Nhân Vật Liệt Nữ Trong Văn Học Việt Nam Trung Đại: Nghiên Cứu và Phân Tích

Khám phá hình ảnh nhân vật liệt nữ trong văn học Việt Nam trung đại, phân tích vai trò và ý nghĩa trong bối cảnh lịch sử và văn hóa.

• Tác giả: Phạm Văn Hưng
• Người hướng dẫn: PGS. TS Trần Nho Thìn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Nhân Vật Liệt Nữ Trong Văn Học Việt Nam Trung Đại
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• Lí do lựa chọn đề tài
• Mục tiêu khoa học
• Đối tượng và phạm vi tư liệu
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• Phương pháp nghiên cứu
• Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Giới thuyết một số khái niệm sử dụng trong luận án
• 1.2. Một số vấn đề về phụ nữ dưới ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo trong lịch sử Trung Quốc và Việt Nam
• 1.2.1. Một số vấn đề về phụ nữ dưới ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo trong lịch sử Trung Quốc
• 1.2.2. Một số vấn đề về phụ nữ dưới ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo trong lịch sử Việt Nam
• 1.3. Lịch sử nghiên cứu nhân vật liệt nữ trong văn học Việt Nam trung đại
• 1.3.1. Những nghiên cứu tại nước ngoài về nhân vật liệt nữ trong văn học Việt Nam trung đại
• 1.3.2. Những nghiên cứu tại Việt Nam về nhân vật liệt nữ trong văn học Việt Nam trung đại
• 1.4. Tiểu kết Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHÂN VẬT LIỆT NỮ TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM TRUNG ĐẠI THẾ KỈ X - XV
• 2.1. Liệt nữ “khai khoa” trong văn chương Đại Việt và sự gán ghép của nhà nho: Trường hợp nhân vật Mị Ê (Việt điện u linh)
• 2.1.1. Sự ngẫu nhiên của lịch sử trong lựa chọn Mị Ê làm nhân vật liệt nữ đầu tiên của văn chương Đại Việt
• 2.1.2. Sự gán ghép của nhà nho Đại Việt và sự di chuyển giữa Văn - Sử, Trung - Trinh của liệt nữ Mị Ê
• 2.2. Liệt nữ bản địa đầu tiên và sự khẳng định kết quả quá trình Nho giáo hóa xã hội Đại Việt cuối thế kỉ XIV - đầu thế kỉ XV: Trường hợp Lê thái hậu và Nguyễn thị (Nam Ông mộng lục)
• 2.2.1. Sự lấn át của phương diện Trinh so với Trung trong việc thể hiện nhân vật Lê thái hậu và Nguyễn thị
• 2.2.2. Sự khẳng định kết quả quá trình Nho giáo hóa xã hội Đại Việt cuối thế kỉ XIV - đầu thế kỉ XV nhìn từ nhân vật Lê thái hậu và Nguyễn thị
• 2.3. Tiểu kết Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NHÂN VẬT LIỆT NỮ TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM TRUNG ĐẠI THẾ KỈ XVI - XVIII
• 3.1. Liệt nữ mang dáng dấp giai nhân và sự thắng thế nửa vời của đạo lí Nho gia: Trường hợp nhân vật liệt nữ trong Truyền kì mạn lục
• 3.1.1. Nhân vật liệt nữ là sản phẩm của bất bình đẳng giới và bối cảnh loạn lạc còn nặng gánh nhân sinh
• 3.1.2. Sự chiến thắng của Văn so với Sử trong việc thể hiện người liệt nữ mang dáng dấp giai nhân của thể truyền kì
• 3.2. Nhân vật liệt nữ có đời sống nội tâm phong phú trong bối cảnh vãn hồi đạo đức Nho giáo đầu thế kỉ XVIII: Trường hợp liệt nữ An Ấp (Truyền kì tân phả)
• 3.2.1. Nhân vật liệt nữ có đời sống nội tâm phong phú trong mô hình liệt truyện mở rộng
• 3.2.2. Sự chuyển đổi từ Tình sang Tính của nhân vật liệt nữ trong mắt nữ sĩ, mở đường cho mẫu người tài tử - giai nhân
• 3.3. Liệt nữ tà dâm và vưu vật trinh liệt hay là sự phân hóa lí tưởng Nho gia cuối thế kỉ XVIII: Trường hợp Thúy Kiều (Truyện Kiều) và Đặng Thị Huệ (Hoàng Lê nhất thống chí)
• 3.3.1. Nhân vật liệt nữ giữa hai nẻo Trinh liệt và Tà dâm: Trường hợp Thúy Kiều trong "Truyện Kiều"
• 3.3.2. Vưu vật khuynh quốc với kết cục tiết liệt ngoài dự kiến của nhà nho: Trường hợp Đặng Thị Huệ trong "Hoàng Lê nhất thống chí"
• 3.4. Tiểu kết Chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: NHÂN VẬT LIỆT NỮ TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM TRUNG ĐẠI THẾ KỈ XIX
• 4.1. Sự lên ngôi của nhân vật liệt nữ chính thống trong nỗ lực phục hưng Nho giáo thế kỉ XIX: Trường hợp nhân vật liệt nữ trong Đại Nam liệt truyện và Truyện Nôm
• 4.1.1. Sự quy phạm hóa một mô hình nhân cách trong thời kì phục hưng Nho giáo dưới triều Nguyễn qua “Đại Nam liệt truyện”
• 4.1.2. Sự mô hình hóa một kiểu tự sự về liệt nữ trong “Đại Nam liệt truyện” và làn sóng kế tiếp của nó trong Truyện Nôm
• 4.2. Sự tái sinh những cốt truyện cũ và tính thời sự, tính duy lí của nhân vật liệt nữ thế kỉ XIX: Trường hợp nhân vật liệt nữ trong Nam Xương liệt nữ Vũ thị tân truyện và Vân nang tiểu sử
• 4.2.1. Sự tái sinh những cốt truyện cũ hay phục sinh những hóa thạch văn chương: Trường hợp Vũ Thị Thiết (“Nam Xương liệt nữ Vũ thị tân truyện”) và Trinh phụ hai chồng (“Vân nang tiểu sử”)
• 4.2.2. Tính thời sự và tính duy lí của nhân vật liệt nữ nửa sau thế kỉ XIX: Trường hợp nhân vật mẹ Nguyễn Cao ("Vân nang tiểu sử")
• 4.3. Tiểu kết Chương 4
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nhân Vật Liệt Nữ Trong Văn Học Giới Thiệu

