Chương 1 TONG QUAN VAN DE NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu nhân vật và quan niệm về nhân vat 1. Nhân vật văn học và nhân vật tiểu thuyết Theo Tir điển thuật ngữ văn học, nhần vật “là con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học. Nhân vật văn học có thé có tên riêng, cũng có thé không có tên riêng.
Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật đầy tính ước lệ” [36, tr. Nói cách khác, nhân vật văn hoc là một hình tượng nghệ thuật ở trong tác phẩm văn học. Do đó không thê đồng nhất nhân vật trong tác phẩm văn học với con người có thật trong đời sống. Đối với mỗi nhà văn, nhân vật văn học chính là quan niệm về nghệ thuật cũng như thể hiện lý tưởng thâm mỹ của nhà văn về con người.
Do đó, nhân vật luôn gắn chặt với chu dé, tư tưởng, với thông điệp nghệ thuật ngầm 4n của tác pham. Sự khác biệt của các nhân vật văn học là ở chỗ chúng được thể hiện bằng ngôn từ thông qua các thể loại khác nhau. Vì vậy, không có một sự giới hạn nào có thé kìm hãm sự phát triển và sáng tạo của từng nhân vật/từng kiểu loại nhân vật. Mỗi nhà văn có một bút pháp nghệ thuật riêng trong việc xây dựng hình tượng nhân vật của mình, điều này đồng nghĩa với việc mỗi độc giả có thể tiếp cận nhân vật dưới một góc nhìn đa dạng, nhiều chiều kích, khiến cho nhân vật hiện lên trong sự ràng buộc với các mối quan hệ đa chiều, đa tính cách nhưng luôn là một con người hoàn chỉnh trong tất cả các mối quan hệ của nó.
Theo Lại Nguyên An trong cuốn 150 £huật ngữ văn học, nhân vật văn học là “hình tượng nghệ thuật về con người, một trong những dấu hiệu về sự tồn tại trọn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ. Bên cạnh con người, nhân vật văn học có khi còn là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gan cho những đặc điểm giống con người” [6, tr. Nhu 12 vậy, trong một tác phẩm văn học, nhân vật là sự biéu hiện khả năng chiếm lĩnh thé giới nghệ thuật cùng với tư tưởng nghệ thuật, tư tưởng thẩm mỹ của nhà văn. Những hình tượng nhân vật như Don Quichotte, Eugénie Grandet, Jozep K., Anna Karenina, Natasa.
cho dén Tao Thao, Luu Bi, Gia Cat Lượng, Tôn Ngộ Không, Gia Bảo Ngoc, AQ. hay Thuy Kiều, Từ Hai, Hồ Tôn Hiến, Lục Vân Tiên, Chí Phèo, Núp. đã trở nên quen thuộc. Nhân vật văn học không đơn thuần ở trong trang sách tác phẩm văn chương mà có một đời sông riêng trong xã hội vì họ đã được “dệt lên” bằng sức sáng tạo của nhà văn, thấm đẫm không khí của thời đại xã hội đó.
Điều này khang định sự trưởng thành cũng như tài năng phong cách của nhà văn thông qua sự sáng tạo nhân vật của mình. Tuỳ thuộc vào quan niệm sáng tác của mỗi nhà văn, ở mỗi thời đại, giai đoạn khác nhau cách thức thé hiện nhân vật cũng có sự thay đổi. Vì vậy, khi xem xét nhân vật như một vấn đề nghiên cứu quan trọng của thi pháp, chúng ta dễ dàng nhận thấy những bước tiến của nhà văn thay đổi, kéo theo sự thay đổi về nhân vật. Không phải yếu tố nào khác, chính nhân vật văn học sẽ cho thấy cách nhìn rõ nhất, chân xác nhất sự chuyền dịch về thế giới xung quanh.
