Nhân Vật Liệt Nữ Trong Văn Học Việt Nam Trung Đại: Nghiên Cứu và Phân Tích

Khám phá hình ảnh nhân vật liệt nữ trong văn học Việt Nam trung đại, phân tích vai trò và ý nghĩa trong bối cảnh lịch sử và văn hóa.

• Tác giả: Phạm Văn Hưng
• Người hướng dẫn: PGS. TS Trần Nho Thìn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Nhân Vật Liệt Nữ Trong Văn Học Việt Nam Trung Đại
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• Lí do lựa chọn đề tài
• Mục tiêu khoa học
• Đối tượng và phạm vi tư liệu
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• Phương pháp nghiên cứu
• Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Giới thuyết một số khái niệm sử dụng trong luận án
• 1.2. Một số vấn đề về phụ nữ dưới ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo trong lịch sử Trung Quốc và Việt Nam
• 1.2.1. Một số vấn đề về phụ nữ dưới ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo trong lịch sử Trung Quốc
• 1.2.2. Một số vấn đề về phụ nữ dưới ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo trong lịch sử Việt Nam
• 1.3. Lịch sử nghiên cứu nhân vật liệt nữ trong văn học Việt Nam trung đại
• 1.3.1. Những nghiên cứu tại nước ngoài về nhân vật liệt nữ trong văn học Việt Nam trung đại
• 1.3.2. Những nghiên cứu tại Việt Nam về nhân vật liệt nữ trong văn học Việt Nam trung đại
• 1.4. Tiểu kết Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHÂN VẬT LIỆT NỮ TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM TRUNG ĐẠI THẾ KỈ X - XV
• 2.1. Liệt nữ “khai khoa” trong văn chương Đại Việt và sự gán ghép của nhà nho: Trường hợp nhân vật Mị Ê (Việt điện u linh)
• 2.1.1. Sự ngẫu nhiên của lịch sử trong lựa chọn Mị Ê làm nhân vật liệt nữ đầu tiên của văn chương Đại Việt
• 2.1.2. Sự gán ghép của nhà nho Đại Việt và sự di chuyển giữa Văn - Sử, Trung - Trinh của liệt nữ Mị Ê
• 2.2. Liệt nữ bản địa đầu tiên và sự khẳng định kết quả quá trình Nho giáo hóa xã hội Đại Việt cuối thế kỉ XIV - đầu thế kỉ XV: Trường hợp Lê thái hậu và Nguyễn thị (Nam Ông mộng lục)
• 2.2.1. Sự lấn át của phương diện Trinh so với Trung trong việc thể hiện nhân vật Lê thái hậu và Nguyễn thị
• 2.2.2. Sự khẳng định kết quả quá trình Nho giáo hóa xã hội Đại Việt cuối thế kỉ XIV - đầu thế kỉ XV nhìn từ nhân vật Lê thái hậu và Nguyễn thị
• 2.3. Tiểu kết Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NHÂN VẬT LIỆT NỮ TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM TRUNG ĐẠI THẾ KỈ XVI - XVIII
• 3.1. Liệt nữ mang dáng dấp giai nhân và sự thắng thế nửa vời của đạo lí Nho gia: Trường hợp nhân vật liệt nữ trong Truyền kì mạn lục
• 3.1.1. Nhân vật liệt nữ là sản phẩm của bất bình đẳng giới và bối cảnh loạn lạc còn nặng gánh nhân sinh
• 3.1.2. Sự chiến thắng của Văn so với Sử trong việc thể hiện người liệt nữ mang dáng dấp giai nhân của thể truyền kì
• 3.2. Nhân vật liệt nữ có đời sống nội tâm phong phú trong bối cảnh vãn hồi đạo đức Nho giáo đầu thế kỉ XVIII: Trường hợp liệt nữ An Ấp (Truyền kì tân phả)
• 3.2.1. Nhân vật liệt nữ có đời sống nội tâm phong phú trong mô hình liệt truyện mở rộng
• 3.2.2. Sự chuyển đổi từ Tình sang Tính của nhân vật liệt nữ trong mắt nữ sĩ, mở đường cho mẫu người tài tử - giai nhân
• 3.3. Liệt nữ tà dâm và vưu vật trinh liệt hay là sự phân hóa lí tưởng Nho gia cuối thế kỉ XVIII: Trường hợp Thúy Kiều (Truyện Kiều) và Đặng Thị Huệ (Hoàng Lê nhất thống chí)
• 3.3.1. Nhân vật liệt nữ giữa hai nẻo Trinh liệt và Tà dâm: Trường hợp Thúy Kiều trong "Truyện Kiều"
• 3.3.2. Vưu vật khuynh quốc với kết cục tiết liệt ngoài dự kiến của nhà nho: Trường hợp Đặng Thị Huệ trong "Hoàng Lê nhất thống chí"
• 3.4. Tiểu kết Chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: NHÂN VẬT LIỆT NỮ TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM TRUNG ĐẠI THẾ KỈ XIX
• 4.1. Sự lên ngôi của nhân vật liệt nữ chính thống trong nỗ lực phục hưng Nho giáo thế kỉ XIX: Trường hợp nhân vật liệt nữ trong Đại Nam liệt truyện và Truyện Nôm
• 4.1.1. Sự quy phạm hóa một mô hình nhân cách trong thời kì phục hưng Nho giáo dưới triều Nguyễn qua “Đại Nam liệt truyện”
• 4.1.2. Sự mô hình hóa một kiểu tự sự về liệt nữ trong “Đại Nam liệt truyện” và làn sóng kế tiếp của nó trong Truyện Nôm
• 4.2. Sự tái sinh những cốt truyện cũ và tính thời sự, tính duy lí của nhân vật liệt nữ thế kỉ XIX: Trường hợp nhân vật liệt nữ trong Nam Xương liệt nữ Vũ thị tân truyện và Vân nang tiểu sử
• 4.2.1. Sự tái sinh những cốt truyện cũ hay phục sinh những hóa thạch văn chương: Trường hợp Vũ Thị Thiết (“Nam Xương liệt nữ Vũ thị tân truyện”) và Trinh phụ hai chồng (“Vân nang tiểu sử”)
• 4.2.2. Tính thời sự và tính duy lí của nhân vật liệt nữ nửa sau thế kỉ XIX: Trường hợp nhân vật mẹ Nguyễn Cao ("Vân nang tiểu sử")
• 4.3. Tiểu kết Chương 4
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nhân Vật Liệt Nữ Trong Văn Học Giới Thiệu

Bài viết này tập trung vào việc phân tích nhân vật liệt nữ trong văn học Việt Nam trung đại. Đây là một chủ đề quan trọng, phản ánh quan niệm về phụ nữ trong xã hội phong kiến. Liệt nữ Việt Nam trung đại không chỉ là những hình tượng văn học, mà còn là những biểu tượng văn hóa, mang ý nghĩa lịch sử sâu sắc. Nghiên cứu này sẽ đi sâu vào việc khám phá vai trò, phẩm chất, và số phận của họ, từ đó hiểu rõ hơn về văn hóa Việt Nam thời trung đại và ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các tác phẩm tự sự như truyện ký, tiểu thuyết, truyện thơ Nôm và sử truyện, từ thế kỷ X đến thế kỷ XIX.