Bài viết này tập trung vào việc phân tích nhân vật liệt nữ trong văn học Việt Nam trung đại. Đây là một chủ đề quan trọng, phản ánh quan niệm về phụ nữ trong xã hội phong kiến. Liệt nữ Việt Nam trung đại không chỉ là những hình tượng văn học, mà còn là những biểu tượng văn hóa, mang ý nghĩa lịch sử sâu sắc. Nghiên cứu này sẽ đi sâu vào việc khám phá vai trò, phẩm chất, và số phận của họ, từ đó hiểu rõ hơn về văn hóa Việt Nam thời trung đại và ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các tác phẩm tự sự như truyện ký, tiểu thuyết, truyện thơ Nôm và sử truyện, từ thế kỷ X đến thế kỷ XIX.

1.1. Khái niệm nhân vật liệt nữ Định nghĩa và đặc điểm

Theo từ điển Hán Việt, liệt nữ là người con gái "cứng cỏi, chính đính", chết vì tiết nghĩa, không chịu nhục thân. Khái niệm này gắn liền với lòng trung trinh tiết liệt, sự hy sinh và phẩm hạnh cao quý. Các liệt nữ thường được ca ngợi vì sự kiên trinh, lòng trung thành và sẵn sàng hy sinh vì chồng, gia đình hoặc quốc gia. Hình tượng người phụ nữ trong văn học Việt Nam thường mang những đặc điểm này, phản ánh chuẩn mực xã hội đương thời. Các tác phẩm văn học trung đại đã khắc họa hình tượng liệt nữ với những phẩm chất cao đẹp như sự trung thành, hiếu thảo, dũng cảm, vị tha. Những phẩm chất này thường được xem là thước đo giá trị của người phụ nữ trong xã hội phong kiến.

1.2. Vai trò của nhân vật liệt nữ trong văn học trung đại

Nhân vật liệt nữ đóng vai trò quan trọng trong việc truyền tải các giá trị đạo đức và tư tưởng Nho giáo. Họ là những tấm gương về lòng trung, hiếu, tiết, nghĩa, được dùng để giáo dục và răn dạy phụ nữ trong xã hội. Đồng thời, các liệt nữ cũng là biểu tượng cho sức mạnh tinh thần và lòng yêu nước của người phụ nữ Việt Nam. Hình tượng liệt nữ góp phần thể hiện sự khác biệt văn hóa so với các nền văn hóa khác. Các tác phẩm văn học trung đại đã sử dụng hình tượng liệt nữ để ca ngợi những phẩm chất tốt đẹp của con người Việt Nam, đồng thời phản ánh những bi kịch và bất công mà người phụ nữ phải gánh chịu trong xã hội phong kiến.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Nhân Vật Liệt Nữ Vấn Đề Đặt Ra

Nghiên cứu nhân vật liệt nữ trong văn học trung đại đặt ra nhiều thách thức. Một trong số đó là việc giải mã những quan niệm về phụ nữ đã lỗi thời, cũng như tránh việc áp đặt những giá trị hiện đại vào quá khứ. Cần phải hiểu rõ chế độ phong kiến Việt Nam và đạo đức Nho giáo để có thể đánh giá một cách khách quan về hình tượng liệt nữ. Bên cạnh đó, việc tìm kiếm và phân tích các tài liệu gốc cũng đòi hỏi sự công phu và tỉ mỉ. Hơn nữa, việc đánh giá những ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đòi hỏi một cách tiếp cận đa chiều và có tính phê phán, để tránh những nhận định một chiều.

2.1. Ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo Góc nhìn đa chiều

Đạo đức Nho giáo có ảnh hưởng sâu sắc đến hình tượng liệt nữ. Tuy nhiên, cần phải phân tích một cách khách quan những ảnh hưởng này. Không nên chỉ nhìn nhận một chiều về sự áp đặt và kìm hãm, mà cần phải xem xét cả những giá trị tích cực như lòng trung thành, hiếu thảo và sự hy sinh. Các tác phẩm văn học trung đại đã thể hiện sự xung đột giữa các giá trị truyền thống và khát vọng cá nhân của người phụ nữ. Cần phân tích những xung đột này để hiểu rõ hơn về số phận và tâm trạng của nhân vật liệt nữ.

2.2. Tiếp cận các tài liệu gốc Khó khăn và giải pháp

Việc tiếp cận các tài liệu gốc về văn học trung đại gặp nhiều khó khăn, do sự hạn chế về số lượng và tình trạng bảo tồn. Cần phải tìm kiếm và khai thác các nguồn tài liệu khác nhau, bao gồm sách sử, truyện ký, và các tác phẩm văn học Nôm. Bên cạnh đó, việc dịch thuật và phiên âm các văn bản cổ cũng đòi hỏi kiến thức chuyên môn sâu rộng. Một số tác phẩm hiện chỉ còn bản chép tay hoặc đã bị thất lạc. Cần có sự hợp tác giữa các nhà nghiên cứu, thư viện và viện bảo tàng để bảo tồn và phát huy giá trị của các tài liệu này.

2.3. Đánh giá khách quan hình tượng liệt nữ Tránh áp đặt

Một thách thức khác là việc tránh áp đặt những giá trị hiện đại lên hình tượng liệt nữ. Cần phải hiểu rõ bối cảnh lịch sử, văn hóa và xã hội để có thể đánh giá một cách khách quan về hành động và suy nghĩ của nhân vật. Không nên chỉ trích hoặc lên án những hành động hy sinh của liệt nữ, mà cần phải hiểu rằng đó là kết quả của những chuẩn mực xã hội đương thời. Việc phê phán một cách mù quáng có thể dẫn đến những nhận định sai lệch và phiến diện. Thay vào đó, cần phải phân tích và lý giải để hiểu rõ hơn về thân phận người phụ nữ và giá trị nhân văn trong các tác phẩm văn học trung đại.

