CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Khái niệm kinh tế tuần hoàn Khái niệm kinh tế tuần hoàn được các tác giả Pearce và Turner sử dụng lần đầu vào năm 1990 (trong cuốn sách “Kinh tế Tài nguyên và Môi trường”). Đến nay, có rất nhiều khái niệm về kinh tế tuần hoàn do có nhiều cách tiếp cận khác nhau. Trong đó, nổi bật như: Từ góc độ nền kinh tế, “Kinh tế tuần hoàn có thể được hiểu là mô hình kinh tế mà trong đó các hoạt động thiết kế, sản xuất và dịch vụ đặt ra mục tiêu kéo dài tuổi thọ của vật chất và loại bỏ tác động tiêu cực đến môi trường”.
Các hệ thống tuần hoàn áp dụng các quy trình tái sử dụng, tái sản xuất và tái chế nhằm giảm đến mức tối thiểu số lượng tài nguyên sử dụng và số lượng phế thải tạo ra, cũng như mức độ ô nhiễm môi trường và khí thải, tạo các vòng lặp khép kín. Liên minh châu Âu định nghĩa “Kinh tế tuần hoàn là nền kinh tế mà giá trị của sản phẩm, nguyên vật liệu, tài nguyên được duy trì lâu nhất có thể và đồng thời giảm thiểu việc phát thải”. Theo liên minh, việc lược bớt các sản phẩm sẽ giúp tài nguyên thiên nhiên ít bị khai phá, dẫn đến việc môi trường sẽ chịu ít tác động tiêu cực hơn đến từ con người. Nhưng định nghĩa này không nhắc đến những lợi ích về kinh tế, các cơ hội mà kinh tế tuần hoàn có thể đem lại.
Trong khi đó, tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên Hợp quốc (UNIDO) cũng đưa ra một định nghĩa khá tương đồng với liên minh châu Âu. Kinh tế tuần hoàn là một chu trình sản xuất khép kín, các chất thải c được quay trở lại, trở thành nguyên liệu cho sản xuất, từ đó giảm mọi tác động tiêu cực đến môi trường, hệ sinh thái và sức khỏe con người. Một định nghĩa được nhiều quốc gia và tổ chức trên thế giới thừa nhận hơn tất cả, đó chính là: “Kinh tế tuần hoàn là một hệ thống có tính khôi phục và tái tạo thông qua các kế hoạch và thiết kế chủ động. Nó thay thế khái niệm kết thúc vòng đời của vật liệu bằng khái niệm khôi phục, chuyển dịch theo hướng sử dụng năng lượng tái tạo, không dùng các hóa chất độc hại gây tổn hại tới việc tái sử dụng và hướng tới giảm thiểu chất thải thông qua việc thiết kế vật liệu, sản phẩm, hệ thống kỹ thuật và cả các mô hình kinh doanh trong phạm vi của hệ thống đó” được đưa ra bởi Ellen Macarthur Foundation.
Vai trò, ý nghĩa kinh tế tuần hoàn 1. Vai trò Nền kinh tế tuyến tính trong bối cảnh hiện nay, tài nguyên cạn kiệt, môi trường ô nhiễm cùng với các hiệp định, thỏa thuận toàn cầu về môi trường đã không thể đáp ứng đủ yêu cầu của xã hội. Như một lẽ tất yếu, một giải pháp, một mô hình kinh tế mới ra đời, mang theo tiềm năng thay đổi thị trường. Kinh tế tuần hoàn đang là xu thế mới, tất yếu trong bối cảnh hiện nay.