1.1. Khái niệm nhân vật liệt nữ Định nghĩa và đặc điểm

Theo từ điển Hán Việt, liệt nữ là người con gái "cứng cỏi, chính đính", chết vì tiết nghĩa, không chịu nhục thân. Khái niệm này gắn liền với lòng trung trinh tiết liệt, sự hy sinh và phẩm hạnh cao quý. Các liệt nữ thường được ca ngợi vì sự kiên trinh, lòng trung thành và sẵn sàng hy sinh vì chồng, gia đình hoặc quốc gia. Hình tượng người phụ nữ trong văn học Việt Nam thường mang những đặc điểm này, phản ánh chuẩn mực xã hội đương thời. Các tác phẩm văn học trung đại đã khắc họa hình tượng liệt nữ với những phẩm chất cao đẹp như sự trung thành, hiếu thảo, dũng cảm, vị tha. Những phẩm chất này thường được xem là thước đo giá trị của người phụ nữ trong xã hội phong kiến.

1.2. Vai trò của nhân vật liệt nữ trong văn học trung đại

Nhân vật liệt nữ đóng vai trò quan trọng trong việc truyền tải các giá trị đạo đức và tư tưởng Nho giáo. Họ là những tấm gương về lòng trung, hiếu, tiết, nghĩa, được dùng để giáo dục và răn dạy phụ nữ trong xã hội. Đồng thời, các liệt nữ cũng là biểu tượng cho sức mạnh tinh thần và lòng yêu nước của người phụ nữ Việt Nam. Hình tượng liệt nữ góp phần thể hiện sự khác biệt văn hóa so với các nền văn hóa khác. Các tác phẩm văn học trung đại đã sử dụng hình tượng liệt nữ để ca ngợi những phẩm chất tốt đẹp của con người Việt Nam, đồng thời phản ánh những bi kịch và bất công mà người phụ nữ phải gánh chịu trong xã hội phong kiến.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Nhân Vật Liệt Nữ Vấn Đề Đặt Ra

Nghiên cứu nhân vật liệt nữ trong văn học trung đại đặt ra nhiều thách thức. Một trong số đó là việc giải mã những quan niệm về phụ nữ đã lỗi thời, cũng như tránh việc áp đặt những giá trị hiện đại vào quá khứ. Cần phải hiểu rõ chế độ phong kiến Việt Nam và đạo đức Nho giáo để có thể đánh giá một cách khách quan về hình tượng liệt nữ. Bên cạnh đó, việc tìm kiếm và phân tích các tài liệu gốc cũng đòi hỏi sự công phu và tỉ mỉ. Hơn nữa, việc đánh giá những ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đòi hỏi một cách tiếp cận đa chiều và có tính phê phán, để tránh những nhận định một chiều.

2.1. Ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo Góc nhìn đa chiều

Đạo đức Nho giáo có ảnh hưởng sâu sắc đến hình tượng liệt nữ. Tuy nhiên, cần phải phân tích một cách khách quan những ảnh hưởng này. Không nên chỉ nhìn nhận một chiều về sự áp đặt và kìm hãm, mà cần phải xem xét cả những giá trị tích cực như lòng trung thành, hiếu thảo và sự hy sinh. Các tác phẩm văn học trung đại đã thể hiện sự xung đột giữa các giá trị truyền thống và khát vọng cá nhân của người phụ nữ. Cần phân tích những xung đột này để hiểu rõ hơn về số phận và tâm trạng của nhân vật liệt nữ.

2.2. Tiếp cận các tài liệu gốc Khó khăn và giải pháp

Việc tiếp cận các tài liệu gốc về văn học trung đại gặp nhiều khó khăn, do sự hạn chế về số lượng và tình trạng bảo tồn. Cần phải tìm kiếm và khai thác các nguồn tài liệu khác nhau, bao gồm sách sử, truyện ký, và các tác phẩm văn học Nôm. Bên cạnh đó, việc dịch thuật và phiên âm các văn bản cổ cũng đòi hỏi kiến thức chuyên môn sâu rộng. Một số tác phẩm hiện chỉ còn bản chép tay hoặc đã bị thất lạc. Cần có sự hợp tác giữa các nhà nghiên cứu, thư viện và viện bảo tàng để bảo tồn và phát huy giá trị của các tài liệu này.

2.3. Đánh giá khách quan hình tượng liệt nữ Tránh áp đặt

Một thách thức khác là việc tránh áp đặt những giá trị hiện đại lên hình tượng liệt nữ. Cần phải hiểu rõ bối cảnh lịch sử, văn hóa và xã hội để có thể đánh giá một cách khách quan về hành động và suy nghĩ của nhân vật. Không nên chỉ trích hoặc lên án những hành động hy sinh của liệt nữ, mà cần phải hiểu rằng đó là kết quả của những chuẩn mực xã hội đương thời. Việc phê phán một cách mù quáng có thể dẫn đến những nhận định sai lệch và phiến diện. Thay vào đó, cần phải phân tích và lý giải để hiểu rõ hơn về thân phận người phụ nữ và giá trị nhân văn trong các tác phẩm văn học trung đại.

III. Phân Tích Giá Trị Nhân Văn Phương Pháp Nghiên Cứu Liệt Nữ

Để nghiên cứu nhân vật liệt nữ một cách hiệu quả, cần sử dụng phương pháp phân tích giá trị nhân văn. Phương pháp này tập trung vào việc khám phá những khát vọng, ước mơ, và phẩm chất tốt đẹp của con người, ngay cả trong những hoàn cảnh khó khăn nhất. Cần phải tìm hiểu xem các liệt nữ đã thể hiện lòng yêu nước, tình thương gia đình, và sự hy sinh như thế nào. Đồng thời, cũng cần phải phân tích những bi kịch và bất công mà họ phải gánh chịu, để thấy được giá trị nhân văn sâu sắc trong cuộc đời họ. Phương pháp này giúp chúng ta nhìn nhận người phụ nữ trong văn học Việt Nam không chỉ là những biểu tượng đạo đức, mà còn là những con người thực sự với những cảm xúc và suy nghĩ phức tạp.

3.1. Tìm hiểu khát vọng và ước mơ của nhân vật

Mặc dù bị ràng buộc bởi những quy tắc khắt khe của xã hội phong kiến, các liệt nữ vẫn có những khát vọng và ước mơ riêng. Cần phải tìm hiểu xem họ mong muốn điều gì trong cuộc sống, và làm thế nào họ đã cố gắng để đạt được những ước mơ đó. Một số liệt nữ có thể khao khát một cuộc sống hạnh phúc bên gia đình, trong khi những người khác lại mong muốn đóng góp vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước. Những khát vọng và ước mơ này cho thấy rằng họ không chỉ là những con rối trong tay số phận, mà còn là những con người có ý chí và nghị lực.

3.2. Phân tích bi kịch và bất công Thân phận người phụ nữ

Số phận của người phụ nữ trong xã hội phong kiến thường gắn liền với những bi kịch và bất công. Họ phải chịu đựng sự áp bức và kìm hãm từ gia đình và xã hội, và thường không có quyền tự quyết định cuộc đời mình. Các liệt nữ là những nạn nhân điển hình của những bất công này. Cần phải phân tích những bi kịch mà họ phải trải qua để hiểu rõ hơn về những khó khăn và thử thách mà người phụ nữ phải đối mặt trong xã hội xưa. Việc làm này giúp chúng ta đồng cảm và trân trọng hơn những đóng góp và hy sinh của họ.