III. Phân Tích Giá Trị Nhân Văn Phương Pháp Nghiên Cứu Liệt Nữ

Để nghiên cứu nhân vật liệt nữ một cách hiệu quả, cần sử dụng phương pháp phân tích giá trị nhân văn. Phương pháp này tập trung vào việc khám phá những khát vọng, ước mơ, và phẩm chất tốt đẹp của con người, ngay cả trong những hoàn cảnh khó khăn nhất. Cần phải tìm hiểu xem các liệt nữ đã thể hiện lòng yêu nước, tình thương gia đình, và sự hy sinh như thế nào. Đồng thời, cũng cần phải phân tích những bi kịch và bất công mà họ phải gánh chịu, để thấy được giá trị nhân văn sâu sắc trong cuộc đời họ. Phương pháp này giúp chúng ta nhìn nhận người phụ nữ trong văn học Việt Nam không chỉ là những biểu tượng đạo đức, mà còn là những con người thực sự với những cảm xúc và suy nghĩ phức tạp.

3.1. Tìm hiểu khát vọng và ước mơ của nhân vật

Mặc dù bị ràng buộc bởi những quy tắc khắt khe của xã hội phong kiến, các liệt nữ vẫn có những khát vọng và ước mơ riêng. Cần phải tìm hiểu xem họ mong muốn điều gì trong cuộc sống, và làm thế nào họ đã cố gắng để đạt được những ước mơ đó. Một số liệt nữ có thể khao khát một cuộc sống hạnh phúc bên gia đình, trong khi những người khác lại mong muốn đóng góp vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước. Những khát vọng và ước mơ này cho thấy rằng họ không chỉ là những con rối trong tay số phận, mà còn là những con người có ý chí và nghị lực.

3.2. Phân tích bi kịch và bất công Thân phận người phụ nữ

Số phận của người phụ nữ trong xã hội phong kiến thường gắn liền với những bi kịch và bất công. Họ phải chịu đựng sự áp bức và kìm hãm từ gia đình và xã hội, và thường không có quyền tự quyết định cuộc đời mình. Các liệt nữ là những nạn nhân điển hình của những bất công này. Cần phải phân tích những bi kịch mà họ phải trải qua để hiểu rõ hơn về những khó khăn và thử thách mà người phụ nữ phải đối mặt trong xã hội xưa. Việc làm này giúp chúng ta đồng cảm và trân trọng hơn những đóng góp và hy sinh của họ.

3.3. Lòng yêu nước và tình thương gia đình Giá trị vĩnh cửu

Lòng yêu nước và tình thương gia đình là những giá trị vĩnh cửu được thể hiện rõ nét trong cuộc đời của các liệt nữ. Họ sẵn sàng hy sinh bản thân để bảo vệ tổ quốc hoặc để mang lại hạnh phúc cho gia đình. Tình yêu thương này là động lực giúp họ vượt qua mọi khó khăn và thử thách. Nghiên cứu về chủ nghĩa yêu nước và người phụ nữ cho thấy sự gắn bó sâu sắc của liệt nữ với quê hương. Đây là những phẩm chất cao đẹp cần được trân trọng và phát huy trong xã hội hiện đại.

IV. Nghiên Cứu Ứng Dụng Giá Trị Liệt Nữ Trong Xã Hội Hiện Đại

Nghiên cứu về nhân vật liệt nữ không chỉ có ý nghĩa lịch sử, mà còn có giá trị ứng dụng trong xã hội hiện đại. Những phẩm chất cao đẹp của họ như lòng trung thành, sự hy sinh, và lòng yêu nước vẫn còn nguyên giá trị. Chúng ta có thể học hỏi từ họ để xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn. Đồng thời, việc phân tích những bi kịch và bất công mà họ phải gánh chịu cũng giúp chúng ta nhận thức rõ hơn về vấn đề bất bình đẳng giới và đấu tranh cho quyền lợi của phụ nữ. Hình tượng liệt nữ truyền cảm hứng cho phụ nữ trong văn học trung đại Việt Nam.

4.1. Học hỏi lòng trung thành và sự hy sinh Bài học quý giá

Lòng trung thành và sự hy sinh là những phẩm chất cần thiết để xây dựng một xã hội đoàn kết và vững mạnh. Các liệt nữ là những tấm gương sáng về những phẩm chất này. Chúng ta có thể học hỏi từ họ để xây dựng một cuộc sống có ý nghĩa hơn, và để đóng góp vào sự phát triển của cộng đồng. Lòng trung thành không chỉ giới hạn trong mối quan hệ cá nhân, mà còn mở rộng ra lòng yêu nước và sự tận tâm với công việc. Sự hy sinh không phải là sự chịu đựng thụ động, mà là hành động chủ động vì một mục tiêu cao cả.

4.2. Nhận thức về bất bình đẳng giới Đấu tranh cho quyền lợi

Phân tích những bi kịch và bất công mà các liệt nữ phải gánh chịu giúp chúng ta nhận thức rõ hơn về vấn đề bất bình đẳng giới trong xã hội. Vấn đề này vẫn còn tồn tại ở nhiều nơi trên thế giới, và cần phải có những hành động cụ thể để giải quyết. Chúng ta có thể học hỏi từ những tấm gương đấu tranh cho quyền lợi của phụ nữ, và tiếp tục nỗ lực để xây dựng một xã hội công bằng và bình đẳng hơn. Bất bình đẳng giới không chỉ ảnh hưởng đến phụ nữ, mà còn gây ra những hệ lụy tiêu cực cho toàn xã hội.

4.3. Giá trị nhân văn trong văn học trung đại Truyền cảm hứng

Giá trị nhân văn trong văn học trung đại là nguồn cảm hứng vô tận cho các thế hệ sau. Những câu chuyện về liệt nữ không chỉ mang tính lịch sử, mà còn chứa đựng những bài học sâu sắc về tình yêu, lòng dũng cảm, và sự kiên trì. Chúng ta có thể sử dụng những câu chuyện này để giáo dục thế hệ trẻ, và để khơi dậy những phẩm chất tốt đẹp trong mỗi con người. Các tác phẩm văn học trung đại giúp chúng ta hiểu rõ hơn về vẻ đẹp của người phụ nữ và sự hy sinh của người phụ nữ trong xã hội xưa.