Nó chính là tín hiệu, ký hiệu xác thực nhất phản ánh tính đặc trưng cho thể loại cũng như tính thời đại của văn chương. “Là phương thức nghệ thuật nhăm khai thác những nét thuộc đặc tính con người, nhân vật có ý nghĩa trước hết ở các loại văn học: tự sự, kịch, điện ảnh, điêu khắc, hội hoạ. Các thành tố tạo nên nhân vật gồm hạt nhân tinh thần của các cá nhân, tư tưởng, các lợi ích đời sống, thế giới xúc cảm, ý chí, các hình thức ý thức và hành động” [91, tr. Ở mỗi thê loại, nhân vật luôn có những vi trí thé hiện khác nhau.
Trong kịch (bi kịch, hai kịch và chính kịch), nhân vật thường được hướng đến tính hành động, thê hiện đồng thời qua ngôn ngữ, là tác nhân tạo xung đột đề đây kịch lên tính cao trào của nó. Nhân vật trong kịch thường là con người, tính 13 xã hội của nhân vật kịch sẽ được bộc lộ ra trong suốt quá trình hành động kịch. Trong khi đó, nhân vật ở thé loại trữ tinh thường hướng đến bộc bạch tình cảm, cảm xúc. Trạng thái tình cảm của nhân vật trữ tình thường là hình bóng bộc lộ của chính chủ thể trữ tình, hay tác giả trữ tình.
Vì chú trọng tính cảm xúc trong thơ nên nhân vật trữ tình hướng đến nội tâm nhờ chất xúc tác, tác động của nhịp điệu, gieo vần, ngắt nhịp, các biện pháp tu từ. Cộng hưởng tính chất của thé loại trên, nhân vật trong thé loại tự sự hướng đến tính kẻ, trần thuật. Vì thế, nhân vật ở thé loại này mang tính chất kế câu chuyện trải nghiệm cuộc đời. Ở truyện ngắn, truyện đài do sức ép của dung lượng, nhân vật của nó thường bị co nén, dồn đây vào một thời khắc, khoảnh khắc nhất định dé hướng đến cái toàn thé.
Điều này khiến tiêu thuyết, đứa con sinh sau đẻ muộn của tự sự lại khắc phục được điểm này dé kế một cách toàn tri chặng đời nhân vật từ đầu chí cuối, dé thấm thía cảnh đời, cảnh người, hiện thực một cách rộng lớn và sâu sắc nhất. Với tính ưu việt này, mà tiểu thuyết nhanh chóng trở thành thể loại xung kích, máy cái khi mượn tác nhân là nhân vật để nói, ké một cách rành mach, tường tận từng ngóc ngách SỐ phận hiện thực và con người ở cả tầm vi mô lẫn vĩ mô. Nhân vật có ý nghĩa, vai trò, tính chất khác nhau trong mỗi loại hình nghệ thuật, tuỳ vào đặc điểm của từng loại hình, nhân vật sẽ có những đặc trưng riêng để nhận diện. Ở phạm vi luận án, chúng tôi chỉ để cập đến quan niệm nhân vật ở thé loại văn học, cụ thé là loại tự sự, thé tiểu thuyết.
Khao sát chung các giáo trình Lý luận văn học về van đề nhân vật trong tiêu thuyết, chúng tôi thấy có sự thống nhất chung về cơ bản khi cho răng: nhân vật (trong tiêu thuyết) thuộc loại nhân vật tự sự, được khắc họa đầy đủ, rõ nét, có tính cách, nội tâm, cảm xúc riêng. Nhân vật trong tiêu thuyết có số lượng đông đảo, tính cách đa chiều, nội tâm phong phú, chằng chịt trong các mối quan hệ từ đơn giản đến phức tạp. Về cơ ban đó là những biểu hiện phù 14 hợp với tính chất của thể loại. Trong một tác phẩm tiêu thuyết cụ thể, độc giả có thể thấy bóng dáng cả một xã hội, một thời đại, một thời kỳ lịch sử, chính vì vậy, chỉ có tiểu thuyết và nhân vật tiêu thuyết mới có khả năng truyền tải được hết các nội dung và thông điệp của tác giả gửi gam ở đứa con tinh than cua minh.