3.3. Lòng yêu nước và tình thương gia đình Giá trị vĩnh cửu

Lòng yêu nước và tình thương gia đình là những giá trị vĩnh cửu được thể hiện rõ nét trong cuộc đời của các liệt nữ. Họ sẵn sàng hy sinh bản thân để bảo vệ tổ quốc hoặc để mang lại hạnh phúc cho gia đình. Tình yêu thương này là động lực giúp họ vượt qua mọi khó khăn và thử thách. Nghiên cứu về chủ nghĩa yêu nước và người phụ nữ cho thấy sự gắn bó sâu sắc của liệt nữ với quê hương. Đây là những phẩm chất cao đẹp cần được trân trọng và phát huy trong xã hội hiện đại.

IV. Nghiên Cứu Ứng Dụng Giá Trị Liệt Nữ Trong Xã Hội Hiện Đại

Nghiên cứu về nhân vật liệt nữ không chỉ có ý nghĩa lịch sử, mà còn có giá trị ứng dụng trong xã hội hiện đại. Những phẩm chất cao đẹp của họ như lòng trung thành, sự hy sinh, và lòng yêu nước vẫn còn nguyên giá trị. Chúng ta có thể học hỏi từ họ để xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn. Đồng thời, việc phân tích những bi kịch và bất công mà họ phải gánh chịu cũng giúp chúng ta nhận thức rõ hơn về vấn đề bất bình đẳng giới và đấu tranh cho quyền lợi của phụ nữ. Hình tượng liệt nữ truyền cảm hứng cho phụ nữ trong văn học trung đại Việt Nam.

4.1. Học hỏi lòng trung thành và sự hy sinh Bài học quý giá

Lòng trung thành và sự hy sinh là những phẩm chất cần thiết để xây dựng một xã hội đoàn kết và vững mạnh. Các liệt nữ là những tấm gương sáng về những phẩm chất này. Chúng ta có thể học hỏi từ họ để xây dựng một cuộc sống có ý nghĩa hơn, và để đóng góp vào sự phát triển của cộng đồng. Lòng trung thành không chỉ giới hạn trong mối quan hệ cá nhân, mà còn mở rộng ra lòng yêu nước và sự tận tâm với công việc. Sự hy sinh không phải là sự chịu đựng thụ động, mà là hành động chủ động vì một mục tiêu cao cả.

4.2. Nhận thức về bất bình đẳng giới Đấu tranh cho quyền lợi

Phân tích những bi kịch và bất công mà các liệt nữ phải gánh chịu giúp chúng ta nhận thức rõ hơn về vấn đề bất bình đẳng giới trong xã hội. Vấn đề này vẫn còn tồn tại ở nhiều nơi trên thế giới, và cần phải có những hành động cụ thể để giải quyết. Chúng ta có thể học hỏi từ những tấm gương đấu tranh cho quyền lợi của phụ nữ, và tiếp tục nỗ lực để xây dựng một xã hội công bằng và bình đẳng hơn. Bất bình đẳng giới không chỉ ảnh hưởng đến phụ nữ, mà còn gây ra những hệ lụy tiêu cực cho toàn xã hội.

4.3. Giá trị nhân văn trong văn học trung đại Truyền cảm hứng

Giá trị nhân văn trong văn học trung đại là nguồn cảm hứng vô tận cho các thế hệ sau. Những câu chuyện về liệt nữ không chỉ mang tính lịch sử, mà còn chứa đựng những bài học sâu sắc về tình yêu, lòng dũng cảm, và sự kiên trì. Chúng ta có thể sử dụng những câu chuyện này để giáo dục thế hệ trẻ, và để khơi dậy những phẩm chất tốt đẹp trong mỗi con người. Các tác phẩm văn học trung đại giúp chúng ta hiểu rõ hơn về vẻ đẹp của người phụ nữ và sự hy sinh của người phụ nữ trong xã hội xưa.

V. Kết Luận Tầm Quan Trọng Nghiên Cứu Nhân Vật Liệt Nữ

Nghiên cứu nhân vật liệt nữ trong văn học Việt Nam trung đại có tầm quan trọng đặc biệt. Nó giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quan niệm về phụ nữ trong xã hội phong kiến, cũng như những giá trị đạo đức và văn hóa được truyền tải qua các tác phẩm văn học. Đồng thời, nó cũng giúp chúng ta nhận thức rõ hơn về vấn đề bất bình đẳng giới và đấu tranh cho một xã hội công bằng hơn. Hình tượng người phụ nữ trong văn học Việt Nam cần được nghiên cứu và bảo tồn.

5.1. Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Trách nhiệm chung

Việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa là trách nhiệm của toàn xã hội. Cần phải có những chính sách và hành động cụ thể để bảo vệ các di sản văn hóa, bao gồm cả những tác phẩm văn học trung đại. Đồng thời, cần phải khuyến khích các hoạt động nghiên cứu và giáo dục về văn hóa Việt Nam, để thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về lịch sử và truyền thống của dân tộc. Việc làm này giúp chúng ta xây dựng một nền văn hóa vững mạnh và đậm đà bản sắc dân tộc.

5.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo Mở rộng phạm vi và đối tượng

Nghiên cứu về nhân vật liệt nữ vẫn còn nhiều điều cần khám phá. Trong tương lai, cần mở rộng phạm vi nghiên cứu, bao gồm cả các tác phẩm văn học dân gian và các nguồn tài liệu khác. Đồng thời, cần nghiên cứu sâu hơn về sự hy sinh của người phụ nữ và ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo đến hình tượng liệt nữ. Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc so sánh hình tượng liệt nữ trong văn học Việt Nam với các nền văn hóa khác, để tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh khoa học của công trình nghiên cứu bắt nguồn từ thực tiễn lịch sử văn hóa và văn học Việt Nam trung đại (thế kỉ X – XIX) – một giai đoạn chịu sự chi phối sâu sắc của hệ hình văn hóa khu vực Đông Á và hệ tư tưởng Nho giáo. Trong truyền thống triết học thực hành đạo đức dung hợp tôn giáo, chính trị và luân lý, kiểu nhân cách liệt nữ (烈女) giữ vị trí trung tâm trong chiến lược giáo hóa và quản trị xã hội của nhà nho. Luận án tiến sĩ ngữ văn của nghiên cứu sinh Phạm Văn Hưng (chuyên ngành Văn học Việt Nam, mã số 62 22 34 01, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS Trần Nho Thìn tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội, 2016) mang tính tiên phong khi giải mã toàn diện diện mạo, đặc điểm thi pháp và quy luật vận động của nhân vật liệt nữ qua mười thế kỉ văn học tự sự.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được định vị rõ nét: Trong tiến trình nghiên cứu văn học sử Việt Nam, các nhà phê bình thường vận dụng những định đề phân kì mang tính điển phạm như "giai đoạn văn học khẳng định quốc gia, dân tộc", "giai đoạn văn học khẳng định nhà nước phong kiến", hoặc "giai đoạn văn học khẳng định con người" (Nguyễn Lộc, 1999). Tuy nhiên, các định đề này bộc lộ sự bất cập khi không thể giải thích hiện tượng nghịch lý: Tại sao trong "giai đoạn khẳng định con người" (thế kỉ XVIII – nửa đầu thế kỉ XIX), nhân vật liệt nữ – một mô hình nhân cách tuân thủ nghiêm ngặt nhất các tín điều khắc nghiệt của đạo đức Nho gia – lại bùng nổ về số lượng và đạt đến đỉnh cao phân hóa? Luận án lấp đầy khoảng trống này bằng cách khảo sát sự vận động của nhân vật liệt nữ từ góc nhìn phê bình giới (Gender Studies) và diễn giải học lịch sử.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được xác lập cụ thể:

1. Câu hỏi 1 (RQ1): Diện mạo, thi pháp và tiến trình biến chuyển của kiểu nhân vật liệt nữ trong văn tự sự Hán Nôm từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX diễn ra theo những quy luật nội tại nào?
2. Câu hỏi 2 (RQ2): Quá trình Nho giáo hóa và tái cấu trúc quyền lực nam quyền của nhà nước quân chủ Đại Việt đã khúc xạ qua mô hình nhân cách liệt nữ ra sao?
3. Câu hỏi 3 (RQ3): Mối quan hệ tương tác giữa "Trinh" (đạo làm vợ) và "Trung" (đạo tôi con), cũng như sự giằng co giữa "Văn" (tính hư cấu nghệ thuật) và "Sử" (tính quy phạm đạo đức) định hình cấu trúc tác phẩm như thế nào?