V. Kết Luận Tầm Quan Trọng Nghiên Cứu Nhân Vật Liệt Nữ

Nghiên cứu nhân vật liệt nữ trong văn học Việt Nam trung đại có tầm quan trọng đặc biệt. Nó giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quan niệm về phụ nữ trong xã hội phong kiến, cũng như những giá trị đạo đức và văn hóa được truyền tải qua các tác phẩm văn học. Đồng thời, nó cũng giúp chúng ta nhận thức rõ hơn về vấn đề bất bình đẳng giới và đấu tranh cho một xã hội công bằng hơn. Hình tượng người phụ nữ trong văn học Việt Nam cần được nghiên cứu và bảo tồn.

5.1. Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Trách nhiệm chung

Việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa là trách nhiệm của toàn xã hội. Cần phải có những chính sách và hành động cụ thể để bảo vệ các di sản văn hóa, bao gồm cả những tác phẩm văn học trung đại. Đồng thời, cần phải khuyến khích các hoạt động nghiên cứu và giáo dục về văn hóa Việt Nam, để thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về lịch sử và truyền thống của dân tộc. Việc làm này giúp chúng ta xây dựng một nền văn hóa vững mạnh và đậm đà bản sắc dân tộc.

5.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo Mở rộng phạm vi và đối tượng

Nghiên cứu về nhân vật liệt nữ vẫn còn nhiều điều cần khám phá. Trong tương lai, cần mở rộng phạm vi nghiên cứu, bao gồm cả các tác phẩm văn học dân gian và các nguồn tài liệu khác. Đồng thời, cần nghiên cứu sâu hơn về sự hy sinh của người phụ nữ và ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đến hình tượng liệt nữ. Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc so sánh hình tượng liệt nữ trong văn học Việt Nam với các nền văn hóa khác, để tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ văn học "Nhân vật liệt nữ trong văn học Việt Nam trung đại" do nghiên cứu sinh Phạm Văn Hưng thực hiện năm 2016 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS Trần Nho Thìn. Đề tài thuộc chuyên ngành Văn học Việt Nam, mã số 62 22 34 01.

Trong lịch sử tư tưởng Đông Á, Nho giáo vận hành như một học thuyết đạo đức - chính trị mang màu sắc tôn giáo, hướng tới kiến tạo các khuôn mẫu nhân cách phục vụ mục đích giáo hóa và cai trị. Kiểu nhân cách "liệt nữ" là một trong những mô hình quan trọng thuộc hệ giá trị của nhà nho. Tiến trình vận động của kiểu nhân vật này trong văn học Việt Nam trung đại song hành với văn học nhà nho, kéo dài sang đầu thế kỉ XX và để lại dấu ấn trong văn học giai đoạn 1932 - 1945.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định xuất phát từ sự bất cập của các điển phạm phân kỳ văn học truyền thống (như các định đề "khẳng định quốc gia, dân tộc", "khẳng định nhà nước phong kiến", "khẳng định con người"). Trong giai đoạn văn học thế kỉ XVIII - nửa trước thế kỉ XIX (thường được định danh là giai đoạn khẳng định con người), nhân vật liệt nữ – biểu tượng của sự tuân thủ nghiêm ngặt các tín điều Nho giáo – lại xuất hiện với tần suất dày đặc. Việc nghiên cứu nhân vật phụ nữ từ quan điểm giới, phân tích tính nữ bên cạnh vai trò công dân hay vai trò xã hội, là một hướng tiếp cận cần được bổ sung nhằm đánh giá khách quan quá trình Nho giáo hóa, cảm quan nhân đạo và tiến trình dân chủ hóa nền văn học.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác lập trên hai bình diện:

1. Mục tiêu thực tiễn: Thống kê, khảo sát các tư liệu đã công bố và dịch thuật để chọn lọc các tác phẩm tiêu biểu có sự xuất hiện của nhân vật liệt nữ; qua đó xác định diện mạo, đặc điểm và quy luật vận động của loại hình nhân vật này qua các nhóm tác phẩm, thể loại và giai đoạn văn học.
2. Mục tiêu lí luận: Từ kết quả thực tiễn, luận giải các vấn đề lí luận về sự vận động và phân kì lịch sử văn học Việt Nam trung đại; củng cố các kết luận khoa học về văn học nhà nho và khẳng định tính khả thi của phương pháp tiếp cận liên ngành.

Đối tượng nghiên cứu là hình tượng nhân vật liệt nữ trong văn học Việt Nam trung đại qua các thể loại tự sự: truyện kí, tiểu thuyết, truyện thơ Nôm và sử truyện. Luận án loại trừ các nhân vật nữ trong tuồng (như Điêu Thuyền trong Phụng Nghi đình, Xuân Hương trong Ngoại tổ dâng đầu) vì thể loại này nhấn mạnh phương diện "Trung" hơn "Trinh". Thơ đề vịnh chữ Hán, chữ Nôm và các ghi chép chính sử, dã sử chỉ được sử dụng làm tư liệu tham chiếu mở rộng.

Phạm vi thời gian khảo sát trải dài từ thế kỉ X (mốc khởi đầu của văn học trung đại) đến hết thế kỉ XIX, được cấu trúc theo ba chặng phân kì lịch sử văn học: thế kỉ X - XV, thế kỉ XVI - XVIII và thế kỉ XIX.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Lịch sử nghiên cứu về nhân vật liệt nữ được tác giả phân tích qua các giai đoạn và nhóm công trình:

Vào đầu thế kỉ XX, vấn đề phụ nữ thủ tiết trở thành tâm điểm của cuộc tranh luận học thuật và tư tưởng giữa Phan Khôi (phê phán Nho giáo và sự trói buộc của hủ tục thủ tiết) và Tản Đà (người bảo vệ luân lý Nho giáo qua các tác phẩm Đài gương kinh, Đàn bà Tàu, ca ngợi Mị Ê, Phan Thị Thuấn, Nguyễn Thị Kim). Về phương diện nghiên cứu nước ngoài, các công trình của Tạ Chí Đại Trường (Thần, người và đất Việt) và Yoshiharu Tsuboi (Nước Đại Nam đối diện với Pháp và Trung Hoa 1847 - 1885) đã đề cập đến nguồn gốc hình tượng Mị Ê và ý thức hệ Nho giáo thời Nguyễn.