Theo Ellen MacArthur, “kinh tế tuần hoàn là một hệ thống công nghiệp được phục hồi và tái tạo theo thiết kế, dựa trên 3 nguyên tắc chính là duy trì và tăng cường vốn tự nhiên; tối ưu hóa năng suất tài nguyên và thúc đẩy hiệu suất toàn hệ thống bằng cách tối thiểu các ngoại ứng tiêu cực ở tất cả các cấp độ nỗ lực khác nhau. Theo đó, trong kinh tế tuần hoàn, giá trị của sản phẩm, nguyên vật liệu và tài nguyên được duy trì trong nền kinh tế càng lâu càng tốt và tạo ra chất thải tối thiểu” c Đối với quốc gia, kinh tế tuần hoàn được đề ra giúp giải quyết những thách thức mang tính toàn cầu như ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu, đồng thời còn nâng cao sức cạnh tranh về mặt kinh tế. Đối với xã hội, kinh tế tuần hoàn giúp giảm chi phí xã hội trong quản lý, bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu; tạo ra thị trường mới, cơ hội việc làm mới, nâng cao sức khỏe người dân… Đối với doanh nghiệp, kinh tế tuần hoàn góp phần giảm rủi ro về khủng hoảng thừa sản phẩm, khan hiếm tài nguyên; tạo động lực để đầu tư, đổi mới công nghệ, giảm chi phí sản xuất, tăng chuỗi cung ứng… Trong kinh tế tuần hoàn, sử dụng hiệu quả nguyên liệu là một phần quan trọng, bao gồm bảo tồn các nguyên liệu thông qua việc tạo ra các sản phẩm bền hơn và có thể sửa chữa dễ dàng hơn và đồng thời hỗ trợ việc phục hồi và tái chế nguyên liệu ở cuối vòng đời của sản phẩm. Mục tiêu cuối cùng của mô hình kinh tế tuần hoàn là giữ cho nguyên liệu được sử dụng càng lâu càng tốt.Ý nghĩa Kinh tế tuần hoàn giúp tận dụng được nguồn nguyên vật liệu đã qua sử dụng thay vì tiêu tốn chi phí xử lý; giảm thiểu khai thác tài nguyên thiên nhiên, tận dụng tối đa giá trị tài nguyên; hạn chế tối đa chất thải, khí thải ra môi trường.
Chuyển dịch từ kinh tế tuyến tính sang kinh tế tuần hoàn đang là xu hướng chung của toàn cầu và Việt Nam cũng không ngoại lệ. Đây là mô hình tốt nhất hiện tại có thể giải quyết được vấn đề tăng trưởng kinh tế và các ảnh hưởng tiêu cực tới môi trường. Nói cách khác, không cần phải đánh đổi lấy bảo vệ môi trường hoặc phát triển kinh tế mà có thể đồng thời thực hiện nhiều mục tiêu của một nền kinh tế bền vững. Những năm gần đây, nhiều sáng kiến bền vững và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn đã được đề xuất và từng bước triển khai, Ngày càng nhiều doanh nghiệp chú ý và đầu tư phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn.
Áp c dụng các biện pháp sử dụng nguyên liệu bền vững, tận dụng năng lượng sạch, tái chế, tái sử dụng, …. Muốn thực hiện được mục tiêu trên, cần phải có sự giúp sức của toàn thể xã hội, đặc biệt lấy doanh nghiệp là động lực trung tâm, nhà nước đóng vai trò kiến tạo, dẫn dắt cộng động tham gia, góp phần thay đổi về nhận thức và hành vi của toàn xã hội. Kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp Trong bối cảnh khan hiếm tài nguyên, biến đổi khí hậu toàn cầu, suy thoái môi trường và nhu cầu lương thực ngày càng tăng hiện nay, nền kinh tế tuần hoàn là một mô hình cấp bách để hỗ trợ nền nông nghiệp bền vững, phục hồi và tái tạo. Trong các thập kỷ qua, Hàn Quốc, Trung Quốc và Hoa Kỳ đã bắt đầu bắt đầu các dự án nghiên cứu mục đích thúc đẩy nền kinh tế tuần hoàn bằng cách thúc đẩy tái sản xuất và tái sử dụng.