• Giả thuyết 1 (H1): Nhân vật liệt nữ không phải là một hằng số bất biến mà là một cấu trúc động, biến chuyển từ việc "gán ghép Nho giáo khiên cưỡng" (thế kỉ X – XV) sang "giằng co giữa Tình và Tính, mang dáng dấp giai nhân" (thế kỉ XVI – XVIII), và đạt đến đỉnh cao "quy phạm hóa, điển chế hóa phục hưng chính thống" (thế kỉ XIX).
• Giả thuyết 2 (H2): Việc xây dựng và tôn vinh nhân vật liệt nữ phản ánh chiến lược quyền lực tinh vi của chế độ phụ quyền nhằm xác lập khuôn mẫu hành vi, đồng thời phản ánh quá trình Nho giáo hóa song hành cùng quá trình giải Nho giáo trong tư duy nghệ thuật trung đại.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp Thi pháp học lịch sử (Trần Đình Sử), Phê bình nữ quyền học thuật (Feminist Literary Criticism) với mệnh đề cốt lõi của Simone de Beauvoir: "Người ta không phải sinh ra là phụ nữ: Người ta trở thành phụ nữ", cùng Lý thuyết loại hình học văn học và Xã hội học văn hóa. Đóng góp đột phá của công trình nằm ở việc định lượng và liên kết khối tư liệu văn học với 310 trường hợp biểu dương liệt nữ trong Đại Nam thực lục, 108 trường hợp trong Đại Nam nhất thống chí và 57 truyện trong Đại Nam liệt truyện, làm sáng tỏ cơ chế kiến tạo biểu tượng văn hóa trong mối quan hệ giữa văn học và quyền lực chính trị.

Phạm vi tư liệu của luận án bao quát các thể loại tự sự: truyện kí, tiểu thuyết, truyện thơ Nôm, sử truyện từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX, tiêu biểu qua các tác phẩm: Việt điện u linh (Lý Tế Xuyên), Nam Ông mộng lục (Hồ Nguyên Trừng), Truyền kì mạn lục (Nguyễn Dữ), Truyền kì tân phả (Đoàn Thị Điểm), Truyện Kiều (Nguyễn Du), Hoàng Lê nhất thống chí (Ngô gia văn phái), Đại Nam liệt truyện (Quốc sử quán triều Nguyễn), Nam Xương liệt nữ Vũ thị tân truyện và Vân nang tiểu sử (Phạm Đình Toái).

Literature Review và Positioning

Khảo sát tổng quan lịch sử nghiên cứu cho thấy tiến trình nhận thức về nhân vật liệt nữ đã trải qua nhiều giai đoạn với các luồng quan điểm đối thoại sâu sắc:

Tại Trung Quốc, cội nguồn của mô hình liệt nữ bắt nguồn từ Kinh Dịch với tư tưởng "Phụ nhân trinh cát, tùng nhất nhi chung dã" (Đàn bà chính chuyên thì tốt: Theo một chồng trọn đời), được thể chế hóa qua Liệt nữ truyện của Lưu Hướng (đời Hán) và Nữ giới của Ban Chiêu. Đến thời Tống, Lý học Trình – Chu cực đoan hóa quan niệm trinh tiết với tuyên ngôn của Trình Di trong Hà Nam Trình thị di thư: "Cải giá là thất tiết, nếu như cưới người thất tiết về làm vợ, thì chính ta cũng thất tiết... Chết đói là việc rất nhỏ mà thất tiết là việc rất lớn". Dưới các triều đại Minh – Thanh, sự sùng bái trinh tiết đạt đến đỉnh cao với sự ra đời của Cổ kim liệt nữ truyện (Giải Tấn) và hàng loạt thiết chế Toàn tiết đường, Trinh tiết đường. Các học giả hiện đại như Lỗ Tấn đã chỉ trích tính chất phi nhân của luân lý này, trong khi Dịch Trung Thiên (Trung Quốc đích nam nhân dữ nữ nhân) bóc trần bản chất nhược tiểu và sự ích kỷ của nam giới khi đẩy phụ nữ vào hai thái cực đối lập: "dâm phụ" hoặc "trinh liệt nữ".

Tại Việt Nam, các chặng đường học thuật ghi nhận những tranh luận học thuật quan trọng:

• Giai đoạn đầu thế kỉ XX: Trận bút chiến nổi tiếng giữa Phan Khôi (phê phán hủ tục thủ tiết, cổ vũ quyền cải giá của phụ nữ) và Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu (bảo thủ duy trì quan điểm ngợi ca trinh tiết truyền thống qua Đài gương kinh, Đàn bà Tàu).
• Giai đoạn 1954 – 1975: Các nhà nghiên cứu như Văn Tân, Nguyễn Hồng Phong tiếp cận tác phẩm Trinh thử, Phạm Tải – Ngọc Hoa qua lăng kính đấu tranh giai cấp, xem hình tượng chuột bạch như biểu tượng của tầng lớp nho sĩ thanh cao nhưng chưa nhận diện trọn vẹn bản chất của loại hình nhân vật liệt nữ.
• Giai đoạn sau 1975 đến nay: Đặng Thanh Lê (1979) phân tích sự phá vỡ tính chất cực đoan của chữ Trinh Nho giáo trong Truyện Kiều; Bùi Duy Tân (1970s) chỉ ra tính nhân dân và sự bảo thủ của kiểu "nghĩa phụ" trong Truyền kì mạn lục; Nguyễn Lộc (1999) nhấn mạnh sự trỗi dậy của con người cá nhân; Trần Đình Sử (1999) phê phán khuynh hướng đạo đức cổ lậu khi ca ngợi nàng Kiều tiết liệt; đặc biệt PGS. TS Trần Nho Thìn (2008, 2011) xác lập định hướng phương pháp luận phê bình nữ quyền, chỉ ra rằng: "Ca ngợi [người liệt nữ] tức là định hướng một giá trị, một khuôn hành vi mẫu mực cho phụ nữ nói chung, xác lập một cách tinh vi trật tự đạo đức của xã hội phong kiến nam quyền".