Ở trong nước, giai đoạn từ sau năm 1954:

• Giai đoạn 1954 - 1975: Văn Tân và Nguyễn Hồng Phong khảo sát nhân vật trong Trinh thử và Phạm Tải - Ngọc Hoa dưới góc nhìn đấu tranh giai cấp, chưa nhận diện đầy đủ kiểu nhân vật liệt nữ.
• Giai đoạn từ sau năm 1975 đến đầu thế kỉ XXI:
  • Đặng Thanh Lê (1979, Truyện Kiều và thể loại truyện Nôm) phân tích quan niệm về chữ Tiết, chữ Trinh và sự rạn nứt của chuẩn mực phong kiến tĩnh tại.
  • Bùi Duy Tân nghiên cứu các nhân vật "nghĩa phụ" (Nhị Khanh, Dương thị, Lệ nương, Túy Tiêu) trong Truyền kì mạn lục.
  • Nguyễn Lộc khảo sát hình tượng người phụ nữ giai đoạn nửa cuối thế kỉ XVIII - nửa đầu thế kỉ XIX.
  • Lâm Vinh tiếp cận đạo đức và thẩm mĩ trong Truyện Lục Vân Tiên.
  • Phạm Tú Châu phân tích hành vi tuẫn tiết của hoàng phi Nguyễn Thị Kim trong Hoàng Lê nhất thống chí.
  • Nguyễn Phạm Hùng chỉ ra áp lực của nam quyền phong kiến đối với người phụ nữ trong Truyền kì mạn lục.
  • Trần Đình Sử phê phán quan niệm tiết liệt cổ lậu trong Kim Vân Kiều truyện.
  • Đặng Thị Hảo chỉ ra sự đề cao cực đoan lòng tiết nghĩa trong Truyền kì tân phả.
  • Trần Nho Thìn nghiên cứu toàn diện từ góc độ Nho giáo và nữ quyền, chỉ ra hạn chế của quá trình điển chế hóa (canonization) đối với quả phụ và mặt trái của mô hình nhân cách lý tưởng phong kiến nam quyền.

Vị trí của luận án: Luận án khắc phục tính chất phân tán, điểm xuyết của các công trình đi trước, đặt kiểu nhân vật liệt nữ vào một hệ thống tiến trình lịch sử hoàn chỉnh từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX thông qua việc đối sánh giữa Văn và Sử.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung khái niệm và lý thuyết công cụ:

• "Nhân vật văn học": Hình tượng nghệ thuật về con người, thể hiện các thuộc tính người trong tác phẩm tự sự và kịch, mang số phận và nhân cách cụ thể.
• "Liệt nữ" (烈女): Phân biệt với chữ "liệt" (列 - hàng ngũ) trong Liệt nữ truyện (列女傳) của Lưu Hướng. Luận án định nghĩa: "Liệt nữ 烈女 là người phụ nữ hi sinh tính mạng của mình để bảo toàn trinh tiết, chứng minh sự trinh tiết, hoặc để thể hiện lòng chung thủy đối với chồng".
• "Văn học Việt Nam trung đại": Nền văn học viết chữ Hán và chữ Nôm (thế kỉ X - XIX), mang đặc trưng nguyên hợp Văn - Sử - Triết bất phân và chịu ảnh hưởng sâu sắc của tư tưởng Nho gia.

Cơ sở lý thuyết vận dụng bao gồm:

• Học thuyết Tống Nho và đạo đức Nho giáo: Hệ thống quan niệm "Tồn thiên lí, diệt nhân dục", quan điểm của Trình Di ("Chết đói là việc rất nhỏ mà thất tiết là việc rất lớn"), thuyết Tam cương, Ngũ thường, Tam tòng, quan điểm của Phùng Hữu Lan, Vi Chính Thông, Dịch Trung Thiên về sự áp đặt nam quyền và hạn chế bản năng.
• Nữ quyền luận và nghiên cứu giới: Điểm tựa phương pháp luận từ mệnh đề của Simone de Beauvoir ("Người ta không phải sinh ra là phụ nữ: Người ta trở thành phụ nữ"), kết hợp góc nhìn phân tâm học.

Phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp tiếp cận liên ngành: Đặt trọng tâm vào mối quan hệ giữa Văn và Sử, tái hiện bối cảnh văn hóa - xã hội để lý giải quá trình chuyển hóa tư liệu lịch sử thành hình tượng nghệ thuật.
• Phương pháp lịch sử - xã hội, thi pháp học, loại hình học; kết hợp các thao tác phân tích, so sánh, chứng minh, mô hình hóa và nghiên cứu trường hợp (case study).

Nguồn tư liệu khảo sát:

• Tác phẩm văn học tự sự: Việt điện u linh (Lí Tế Xuyên), Lĩnh Nam chích quái, Tân đính Lĩnh Nam chích quái, Nam Ông mộng lục (Hồ Nguyên Trừng), Truyền kì mạn lục (Nguyễn Dữ), Truyền kì tân phả (Đoàn Thị Điểm), Truyện Kiều (Nguyễn Du), Hoàng Lê nhất thống chí (Ngô gia văn phái), Đại Nam liệt truyện, Nam Xương liệt nữ Vũ thị tân truyện, Vân nang tiểu sử.
• Văn bản lịch sử và pháp điển: Đại Việt sử lược, Đại Việt sử kí Toàn thư, Đại Việt sử kí Tiền biên, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Đại Nam thực lục, Đại Nam nhất thống chí, Hội điển toát yếu, cùng các chiếu lệnh, quy chế phong hóa qua các triều đại.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về đề tài nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa khái niệm và tiến trình lịch sử của đạo đức Nho giáo tác động lên người phụ nữ tại Trung Quốc và Việt Nam. Tại Trung Quốc, tư tưởng kiềm chế bản năng, đề cao Trinh tiết gắn liền với Tam cương xuất hiện từ Tiên Tần (Hàn Phi Tử, Khổng Tử, Kinh Lễ, Kinh Dịch), được Đổng Trọng Thư chính thống hóa thời Hán, Lưu Hướng soạn Liệt nữ truyện, Ban Chiêu viết Nữ giới, Trương Hoa và Bùi Di viết Nữ sử châm. Đến đời Tống, Lí học Trình - Chu đẩy quan niệm thủ tiết lên mức cực đoan. Sang đời Minh và Thanh, hoạt động biểu dương trinh tiết phát triển với việc xây dựng các cơ sở Toàn tiết đường, Thanh tiết đường.