Trong Gido trình lý luận van hoc - Tac phẩm và thể loại văn học (Trần Dinh Sử chủ biên) và Tir điển thuật ngữ văn hoc cũng đưa ra những định nghĩa và kiến giải chung về nhân vật tiêu thuyết trong sự khu biệt với các nhân vật khác như nhân vật trữ tình, nhân vật kịch. Chúng tôi tóm lược sự khác biệt của nhân vật tiểu thuyết so với nhân vật trữ tình, nhân vật kịch ở các đặc điểm sau: i) Nhân vật tiểu thuyết gắn với đời tư; ii) Mang tinh chất văn xuôi; iii) La con người nếm trải; và iv) Được miêu tả cặn kẽ, ti mỉ về tiểu sử, diễn biến tâm lý, tình cảm, hành động. Từ những tổng hợp nêu trên, chúng tôi muốn nhấn mạnh một đặc điểm quan trọng của nhân vật tiêu thuyết, đó là khả năng tông hợp và kết tinh các thế mạnh của các thé loại, các kiểu nhân vật văn học. Bởi lẽ, nhân vật tiểu thuyết là con người hành động (như nhân vật kịch), là con người tư duy và “nếm trải” với đầy đủ cung bậc cảm xúc được miêu tả tỉ mỉ cặn ké (như nhân vật trữ tình), là những hình tượng được xây dựng từ nguyên mẫu và tưởng tượng (như nhân vật ký, tự sự).
Như vậy, chỉ có nhân vật trong tiểu thuyết mới có khả năng cộng sinh thể loại mạnh mẽ và toàn diện đến thế. Khả năng này cũng có thể có ở những nhân vật trong thể loại khác, nhưng chỉ ở tiểu thuyết, những tinh chất đặc trưng trên được tích hợp va miêu tả một cách nồi bật đến vậy. Rõ ràng trong tiểu thuyết, nhân vật giữ một vai trò vô cùng quan trọng, then chốt, quyết định sự thành công của tác phẩm. Qua tiểu thuyết, các hình tượng nhân vật, SỐ phận con người hóa thân được thể hiện trên từng trang sách, bạn đọc không chỉ nhận thấy bản chất của xã hội đương thời mà còn có 15 thé cảm thấu các van đề muôn thuở của thân phận con người trong suốt chiều đài lịch sử.
Nhân vật trong tiểu thuyết là trung tâm của sự sáng tạo, là mẫu chốt dé nhà văn gửi gắm, ấp ủ, lý giải tat cả mọi vấn dé của đời sống xã hội.Bakhtin cho rằng: “Trong tiểu thuyết, nhà văn tư duy bằng nhân vật”. Thực tế cho thấy, nhân vật trong tiểu thuyết có thé được xây dung từ những nguyên mau của đời sống, nhưng nhất thiết phải được kết hợp với năng lực tổng hợp và sáng tạo của nhà văn mới trở thành những dấu ấn nỗi bật trong tác phẩm. Hiếm có nhân vật nào mang cảm hứng sáng tạo hư cấu hoan toàn, tách rời hiện thực. Ngược lại, nhân vật thường mang theo cảm hứng nhân văn, là sự thé hiện quan niệm nghệ thuật về con nguoi.
vé phía độc giả, nhân vat, vi vậy, luôn là chìa khoá dé giải mã những vấn đề hiện thực mà nhà văn đặt ra trong tác phẩm. Ở phạm vi luận án, chúng tôi sẽ dừng lại nhận diện nhân vật trong tiểu thuyết về đặc điểm phản ánh của nó trong tác phẩm đã có một sự chuyền đôi ra sao trên cơ sở chỉ ra khái niệm, đặc trưng và sự phân loại nhân vật, tương ứng với tiến trình vận động, phát triển không ngừng của tiểu thuyết nói riêng, theo đó, chú ý đi sâu đánh giá sự phân loại nhân vật đã có bước phát triển ra sao, đặt trong sự so sánh với tính chất phân loại có tính trường quy trong tiểu thuyết truyền thống.