Định vị nghiên cứu của luận án: Luận án không dừng lại ở việc phê phán đạo đức phong kiến hay phân tích đơn lẻ từng nhân vật, mà đặt toàn bộ hệ thống nhân vật liệt nữ vào dòng chảy biến thiên của lịch sử tư tưởng Đại Việt, đối sánh đa chiều với hai trường hợp quốc tế:

1. Trường hợp Trung Quốc: Đối chiếu với Liệt nữ truyện của Lưu Hướng và thể lệ liệt nữ trong Nhị thập ngũ sử (từ Tống sử, Minh sử đến Thanh sử cảo với 616 trường hợp), chỉ ra sự khác biệt trong tiếp nhận và quá trình dung hợp tín ngưỡng bản địa tại Đại Việt.
2. Trường hợp Đài Loan: Đối chiếu với Đài Loan thông sử của Liên Nhã Đường (đặc biệt là trường hợp liệt nữ man di "Đại Nam Man"), làm rõ chiến lược "dùng văn hóa Hoa Hạ để biến đổi man di" tương đồng với cách các nhà nho Đại Việt Nho hóa hình tượng nhân vật Mị Ê gốc Chiêm Thành.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án thách thức định đề phân kì tuyến tính giản đơn của văn học sử truyền thống, mở rộng lý thuyết xã hội học văn học và phê bình nữ quyền học thuật qua các luận điểm then chốt:

[Tiến trình Nho giáo hóa & Ý thức hệ Nam quyền]
Thế kỉ X - XV   Thế kỉ XVI - XVIII Thế kỉ XIX
Liệt nữ "khai khoa"  Liệt nữ "giai nhân"  Liệt nữ "chính thống"
Nho hóa khiên cưỡng Giằng co Tình - Tính Điển chế hóa nhà nước
(Mị Ê, Lê thái hậu) (Vũ Nương, Thúy Kiều) (Đại Nam liệt truyện)

• Mệnh đề 1 (P1): Quá trình hình thành nhân vật liệt nữ giai đoạn thế kỉ X – XV là sự kiến tạo mang tính khiên cưỡng của nhà nho nhằm xác lập tính chính thống văn hiến cho quốc gia non trẻ.
• Mệnh đề 2 (P2): Giai đoạn thế kỉ XVI – XVIII chứng kiến sự thắng thế của "Văn" trước "Sử", khi nhân vật liệt nữ được thẩm mỹ hóa, mang đời sống nội tâm phong phú và biểu hiện sự rạn nứt sâu sắc của hệ giá trị Nho gia trước quyền sống con người.
• Mệnh đề 3 (P3): Thế kỉ XIX đánh dấu sự phục hưng ý thức hệ Nho giáo dưới triều Nguyễn, dẫn đến sự mô hình hóa, điển chế hóa hành vi tuẫn tiết nhằm phục vụ công cuộc củng cố vương quyền.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp ba trụ cột lý thuyết:

1. Lý thuyết phân tích diễn ngôn quyền lực: Giải mã các khái niệm đạo đức (Trung, Hiếu, Tiết, Nghĩa) như những công cụ thực thi quyền lực của hệ thống gia trưởng.
2. Thi pháp thể loại tự sự trung đại: Phân tích sự chuyển dịch từ thần tích dân gian sang truyện truyền kì, truyện thơ Nôm và sử truyện chính thống.
3. Khái niệm công cụ: Định nghĩa tường minh Liệt nữ (烈女 - người phụ nữ dũng cảm hi sinh tính mạng để bảo toàn trinh tiết, phân biệt với chữ 列女 là danh sách phụ nữ nói chung), Trinh tiết sinh học và Trinh tiết đạo đức.

Điều kiện biên (boundary conditions): Khung phân tích áp dụng chuyên biệt cho văn tự sự Hán Nôm trung đại; không bao hàm các thể loại sân khấu truyền thống (tuồng, chèo) do đặc thù thể loại ưu tiên tuyệt đối phương diện "Trung" hơn phương diện "Trinh".

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu: Kết hợp Diễn giải học lịch sử (Historical Hermeneutics) và Phê bình hệ hình văn hóa (Cultural Paradigm Critique).
• Thiết kế đa tầng bậc (Multi-level design):
  • Cấp độ vi mô: Phân tích vi mô văn bản, hành vi, ngôn từ và động cơ tự sát của nhân vật.
  • Cấp độ trung mô: Khảo sát quy chuẩn thể loại (truyền kì, truyện Nôm, sử truyện).
  • Cấp độ vĩ mô: Đối chiếu với thiết chế chính trị, luật pháp (Luật Hồng Đức, Hoàng Việt luật lệ) và chính sách biểu dương của các vương triều.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược lấy mẫu và thu thập tư liệu: Khảo sát toàn bộ kho tàng văn tự sự Hán Nôm hiện còn đã được dịch thuật và công bố; đối chiếu văn bản Hán văn nguyên tác để bảo đảm tính chuẩn xác của các khái niệm then chốt.
• Phương pháp kiểm chứng tam giác (Triangulation):
  • Tam giác hóa tư liệu: Đối chiếu Chính sử (Đại Việt sử kí toàn thư, Cương mục, Đại Nam thực lục), Dã sử/Truyền kì (Việt điện u linh, Lĩnh Nam chích quái, Truyền kì mạn lục, Vân nang tiểu sử) và Địa chí/Hội điển (Đại Nam nhất thống chí, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ).
  • Tam giác hóa lý thuyết: Kết hợp góc nhìn Nho học nguyên thủy, Lý học Tống Nho và Lý thuyết Giới hiện đại.

Data và phân tích

Luận án tiến hành định lượng chi tiết dữ liệu lịch sử và văn bản:

• Dữ liệu Đại Nam thực lục: Trong vòng 120 năm (1804 – 1925), triều Nguyễn đã nêu khen 310 tiết phụ liệt nữ. Các đợt phong tặng tập trung cao điểm vào các năm: 1830 (20 người), 1858 (18 người), 1870 (27 người), 1897 (35 người), 1917 (39 người).
• Dữ liệu Đại Nam nhất thống chí: Ghi nhận 108 nhân vật (nếu tính cả vợ Nguyễn Ái là 109 người). Phân bố theo triều đại: Lý (1), Trần (2), Lê (18), Nguyễn (87/109 chiếm tỷ lệ 79.8%). Trong 87 người đời Nguyễn, có 81/87 trường hợp (chiếm 93.1%) được biểu dương trực tiếp vì hành vi trinh tiết.
• Dữ liệu Đại Nam liệt truyện: Mục Liệt nữ truyện ghi chép 57 người (kèm 2 người phụ chép), trong đó số người tự tử thành công hoặc bị giết do chống cự hãm hiếp là 14 người (chiếm 23.7% "liệt nữ chuẩn"), nhưng số truyện trực tiếp liên quan đến vấn đề trinh tiết chiếm tới 93.2% (55/59 trường hợp).

Nguồn tư liệu	Tổng số ghi nhận	Tỷ lệ thời Nguyễn	Tỷ lệ tiêu chuẩn Trinh tiết	Tỷ lệ tuẫn tiết thành công
Đại Nam thực lục	~310 người	100% (1804–1925)	Cao (chuẩn hóa theo lệ)	N/A (đa dạng hành vi)
Đại Nam nhất thống chí	108–109 người	79.8% (87 người)	93.1% (81/87 người)	Tập trung vào thủ tiết
Đại Nam liệt truyện	57 truyện (59 người)	Chủ đạo triều Nguyễn	93.2% (55/59 người)	23.7% (14 người)

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự Nho giáo hóa khiên cưỡng đối với nhân vật Mị Ê: Trong Đại Việt sử kí toàn thư, Mị Ê (vợ vua Chiêm Sạ Đẩu) phẫn uất nhảy xuống sông tự vẫn năm 1044 khi bị Lý Thái Tông ép sang hầu thuyền ngự. Sử thần Ngô Sĩ Liên đời Lê ca ngợi: "Phu nhân giữ nghĩa không chịu nhục, chỉ theo một chồng cho đến chết, để toàn vẹn trinh tiết của người đàn bà...". Luận án chứng minh đây là sự gán ghép cơ học của nhà nho Đại Việt: từ một nạn nhân chiến tranh chịu nỗi đau mất nước, Mị Ê đã bị biến đổi qua các dị bản (Việt điện u linh đến Tân đính Lĩnh Nam chích quái) thành một liệt nữ thuần thục nghĩa lý Tam cương, phát ngôn như một nhà nho về đạo "tùng nhất".