Tại Việt Nam, Nho giáo thâm nhập chậm thời Bắc thuộc (ghi nhận trường hợp Kim thị năm 767 trong Đường thư). Thời Lí - Trần còn lưu giữ nhiều yếu tố văn hóa bản địa phi Nho giáo, các trường hợp tử tiết như Mị Ê (1044), Hà thị (1113), Lê Thị Ta (1295) xuất hiện thưa thớt. Thời Lê sơ đẩy mạnh Nho giáo hóa qua chính lệnh: nêu khen Lê Thị Liễn (1437), ban hành Huấn dân đại cáo (1461), Huấn điều 24 điều (1499). Thời Lê Trung Hưng tiếp tục với 47 điều giáo hóa (1663), các đợt nêu khen năm 1684, 1717, 1720, 1772 và sự kiện Phan Thị Thuấn tuẫn tiết năm 1786.

Thời Nguyễn đánh dấu giai đoạn quy phạm hóa và pháp điển hóa việc nêu khen tiết phụ qua các văn bản pháp luật (1804, 1827, 1833, 1841, 1848, 1850, 1856, 1866, 1893, 1900), quy định chặt chẽ về độ tuổi và các hành vi tử tiết xuất sắc.

Văn bản / Nguồn sử liệu	Số lượng ghi nhận	Tỉ lệ liên quan trinh tiết	Ghi chú và đặc điểm
Đại Nam thực lục (1804 - 1925)	~310 người	-	Tập trung vào các năm: 1830 (20 người), 1858 (18 người), 1870 (27 người), 1897 (35 người), 1917 (39 người).
Đại Nam nhất thống chí	108/109 người	81/87 đời Nguyễn (93,1%)	Gồm triều Lí (1), Trần (2), Lê (18), không rõ (2), đời Nguyễn (87). Thừa Thiên có 5 người.
Liệt nữ truyện (Đại Nam liệt truyện)	57 người	55/59 truyện (93,2%)	14 người tự tử thành công hoặc bị hại chết (23,7% liệt nữ chuẩn), 9 người tự tử bất thành, 3 người vì hiếu nghĩa.

Chương 1 cũng tổng kết lịch sử nghiên cứu từ đầu thế kỉ XX đến nay của các học giả trong và ngoài nước.

Chương 2: Nhân vật liệt nữ trong văn học Việt Nam trung đại thế kỉ X - XV

Chương 2 phân tích hai trường hợp tiêu biểu:

• Trường hợp Mị Ê trong Việt điện u linh: Mị Ê là cung phi Chiêm Thành tự vẫn khi bị Lí Thái Tông bắt giữ năm 1044. Cái chết bắt nguồn từ tâm lý tuyệt vọng trước cảnh nước mất nhà tan đã được các nhà nho Đại Việt tiếp nhận và Nho giáo hóa. Qua các văn bản từ Đại Việt sử kí Toàn thư đến Tân đính Lĩnh Nam chích quái, hình tượng Mị Ê được chuyển hóa từ phản xạ tự nhiên thành ý thức tuân thủ đạo Tam cương ("tráng sĩ cứu nạn, liệt nữ tuẫn thân"), di chuyển từ phương diện Trinh sang Trung, trở thành liệt nữ "khai khoa" nhằm thiết lập khuôn mẫu đạo đức cho xã hội bản địa.
• Trường hợp Lê thái hậu và Nguyễn thị trong Nam Ông mộng lục (Hồ Nguyên Trừng): Đây là những hình tượng liệt nữ bản địa đầu tiên xuất hiện trong văn học tự sự. Luận án chỉ ra sự lấn át của phương diện Trinh so với Trung trong cách khắc họa, phản ánh kết quả của tiến trình Nho giáo hóa xã hội Đại Việt giai đoạn cuối thế kỉ XIV - đầu thế kỉ XV.

Chương 3: Nhân vật liệt nữ trong văn học Việt Nam trung đại thế kỉ XVI - XVIII

Chương 3 tập trung vào sự chuyển biến của hình tượng liệt nữ trong giai đoạn xã hội biến động:

• Nhân vật liệt nữ trong Truyền kì mạn lục (Nguyễn Dữ): Các nhân vật mang dáng dấp giai nhân, là sản phẩm của bối cảnh loạn lạc và trật tự nam quyền bất bình đẳng. Đạo lý Nho gia chỉ đạt được sự thắng thế nửa vời khi các giá trị thẩm mĩ của văn học nghệ thuật (Văn) lấn át tính quy phạm của lịch sử (Sử).
• Nhân vật An Ấp liệt nữ trong Truyền kì tân phả (Đoàn Thị Điểm): Nhân vật được miêu tả với đời sống nội tâm phong phú trong mô hình liệt truyện mở rộng. Dưới ngòi bút của nữ sĩ họ Đoàn đầu thế kỉ XVIII, có sự chuyển biến từ phạm trù Tình sang Tính, mở đường cho sự xuất hiện của mẫu người tài tử - giai nhân.
• Sự phân hóa lý tưởng Nho gia cuối thế kỉ XVIII:
  • Thúy Kiều trong Truyện Kiều (Nguyễn Du): Nhân vật vận động giữa hai nẻo Trinh liệt và Tà dâm, làm rạn nứt quan niệm đạo đức phong kiến tĩnh tại và cứng nhắc.
  • Đặng Thị Huệ trong Hoàng Lê nhất thống chí: Từ vị thế một "vưu vật khuynh quốc", nhân vật kết thúc cuộc đời bằng hành vi tiết liệt ngoài dự kiến của các nhà nho.

