân vật điển hình như con người.

Nó có suy nghĩ, có tâm lý, có ước mơ… và đặc biệt là có tính hiếu chiến. Nó không những phục vụ cho mục đích đem vinh quang về cho chủ mà còn để lại cho chủ những trăn trở của cuộc sống, cho đồng loại những giá trị của “kiếp con trâu”… Thông qua nó, Khuất Quang Thụy đã vừa như nhắc nhở, vừa như dạy cho những kẻ ngông cuồng, có những thú vui quái dị một bài học giá trị về “cách làm người”, về “lòng trung thành” của người với người; về tình cảm và lòng nhân ái của xã hội chúng ta. Có thể thấy, nhân vật văn học trong sáng tác của Khuất Quang Thụy cũng là sự hội tụ đủ đầy, vừa đa dạng, vừa chân thực và vừa mang ý nghĩa của một hệ giá trị nhân sinh. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Nhân vật trong tiểu thuyết chiến tranh Theo nghiên cứu của từ điển văn học và thuật ngữ văn học thì nhân vật trong tiểu thuyết thường mang tính khu biệt. Nhân vật trong tiểu thuyết mang nhiều đặc điểm và đặc trưng riêng, không giống nhân vật của các loại hình nghệ thuật khác như nhân vật kịch, nhân vật điện ảnh, nhân vật truyền hình… và thậm chí còn mang những đặc trưng khác với nhân vật của truyện ngắn. “Bên cạnh các định nghĩa và khái niệm, nhân vật tiểu thuyết được khu biệt với nhân vật trữ tình và nhân vật kịch ở bốn đặc điểm: nhân vật tiểu thuyết gắn bó với cái nhìn đời tư, nhân vật tiểu thuyết mang chất văn xuôi đời thường ngổn ngang bề bộn, nhân vật tiểu thuyết là con người nếm trải đang biến đổi trong hoàn cảnh và đang trưởng thành do cuộc đời dạy bảo, nhân vật tiểu thuyết được miêu tả cặn kẽ tỉ mỉ về tiểu sử, diễn biến tình cảm…” [12, tr. Từ góc nhìn chung về nhân vật tiểu thuyết, chúng ta cũng phải xác định và phân chia nhân vật tiểu thuyết theo nhiều kiểu loại đặc trưng của nó, bởi đối với thể loại văn học nào thì ắt hẳn sẽ có kiểu nhân vật đó: - Nhân vật trong tiểu thuyết chương hồi - Nhân vật trong tiểu thuyết lãng mạn - Nhân vật trong tiểu thuyết hiện thực phê phán - Nhân vật trong tiểu thuyết sử thi (tiểu thuyết chiến tranh).

Khi tập trung tìm hiểu về các kiểu loại nhân vật trong tiểu thuyết chiến tranh, chúng ta có thể thấy nhân vật ở loại hình này cũng được chia ra thành nhiều kiểu loại nhân vật khác nhau, tuỳ thuộc vào cách quan niệm, cách xây dựng và ý tưởng của nhà văn khi miêu tả. Như chúng ta đã biết, đối với dân tộc Việt Nam, thế kỷ XX là “thế kỷ của những cuộc chiến tranh”. Những cuộc chiến tranh trường kỳ và liên miên kéo dài gần nửa thế kỷ (tính từ khi thực dân Pháp quay lại xâm lược Việt Nam lần thứ hai năm 1945 đến khi kết thúc cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ quốc ở biên giới phía Bắc năm 1979), với biết bao xương máu đã đổ xuống để đánh đổi lấy cuộc sống hoà bình, tự do, độc lập hôm nay. Song hành cùng những cuộc kháng chiến trường kỳ và oanh liệt đó là một cuộc cách mạng của dòng 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tiểu thuyết mang tính sử thi ra đời - tiểu thuyết viết về đề tài “Lực lượng vũ trang - Chiến tranh cách mạng”.

Có thể coi giai đoạn này là lần đầu tiên trong lịch sử tiểu thuyết Việt Nam xuất hiện một mô hình nhân cách con người Việt Nam mới mẻ, đặc sắc và cũng rất hiện đại. Bởi trước đó, chưa từng xuất hiện một loại hình nhân vật kiểu mới, mang đậm tính sử thi của cuộc sống hiện tại như giai đoạn này. Nó cũng đánh dấu một bước tiến mới để tiểu thuyết mang tính sử thi của Việt Nam gần như không còn chịu ảnh hưởng của các nước trên thế giới như giai đoạn trước đó nữa.