2. Sự thâm nhập của phẩm chất "giai nhân" và mâu thuẫn Tình – Tính: Ở thế kỉ XVI – XVIII, trong Truyền kì mạn lục (Nguyễn Dữ) và Truyền kì tân phả (Đoàn Thị Điểm), nhân vật liệt nữ (Vũ Thị Thiết, Nhị Khanh, nàng An Ấp) không còn là những pho tượng đạo đức khô cứng mà mang vẻ đẹp nhan sắc, khao khát hạnh phúc lứa đôi và đời sống nội tâm sâu sắc. Cái chết của họ phản ánh sự bế tắc của bi kịch gia đình và sự tàn phá của chiến tranh phong kiến, đánh dấu sự chiến thắng của "Văn" (nghệ thuật hư cấu) trước "Sử" (ghi chép luân lý).

3. Sự phân hóa lý tưởng Nho gia cuối thế kỉ XVIII: Trường hợp Thúy Kiều trong Truyện Kiều của Nguyễn Du bị đặt giữa hai lằn ranh "Trinh liệt" và "Tà dâm", phá vỡ quan niệm chữ Trinh sinh học để khẳng định chữ Trinh tâm hồn; trong khi Đặng Thị Huệ (Hoàng Lê nhất thống chí) từ vị thế "vưu vật khuynh quốc" lại có hành vi tiết liệt tuẫn tiết theo chúa Trịnh Sâm ngoài mọi dự liệu của nhà nho.

4. Nỗ lực phục hưng và điển chế hóa mô hình liệt nữ thế kỉ XIX: Triều Nguyễn thể chế hóa hành vi thủ tiết bằng các quy định pháp luật nghiêm ngặt (lệ thưởng năm 1866, quy định tuổi góa phụ ngoài 50 tuổi mới được xét tặng, chia hạng ưu – bình – thứ). Vua Tự Đức làm thơ ca ngợi Nguyễn Thị Kim tuẫn tiết theo vua Lê Chiêu Thống:

"Đại tai sáng nghiệp thủ phong hóa, Khỉ tự Thanh triều quyền thuật vi." (Lớn thay đế nghiệp chủ phong hóa, / Quyền thuật triều Thanh há sánh bì!) Bài thơ cho thấy triều Nguyễn đã mượn hình tượng liệt nữ như một công cụ chính trị nhằm khẳng định sự vượt trội về phong hóa của Đại Nam so với triều Thanh.

5. Sự thiên vị mang tính địa – văn hóa: Nhà Nguyễn nới lỏng tiêu chuẩn phong tặng cho các khu vực vùng biên viễn Nam Kỳ và đất kinh kì Thừa Thiên (như lời vua Minh Mạng năm 1829 khi khen thưởng Dương Thị Ư ở Gia Định nhằm sửa đổi tập tục phóng túng), tạo ra hiện tượng các "trại liệt nữ" mang tính chính trị cục bộ.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp mô hình phân tích diễn ngôn về thân thể phụ nữ trong văn học trung đại, làm rõ cơ chế chuyển hóa giữa chuẩn mực đạo đức chính trị và hình tượng thẩm mỹ.
• Về mặt phương pháp luận: Xác lập quy trình nghiên cứu liên ngành Văn – Sử – Triết mẫu mực trong xử lý các văn bản Hán Nôm cổ điển.
• Về mặt thực tiễn xã hội: Giúp giải thiêng các khuôn mẫu đạo đức phong kiến ngột ngạt, nâng cao nhận thức phê phán đối với tàn dư tư tưởng gia trưởng trong văn hóa đương đại.
• Về mặt chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học để ngành văn hóa đánh giá khách quan các di tích đền thờ liệt nữ, tiết phụ trong hệ thống di sản văn hóa quốc gia.

Limitations và Future Research

• Hạn chế: Luận án chủ yếu khảo sát trên các tác phẩm tự sự tiêu biểu đã được dịch thuật và công bố; chưa bao quát toàn bộ khối lượng văn bia Hán Nôm dân gian tại các làng xã Bắc Bộ và Trung Bộ ghi chép về tiết phụ.
• Điều kiện biên: Kết luận nghiên cứu tập trung vào văn tự sự Hán Nôm; chưa bao quát các thể loại diễn xướng dân gian.
• Chương trình nghiên cứu tương lai:
  1. Mở rộng đối sánh mô hình liệt nữ Việt Nam với mô hình "Liệt nữ" thời Joseon (Triều Tiên) và thời Edo (Nhật Bản).
  2. Ứng dụng Nhân văn số (Digital Humanities) để phân tích mạng lưới quan hệ từ khóa đạo đức trong toàn văn kho tàng Hán Nôm.
  3. Khảo sát sự chuyển tiếp của mô hình nhân vật phụ nữ tuẫn tiết sang văn học thời kì đổi mới và hiện đại hóa 1932 – 1945.

Tác động và ảnh hưởng

• Học thuật: Trở thành công trình tham khảo căn bản cho các nghiên cứu về văn học trung đại, lịch sử tư tưởng Nho giáo và lý thuyết giới tại các trường đại học lớn (ĐHQG Hà Nội, ĐHQG TP.HCM, Viện Văn học).
• Xã hội: Đóng góp tiếng nói học thuật mạnh mẽ vào công cuộc giải phóng phụ nữ, thúc đẩy bình đẳng giới thông qua việc phê phán các thiết chế áp bức thân thể phụ nữ trong quá khứ.
• Quốc tế: Kết nối nghiên cứu văn học Việt Nam vào mạng lưới nghiên cứu Nho giáo Đông Á (East Asian Confucian Studies).

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Học viên cao học: Tiếp cận hệ thống tư liệu đã được định lượng và khung phương pháp luận liên ngành sắc bén.
• Giảng viên & Nhà nghiên cứu cao cấp: Sử dụng kết quả nghiên cứu để tái cấu trúc giáo trình văn học Việt Nam trung đại.
• Chuyên gia phân tích chính sách văn hóa & Giới: Nhận diện căn nguyên lịch sử của các định kiến giới truyền thống nhằm xây dựng chính sách văn hóa tiến bộ.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc giải mã cơ chế "điển chế hóa" (canonization) và quá trình Nho giáo hóa ngược đối với thân phận người phụ nữ. Luận án chỉ ra rằng nhân vật liệt nữ không đại diện cho bản tính tự nhiên của nữ giới mà là một sản phẩm kiến tạo xã hội của hệ thống phụ quyền nhằm duy trì trật tự Tam cương.