Chương 4: Nhân vật liệt nữ trong văn học Việt Nam trung đại thế kỉ XIX

Chương 4 khảo sát sự vận động của nhân vật liệt nữ trong nỗ lực phục hưng Nho giáo của triều Nguyễn:

• Sự quy phạm hóa và mô hình hóa kiểu tự sự chính thống: Thể hiện rõ nét qua Đại Nam liệt truyện và làn sóng truyện thơ Nôm thế kỉ XIX, biến liệt nữ thành một mô hình nhân cách chuẩn mực phục vụ đường lối cai trị.
• Sự tái sinh cốt truyện cũ, tính thời sự và tính duy lí nửa sau thế kỉ XIX:
  • Khảo sát Vũ Thị Thiết trong Nam Xương liệt nữ Vũ thị tân truyện và nhân vật Trinh phụ hai chồng trong Vân nang tiểu sử.
  • Phân tích tính duy lí và tính thời sự qua nhân vật mẹ Nguyễn Cao trong Vân nang tiểu sử, phản ánh sự thích ứng của mô hình nhân cách đạo đức trước những biến động lịch sử cuối thế kỉ XIX.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án xác lập các đóng góp khoa học:

• Về mặt lý luận:
  • Luận giải quy luật vận động song hành giữa kiểu nhân vật liệt nữ và tiến trình phát triển của văn học nhà nho; làm rõ mối quan hệ tương tác giữa Nho giáo hóa và giải Nho giáo trong văn học trung đại Việt Nam.
  • Vận dụng quan điểm giới và nữ quyền luận để giải mã cơ chế xác lập trật tự đạo đức nam quyền phong kiến, chỉ ra mặt tiêu cực của việc lý tưởng hóa những cái chết vì trinh tiết.
  • Khẳng định hiệu quả của phương pháp tiếp cận liên ngành Văn - Sử trong việc nghiên cứu các hiện tượng văn học trung đại.
• Về mặt thực tiễn:
  • Thống kê, phân loại và hệ thống hóa diện mạo nhân vật liệt nữ qua từng chặng đường lịch sử từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX trên nguồn tư liệu văn bản tự sự Hán Nôm và chính sử.
  • Cung cấp luận cứ khoa học góp phần điều chỉnh nhận thức trong công tác nghiên cứu lịch sử tư tưởng, lịch sử văn hóa và quản lý xã hội.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Phạm vi tư liệu chủ yếu tập trung vào các tác phẩm tự sự tiêu biểu đã được dịch thuật và công bố; chưa bao quát toàn bộ hệ thống văn bản Hán Nôm dã sử, gia phả, hương ước và văn khắc Hán Nôm.
• Loại trừ các tác phẩm kịch hát dân gian và tuồng cổ; mảng thơ đề vịnh chữ Hán và chữ Nôm chỉ được khai thác như tư liệu bổ trợ.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng diện khảo sát sang hệ thống thơ ca đề vịnh, văn bia, văn tế và các thể loại sân khấu truyền thống.
• Nghiên cứu sự chuyển biến và dấu ấn của mô hình nhân cách liệt nữ trong giai đoạn văn học giao thời đầu thế kỉ XX (1900 - 1932) và văn học hiện thực, lãng mạn 1932 - 1945.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên và giảng viên các chuyên ngành Văn học Việt Nam, Văn học Trung Quốc, Hán Nôm, Lịch sử Việt Nam, Văn hóa học và Xã hội học.
• Các nhà nghiên cứu về Giới (Gender Studies) và Lịch sử Tư tưởng Phụ nữ Việt Nam.

Phần nội dung có giá trị tham khảo chuyên sâu:

• Hệ thống khảo sát tư liệu lịch sử - pháp điển triều Nguyễn về chế độ khen thưởng tiết phụ ở Chương 1.
• Phương pháp phân tích đối sánh Văn - Sử qua các trường hợp Mị Ê (Chương 2), An Ấp liệt nữ, Thúy Kiều (Chương 3) và hệ thống liệt nữ thế kỉ XIX (Chương 4).

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa thế nào về "liệt nữ" và phân biệt với chữ "liệt" trong "Liệt nữ truyện" của Lưu Hướng ra sao? Luận án định nghĩa: "Liệt nữ (烈女) là người phụ nữ hi sinh tính mạng của mình để bảo toàn trinh tiết, chứng minh sự trinh tiết, hoặc để thể hiện lòng chung thủy đối với chồng". Thuật ngữ này dùng chữ "liệt" (烈) mang nghĩa cương trực, oanh liệt, chết vì tiết nghĩa; khác với chữ "liệt" (列) mang nghĩa sắp xếp, hàng ngũ các phụ nữ tiêu biểu nói chung trong Liệt nữ truyện (列女傳) thời Hán của Lưu Hướng.

2. Tại sao Mị Ê được coi là nhân vật liệt nữ "khai khoa" mang tính ngẫu nhiên và chịu sự gán ghép của nhà nho Đại Việt? Mị Ê vốn là cung phi Chiêm Thành, tự vẫn năm 1044 do phản ứng tâm lý trước cảnh ngộ nước mất nhà tan. Khi đưa vào Việt điện u linh và Đại Việt sử kí Toàn thư, các nhà nho đã Nho giáo hóa động cơ của bà thành việc thực hành chuẩn mực đạo Tam cương và đạo vợ chồng thuần túy, biến một phụ nữ ngoại tộc thành hình tượng mẫu mực để giáo hóa xã hội Đại Việt.

3. Số liệu thống kê trong các bộ sử triều Nguyễn phản ánh điều gì về tiêu chuẩn liệt nữ? Số liệu trong Đại Nam nhất thống chí (81/87 liệt nữ đời Nguyễn liên quan đến trinh tiết, chiếm 93,1%) và Đại Nam liệt truyện (55/59 truyện liên quan đến trinh tiết, chiếm 93,2%) cho thấy dưới triều Nguyễn, trinh tiết là tiêu chuẩn quan trọng nhất để người phụ nữ được ghi chép và tôn vinh trong sử sách chính thống.