Quỹ Nghiên cứu Môi trường Chiến lược (Mistra) của Thụy Điển và chương trình EU Horizon 2020 đã công bố lời kêu gọi đầu tiên về các đề xuất kinh tế tuần hoàn vào năm 2014. Ủy ban Châu Âu đã đệ trình Circular Economy Package lên Nghị viện Châu Âu vào tháng 12. AgroCycle là một dự án kéo dài ba năm với 25 đối tác từ EU, Hồng Kong và Trung Quốc, và các tập đoàn bao gồm viện hàn lâm, đối tác công nghiệp, nhà cung cấp công nghệ, chuyên gia kinh tế trong khu vực,.nhằm giải quyết các chất thải từ một số lĩnh vực nông nghiệp: rượu vang, dầu ô liu, làm vườn, trái cây, đồng cỏ, lợn, sữa và gia cầm.Liên minh dự án AgroCycle đã phát triển Nền tảng các bên liên quan với mục đích thúc đẩy việc định giá chất thải nông nghiệp trên khắp châu Âu,chứng minh và xác nhận các quy trình, thực hành và sản phẩm mới để sử dụng bền vững chất thải nông nghiệp, đồng sản phẩm và sản phẩm phụ.3: Mô hình đổi mới Agrocycle trong chuỗi sản xuất nông nghiệp ( Nguồn: Energy Procedia 123 (2017)) Theo Xia và cộng sự (2020) đã phân tích các rào cản đối với việc phát triển Kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp ở Trung Quốc dựa trên Lý thuyết Các bên Liên quan (Parmar và cộng sự, 2010) và chỉ ra rằng các bên liên quan chính trong việc thúc đẩy sự phát triển của Nông nghiệp tuần hoàn là chính phủ, nông dân và doanh nghiệp. Trong 20 năm qua, Trung Quốc đã đạt được thành tựu to lớn trong việc phát triển Kinh tế tuần hoàn bằng cách đặt ra các chiến lược ngắn hạn và dài hạn với các mục tiêu rõ ràng, đưa ra các biện pháp tài chính, ban hành luật và quy định.
Năm 2018, Việt Nam lọt vào TOP 30% quốc gia dẫn đầu về phát triển bền vững và chỉ đứng sau Thái Lan trong Hiệp hội các nước Đông Nam Á (ASEAN).Nhà nước đã ban hành nhiều chính sách, chủ trương nhằm phát triển nền kinh tế nông nghiệp xanh. Năm 2020, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt “Chương trình hành động quốc gia về sản xuất và tiêu dùng bền vững giai đoạn 2021 - 2030”. Các lý thuyết liên quan đến mô hình kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp Kinh tế tuần hoàn được hiểu là mô hình kinh tế bao gồm các hoạt động từ khâu thiết kế, sản xuất đến cung cấp dịch vụ điều hướng tới tái sử dụng vật chất và loại bỏ những ảnh hưởng xấu đến môi trường. Phát triển kinh tế tuần hoàn đang dần trở thành xu hướng của nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới nhằm giải quyết những thách thức ngày càng lớn giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường, tiến tới xây dựng một nền kinh tế phát triển bền vững.
Khác với nền kinh tế tuyến tính (mô hình kinh tế truyền thống với đặc trưng là khai thác tài nguyên, sản xuất sản phẩm và phần còn lại của sản phẩm bị vứt bỏ sau tiêu thụ; phát triển theo chiều rộng, phù hợp trong giai đoạn đầu của quá trình phát triển, nhưng để lại nhiều hệ lụy do sự cạn kiệt tài nguyên và lượng phế thải khổng lồ thải ra môi trường), mô hình kinh tế tuần hoàn đặt mục tiêu kéo dài tuổi thọ của vật chất và loại bỏ tác động tiêu cực đến môi trường. Quỹ Ellen MacArthur (EMF, 2013) định nghĩa Kinh tế tuần hoàn là “một hệ thống kinh tế gồm các vòng khép kín, trong đó nguyên liệu thô, linh kiện và sản phẩm giữ được chất lượng và giá trị lâu nhất có thể và các hệ thống được cung cấp năng lượng bởi các nguồn năng lượng tái tạo”. Theo Uỷ ban châu Âu “Nền KTTH là nền kinh tế mà trong đó giá trị của sản phẩm, nguyên vật liệu và tài nguyên được duy trì trong nền kinh tế càng lâu càng tốt, và tạo ra chất thải tối thiểu.