2. Sự cách tân về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? Khác với lối tiếp cận thuần túy xã hội học dung tục (như giai đoạn 1960s) hoặc thi pháp học hình thức, luận án kết hợp phê bình nữ quyền học thuật với phương pháp liên ngành Văn – Sử, chứng minh bằng số liệu định lượng từ chính sử (Đại Nam thực lục, Đại Nam nhất thống chí) thay vì chỉ phân tích cảm tính một vài tác phẩm quen thuộc.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu? Sự xuất hiện của hiện tượng "Trại liệt nữ" và sự ưu ái mang tính địa phương dưới triều Nguyễn: vua Minh Mạng và vua Đồng Khánh chủ động hạ thấp tiêu chuẩn xét duyệt liệt nữ cho vùng đất Nam Kỳ và Thừa Thiên nhằm mục đích chính trị là tuyên truyền phong hóa và bảo vệ danh dự vùng đất kinh kì.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (replication protocol) không? Có. Luận án xác lập ma trận phân loại nhân vật liệt nữ theo 3 tiêu chí: Động cơ tuẫn tiết (bảo vệ trinh tiết / chết theo chồng / chứng minh trong sạch), Phương thức tuẫn tiết (nhảy sông, thắt cổ, tuyệt thực, uống thuốc độc), và Mức độ Nho hóa trong ngôn ngữ tự sự.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình ra sao? Tập trung vào việc số hóa toàn bộ tư liệu bi kí Hán Nôm về trinh phụ/tiết phụ trên toàn quốc, phối hợp liên ngành với các trung tâm nghiên cứu Giới tính học quốc tế để xây dựng bản đồ địa – văn hóa về phong hóa Nho giáo tại Việt Nam thế kỉ XVII – XIX.

Kết luận

1. Khảo sát toàn diện tiến trình mười thế kỉ của nhân vật liệt nữ trong văn học Việt Nam trung đại, khẳng định đây là hình tượng phản ánh trung thực mức độ thâm nhập và thoái trào của Nho giáo.
2. Chứng minh thành công sự chuyển dịch thi pháp từ Nho hóa khiên cưỡng (thế kỉ X – XV), thẩm mỹ hóa mang dáng dấp giai nhân (thế kỉ XVI – XVIII) đến quy phạm hóa nhà nước (thế kỉ XIX).
3. Định lượng hóa khối tư liệu đồ sộ từ chính sử và văn tự sự Hán Nôm, cung cấp cơ sở dữ liệu xác thực cho nghiên cứu văn học sử.
4. Vận dụng xuất sắc lý thuyết phê bình nữ quyền, vạch trần cơ chế bạo lực biểu trưng của trật tự phụ quyền phong kiến đối với thân thể và tính dục của người phụ nữ.
5. Khẳng định giá trị nhân đạo sâu sắc của văn học dân tộc thông qua những tiếng nói đồng cảm, tự vấn của các đại thi gia (Nguyễn Dữ, Đoàn Thị Điểm, Nguyễn Du) trước bi kịch của người liệt nữ.
6. Mở ra hướng tiếp cận liên ngành Văn học – Lịch sử – Giới tính học, tạo tiền đề vững chắc cho các công trình nghiên cứu văn hóa Đông Á đương đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, luận án có cấu trúc gồm 4 chương: Chƣơng 1: Tổng quan về đề tài nghiên cứu Chƣơng 2: Nhân vật liệt nữ trong văn học Việt Nam trung đại thế kỉ X - XV Chƣơng 3: Nhân vật liệt nữ trong văn học Việt Nam trung đại thế kỉ XVI - XVIII Chƣơng 4: Nhân vật liệt nữ trong văn học Việt Nam trung đại thế kỉ XIX 7 (LUAN.dai TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Chƣơng 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1. Giới thuyết một số khái niệm sử dụng trong luận án - Nhân vật: Trong nghiên cứu văn học, “nhân vật” hay còn gọi là “nhân vật văn học” được hiểu là “hình tượng nghệ thuật về con người, một trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ” [8, tr. Với quan niệm như vậy, nhân vật văn học thể hiện các thuộc tính người trong các thể loại thuộc loại thể tự sự và kịch, với những số phận, nhân cách riêng. Là một hình tượng nghệ thuật, nhân vật văn học được thể hiện qua các yếu tố như ngoại hình, tâm lí, hành động, các mối quan hệ với tự nhiên, với xã hội và quan hệ với chính bản thân mình; giúp nhà văn thể hiện quan niệm, chính kiến, cách nhìn của mình đối với thế giới tự nhiên và xã hội.

- Liệt nữ 烈女: Theo Hán Việt tự điển của Thiều Chửu, “liệt 烈” có nghĩa là “cứng cỏi, chính đính”, “liệt nữ” là con gái cứng cỏi chết vì tiết nghĩa không chịu nhục thân” [26, tr. Trong Hán Việt từ điển, Đào Duy Anh định nghĩa “liệt nữ” là “người đàn bà kiên trinh không chịu khuất tiết” [3, tr. Theo Hán ngữ đại từ điển: “Liệt nữ: Xưa chỉ người phụ nữ trọng nghĩa khinh sinh (…). Đặc chỉ người phụ nữ tuẫn tiết” [237, tr.

Từ hải thì định nghĩa: “Liệt nữ: Chỉ người phụ nữ trọng nghĩa khinh sinh. Theo Từ nguyên, “Liệt nữ: Người phụ nữ cương chính, có tiết tháo. Sử kí - Thích khách truyện: Chị của Nhiếp Chính ở ấp đau buồn mà chết bên xác Chính. Người nước Tấn, Sở, Tề, Vệ nghe được đều nói: “Không chỉ một mình Nhiếp Chính có thể [được gọi là anh hùng], mà chị của Chính cũng là liệt nữ”.

Xã hội phong kiến cũng gọi người phụ nữ không chịu cải giá, hoặc không chịu bị làm nhục mà tuẫn thân là liệt nữ” [238, tr. Ở Trung Quốc, không phải không có lúc người dùng bị nhầm lẫn hai chữ đồng âm này. Trong Liệt nữ truyện kim chú kim dịch, Trương Kính viết: “Trong sách vở thường co giãn hiểu “liệt nữ 列女” thành “liệt nữ 烈女”, cho nên trong dân gian khi răn dạy người phụ nữ không kiểm soát được hành vi của 8 (LUAN.dai TIEU LUAN MOI download : [e-mail] mình thường nói: “Bất độc Liệt nữ truyện 列女傳, bất hiểu phụ đức”, tức là đã hiểu “liệt 列” thành “liệt 烈” rồi” [243, tr. Nhà văn Lỗ Tấn từng giải thích: “Căn cứ vào ý kiến của các nhà đạo đức bấy giờ thì đại khái “tiết” là chồng chết thì không được tái giá, cũng không được chằng bậy với ai, chồng chết càng sớm, nhà nghèo thì “tiết” càng cao.

Nhưng “liệt” thì có hai loại: chết theo chồng hoặc chết khi có cường hào đến hiếp, chết càng thảm, càng đau khổ thì “liệt” càng cao” [169, tr. Sang đến Việt Nam, hệ thống nhân vật văn hóa - văn học này cũng gần như chưa bao giờ được định nghĩa một cách hoàn chỉnh trong các văn bản hành chính chính thống thời trung đại. Các nhân vật đó, đến thời Nguyễn thường được gọi chung là “tiết phụ” và dường như chỉ có danh hiệu “tiết phụ quyên sinh” và “trinh nữ” là được quy định cụ thể trong Lệ nêu thưởng thọ dân, thọ quan, nghĩa phu, tiết phụ, trinh nữ, hiếu tử, thuận tôn. sửa đổi năm 1866: “Tiết phụ quyên sinh, từ sau có người nào sau khi chồng chết, (không kể có con hay không) mà quyên sinh (như thắt cổ, tự vẫn, nhảy xuống sông, xuống giếng), cho vẹn tiết, có đủ người nhà chồng và hương lí bảo chứng khai rõ, do quan địa phương xét hỏi kĩ càng sự trạng đích xác, để tâu rõ, thưởng cấp cho một tấm biển, Nhà nước làm nhà riêng cho.