4. Luận điểm "Tồn thiên lí, diệt nhân dục" của Tống Nho chi phối việc xây dựng nhân vật liệt nữ ra sao? Quan điểm Tống Nho coi tiết nghĩa là thiên lý tuyệt đối ("Chết đói là việc rất nhỏ mà thất tiết là việc rất lớn"), buộc người phụ nữ triệt tiêu bản năng cá nhân và nhu cầu hạnh phúc thân xác. Khi đi vào văn học, quan niệm này dẫn đến việc ngợi ca các hành vi tuẫn tiết cực đoan như một mẫu hình nhân cách lý tưởng.

5. Sự khác biệt trong việc thể hiện nhân vật liệt nữ giữa "Truyền kì mạn lục" và "Truyền kì tân phả" là gì? Trong Truyền kì mạn lục (Nguyễn Dữ, thế kỉ XVI), nhân vật liệt nữ mang dáng dấp giai nhân, chịu bi kịch do loạn lạc và bất bình đẳng giới. Sang Truyền kì tân phả (Đoàn Thị Điểm, đầu thế kỉ XVIII), nhân vật An Ấp liệt nữ được khắc họa với đời sống nội tâm phong phú, có sự chuyển biến từ phạm trù Tình sang Tính, mở đường cho mẫu người tài tử - giai nhân.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Phạm Văn Hưng là công trình nghiên cứu chuyên sâu về hình tượng nhân vật liệt nữ trong văn học Việt Nam trung đại từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX. Dưới góc nhìn liên ngành Văn - Sử kết hợp lý thuyết giới và thi pháp học, tác giả đã làm rõ quy luật vận động của mô hình nhân cách liệt nữ gắn liền với tiến trình Nho giáo hóa xã hội và sự thăng trầm của văn học nhà nho. Công trình chỉ ra tính hai mặt của hình tượng nghệ thuật này: vừa thể hiện tinh thần chủ động bảo toàn nhân cách của con người, vừa phản ánh cơ chế áp đặt đạo đức của trật tự nam quyền phong kiến.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, luận án có cấu trúc gồm 4 chương: Chƣơng 1: Tổng quan về đề tài nghiên cứu Chƣơng 2: Nhân vật liệt nữ trong văn học Việt Nam trung đại thế kỉ X - XV Chƣơng 3: Nhân vật liệt nữ trong văn học Việt Nam trung đại thế kỉ XVI - XVIII Chƣơng 4: Nhân vật liệt nữ trong văn học Việt Nam trung đại thế kỉ XIX 7 (LUAN.dai TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Chƣơng 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1. Giới thuyết một số khái niệm sử dụng trong luận án - Nhân vật: Trong nghiên cứu văn học, “nhân vật” hay còn gọi là “nhân vật văn học” được hiểu là “hình tượng nghệ thuật về con người, một trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ” [8, tr. Với quan niệm như vậy, nhân vật văn học thể hiện các thuộc tính người trong các thể loại thuộc loại thể tự sự và kịch, với những số phận, nhân cách riêng. Là một hình tượng nghệ thuật, nhân vật văn học được thể hiện qua các yếu tố như ngoại hình, tâm lí, hành động, các mối quan hệ với tự nhiên, với xã hội và quan hệ với chính bản thân mình; giúp nhà văn thể hiện quan niệm, chính kiến, cách nhìn của mình đối với thế giới tự nhiên và xã hội.

- Liệt nữ 烈女: Theo Hán Việt tự điển của Thiều Chửu, “liệt 烈” có nghĩa là “cứng cỏi, chính đính”, “liệt nữ” là con gái cứng cỏi chết vì tiết nghĩa không chịu nhục thân” [26, tr. Trong Hán Việt từ điển, Đào Duy Anh định nghĩa “liệt nữ” là “người đàn bà kiên trinh không chịu khuất tiết” [3, tr. Theo Hán ngữ đại từ điển: “Liệt nữ: Xưa chỉ người phụ nữ trọng nghĩa khinh sinh (…). Đặc chỉ người phụ nữ tuẫn tiết” [237, tr.

Từ hải thì định nghĩa: “Liệt nữ: Chỉ người phụ nữ trọng nghĩa khinh sinh. Theo Từ nguyên, “Liệt nữ: Người phụ nữ cương chính, có tiết tháo. Sử kí - Thích khách truyện: Chị của Nhiếp Chính ở ấp đau buồn mà chết bên xác Chính. Người nước Tấn, Sở, Tề, Vệ nghe được đều nói: “Không chỉ một mình Nhiếp Chính có thể [được gọi là anh hùng], mà chị của Chính cũng là liệt nữ”.

Xã hội phong kiến cũng gọi người phụ nữ không chịu cải giá, hoặc không chịu bị làm nhục mà tuẫn thân là liệt nữ” [238, tr. Ở Trung Quốc, không phải không có lúc người dùng bị nhầm lẫn hai chữ đồng âm này. Trong Liệt nữ truyện kim chú kim dịch, Trương Kính viết: “Trong sách vở thường co giãn hiểu “liệt nữ 列女” thành “liệt nữ 烈女”, cho nên trong dân gian khi răn dạy người phụ nữ không kiểm soát được hành vi của 8 (LUAN.dai TIEU LUAN MOI download : [e-mail] mình thường nói: “Bất độc Liệt nữ truyện 列女傳, bất hiểu phụ đức”, tức là đã hiểu “liệt 列” thành “liệt 烈” rồi” [243, tr. Nhà văn Lỗ Tấn từng giải thích: “Căn cứ vào ý kiến của các nhà đạo đức bấy giờ thì đại khái “tiết” là chồng chết thì không được tái giá, cũng không được chằng bậy với ai, chồng chết càng sớm, nhà nghèo thì “tiết” càng cao.

Nhưng “liệt” thì có hai loại: chết theo chồng hoặc chết khi có cường hào đến hiếp, chết càng thảm, càng đau khổ thì “liệt” càng cao” [169, tr. Sang đến Việt Nam, hệ thống nhân vật văn hóa - văn học này cũng gần như chưa bao giờ được định nghĩa một cách hoàn chỉnh trong các văn bản hành chính chính thống thời trung đại.