Trinh nữ, từ sau phàm con gái vẫn chưa đi lấy chồng, mà biết kiên trinh giữ tiết, không chịu để cho kẻ cường bạo làm nhơ nhuốc được, sự trạng đích xác, có thương tích làm bằng chứng, không kể có chết hay không, thưởng cấp cho một tấm biển như lệ tiết phụ, nhà nước làm nhà riêng cho, (2 khoản ấy trước đều đặc cách ban ơn, chưa có định lệ, đến nay mới vâng lệnh chước nghị)” [152, tr. Tuy nhiên, một phần vì sự lẫn lộn của hai chữ đồng âm, khái niệm “liệt nữ” được sử dụng không hẳn nhất quán tại Việt Nam. Trong luận án này, chúng tôi quan niệm: “Liệt nữ 烈女 là người phụ nữ hi sinh tính mạng của mình để bảo toàn trinh tiết, chứng minh sự trinh tiết, hoặc để thể hiện lòng chung thủy đối với chồng” dù cho người đó có được triều đình phong kiến nêu khen hay không. Những trường hợp được gọi là “trinh nữ”, 9 (LUAN.dai TIEU LUAN MOI download : [e-mail] “tiết phụ”… cũng được luận án xem xét để hiểu rõ hơn tính hệ thống của kiểu nhân vật này trong văn học Việt Nam trung đại.2 - Văn học Việt Nam trung đại: “Văn học Việt Nam trung đại”, hay còn gọi là “văn học cổ Việt Nam”, “văn học Việt Nam thời kì sử dụng chữ Hán và chữ Nôm”, “văn học viết Việt Nam thế kỉ X - XIX”,… có một số đặc trưng cơ bản như: Là sản phẩm của thời kì nguyên hợp Văn - Sử - Triết bất phân thể hiện ở việc khái niệm “văn” được hiểu một cách khá rộng rãi, “Tư tưởng kinh điển và tôn giáo đã cung cấp cảm hứng, đề tài, chủ đề và gợi ý các thể loại cho văn học trung đại” [168, tr.66], tính chất ước lệ gắn với việc sùng cổ, sử dụng điển tích điển cố, đội ngũ sáng tác chủ yếu là tăng lữ, quý tộc và nhà nho, sáng tác bằng chữ Hán và chữ Nôm, kéo dài từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIX, chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của văn học cổ Trung Quốc và có mối quan hệ qua lại với văn học dân gian Việt Nam.

Một số vấn đề về phụ nữ dƣới ảnh hƣởng của đạo đức Nho giáo trong lịch sử Trung Quốc và Việt Nam 1. Một số vấn đề về phụ nữ dưới ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo trong lịch sử Trung Quốc Trong lịch sử Trung Quốc, vấn đề khắc phục bản năng tình dục, khẳng định sự vượt trội và thống trị của nam giới với nữ giới, ý nghĩa của mối quan hệ giữa Trung, Hiếu, Trinh là một mối quan tâm kéo dài qua nhiều thời đại. Hàn Phi Tử (281 TCN - 233 TCN), đại diện tiêu biểu của Pháp gia từng viết trong Thiên Trung hiếu: “Thần nghe nói: “Tôi thờ vua, con thờ cha, vợ thờ chồng, ba việc đó thuận thì thiên hạ trị yên. Đó là cái đạo bất biến của thiên hạ.

Vị vua sáng, bầy tôi hiền không thể thay đổi được nó” [133, tr. Trong thời Chiến quốc, Khổng Tử (551 TCN - 479 TCN) tuy chưa nói nhiều đến việc ngăn ngừa người phụ nữ tái giá hay cổ vũ họ tự tận theo chồng nhưng ông có khá nhiều lần phát ngôn xem thường phụ nữ như: “Duy nữ tử dữ tiểu nhân nan vi dưỡng dã, cận chi tắc bất tốn, viễn chi tắc oán (Chỉ 2 Trong Luận án của chúng tôi, “liệt nữ 烈女” không phải có chú chữ Hán đi kèm như “liệt nữ 列 女”.dai TIEU LUAN MOI download : [e-mail] có đàn bà và tiểu nhân là khó nuôi thôi. Gần thì chúng nhờn, xa thì chúng oán )”3. Kinh Lễ có ghi lại chuyện Tử Tư khóc vì không được tổ chức lễ tang cho người mẹ của mình do bà đã tái giá.

Cũng trong Kinh Lễ, những ngăn ngừa, giới hạn trong ứng xử, giao tiếp, quan hệ nam nữ đã được ghi lại, trở thành khuôn mẫu cho mấy nghìn năm sau: “Người nam và người nữ, không được phép ngồi chung hỗn độn, quần áo không được treo chung trên cùng một giá treo áo; từng mỗi người tự có khăn lược của riêng mình, không được phép dùng lẫn lộn; đưa đồ vật cũng không được phép chính tay chuyền cho. (…) Giữa người con trai và con gái, nếu như chưa có thông qua mai mối của người trung gian, không được phép tự ý riêng tư trao đổi tên tuổi cho nhau” [127, tr. “Lễ kí - Giao đặc sinh nói: “Tín là đức hạnh của phụ nữ. Một khi đã sánh đôi với người thì trọn đời không thay đổi, nên chồng chết thì không lấy chồng khác” [138, tr.

Thực ra, những quan niệm này có nguồn gốc sâu xa từ tác phẩm triết học lâu đời bậc nhất của Trung Quốc - Kinh Dịch. Kinh Dịch quan niệm “Nhất âm nhất dương chi vị đạo (Một âm một dương gọi là đạo)” [98, tr.451] và cũng trong Kinh Dịch, quan niệm “Phụ nhân trinh cát, tùng nhất nhi chung dã” (Người đàn bà mà chính chuyên, ấy tốt: Theo một chồng cho trọn đời)” [Dẫn theo: 229, tr.156 - 157] đã được nhấn mạnh. Theo kinh điển Nho gia, “Quân tử chi đạo, tạo đoan hồ phu phụ; cập kì chí dã, sát hồ thiên địa (…) Đạo người quân tử khởi đầu mối từ vợ chồng; đến chỗ cùng cực của đạo ấy thì thấu triệt trời đất” (Tử Tư) [215, tr. Sự “tu thân” mà Nho giáo quy định “từ thiên tử cho tới thứ dân” là nhằm phục vụ cho mục đích chính trị (Đức trị - Nhân trị) và nhuốm màu sắc tôn giáo (Thiên nhân cảm ứng).

Việc tu thân được nhà nho đề cao bởi nó có ý nghĩa to lớn về mặt chính trị. Trong Luận ngữ, Hữu tử nói: “Kì vi nhân dã hiếu đễ nhi hiếu phạm thượng giả tiển hĩ. Bất hiếu phạm thượng nhi hiếu tác loạn giả vị chi hữu dã (…)” (Là người hiếu đễ mà thích phạm thượng thì thật ít thấy. Đã là người không thích phạm thượng mà thích làm loạn thực chưa từng có (…)”4.

Nhân vật liệt nữ ra đời trong bối cảnh văn hóa Nho giáo đó và có một ý 3 Phạm Văn Khoái (2004), Khổng phu tử và "Luận ngữ", NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr. 4 Phạm Văn Khoái (2004), Khổng phu tử và "Luận ngữ", TLĐD, tr.dai TIEU LUAN MOI download : [e-mail] nghĩa nhất định trong việc khẳng định sự tồn tại của Hoàng quyền, Phụ quyền và Nam quyền.