Luận văn các nhân tố ảnh hưởng đến thực hiện kế toán quản trị môi trường tại các doanh nghiệp sản xuất ở việt nam nghiên cứu cho các tỉnh thành khu vực phía nam

Tài liệu nghiên cứu Luận văn các nhân tố ảnh hưởng đến thực hiện kế toán quản trị môi trường tại các doanh nghiệp sản, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Nguyễn Thị Hằng Nga
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Ngọc Toàn
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Những Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Kế Toán Quản Trị Môi Trường Tại Doanh Nghiệp Sản Xuất Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• CÁC TỪ VIẾT TẮT
• CÁC THUẬT NGỮ TIẾNG ANH
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 1. SỰ CẦN THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 2. MỤC TIÊU VÀ CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 5. Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI
• 5.1 Ý nghĩa khoa học
• 5.2 Ý nghĩa thực tiễn
• 6. KẾT CẤU CỦA ĐỀ TÀI
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC
• 1.1. CÁC NGHIÊN CỨU VỀ KẾ TOÁN QUẢN TRỊ MÔI TRƯỜNG
• 1.1.1. Các nghiên cứu hướng dẫn thực hiện Kế toán quản trị môi trường
• 1.1.1.1. Các nghiên cứu trên thế giới
• 1.1.1.2. Các nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.1.2. Các nghiên cứu vận dụng Kế toán quản trị môi trường
• 1.1.2.1. Các nghiên cứu trên thế giới
• 1.1.2.2. Các nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.2. CÁC NGHIÊN CỨU VỀ NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN THỰC HIỆN KẾ TOÁN QUẢN TRỊ MÔI TRƯỜNG
• 1.2.1. Các nhân tố thuộc bối cảnh thể chế (Institutional Context)
• 1.2.1.1. Áp lực cưỡng ép
• 1.2.1.2. Áp lực quy chuẩn
• 1.2.1.3. Áp lực mô phỏng
• 1.2.2. Các nhân tố thuộc bối cảnh tổ chức (Organizational Context)
• 1.2.2.1. Nhận thức về sự biến động của MTKD
• 1.2.2.2. Chiến lược môi trường
• 1.2.2.3. Sự phức tạp của nhiệm vụ
• 1.3. MỘT SỐ NHẬN XÉT VỀ CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.3.1. Về đối tượng khảo sát
• 1.3.2. Về kết quả nghiên cứu
• 1.3.2.1. Đối với nhân tố áp lực cưỡng ép
• 1.3.2.2. Đối với nhân tố áp lực quy chuẩn
• 1.3.2.3. Đối với nhân tố áp lực mô phỏng
• 1.3.2.4. Đối với nhân tố nhận thức về sự biến động của MTKD
• 1.3.2.5. Đối với nhân tố chiến lược môi trường
• 1.3.2.6. Đối với nhân tố sự phức tạp của nhiệm vụ
• 1.3.3. Về số lượng các nghiên cứu
• 1.4. KHE HỔNG NGHIÊN CỨU VÀ ĐỊNH HƯỚNG CỦA TÁC GIẢ
• 1.4.1. Khe hổng nghiên cứu
• 1.4.2. Định hướng nghiên cứu của tác giả
• 1.5. TÓM TẮT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. TỔNG QUAN VỀ KẾ TOÁN QUẢN TRỊ MÔI TRƯỜNG
• 2.1.1. Lịch sử hình thành và phát triển
• 2.1.2. Định nghĩa và phân loại KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG
• 2.1.3. Định nghĩa Kế toán quản trị môi trường
• 2.1.4. Đối tượng của Kế toán quản trị môi trường
• 2.1.5. Các loại thông tin của Kế toán quản trị môi trường
• 2.1.5.1. Thông tin phi tiền tệ
• 2.1.5.2. Thông tin Tiền tệ
• 2.1.6. Nội dung Kế toán quản trị môi trường
• 2.1.6.1. Xác định chi phí, thu nhập môi trường
• 2.1.6.2. Xử lý thông tin chi phí, thu nhập môi trường
• 2.1.6.3. Phân tích hiệu quả hoạt động môi trường
• 2.1.6.4. Báo cáo Kế toán quản trị môi trường
• 2.2. CÁC LÝ THUYẾT NỀN CÓ LIÊN QUAN
• 2.2.1. Lý thuyết thể chế (Institutional theory)
• 2.2.1.1. Khái niệm lý thuyết thể chế
• 2.2.1.2. Các yếu tố cơ bản của lý thuyết thể chế
• 2.2.1.3. Ảnh hưởng của các yếu tố thể chế đến thực hiện KTQTMT
• 2.2.1.4. Vận dụng lý thuyết thể chế cho nghiên cứu này
• 2.2.2. Lý thuyết ngẫu nhiên (Contingency Theory)
• 2.2.2.1. Khái niệm lý thuyết ngẫu nhiên
• 2.2.2.2. Các yếu tố cơ bản của lý thuyết ngẫu nhiên
• 2.2.2.3. Ảnh hưởng của các yếu tố ngẫu nhiên đến thực hiện KTQTMT
• 2.2.2.4. Vận dụng lý thuyết ngẫu nhiên cho nghiên cứu này
• 2.3. MỐI QUAN HỆ GIỮA CÁC NHÂN TỐ THUỘC LÝ THUYẾT NGẪU NHIÊN VÀ LÝ THUYẾT THỂ CHẾ
• 2.4. CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN THỰC HIỆN KTQTMT TỪ CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.4.1. Thực hiện Kế toán quản trị môi trường
• 2.4.2. Các nhân tố ảnh hưởng đến thực hiện KTQTMT
• 2.5. PHÁT TRIỂN CÁC GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU
• 2.5.1. Ảnh hưởng trực tiếp của các nhân tố đến thực hiện KTQTMT
• 2.5.1.1. Áp lực cưỡng ép
• 2.5.1.2. Áp lực quy chuẩn
• 2.5.1.3. Áp lực mô phỏng
• 2.5.1.4. Nhận thức về sự biến động của môi trường kinh doanh
• 2.5.1.5. Chiến lược môi trường
• 2.5.1.6. Sự phức tạp của nhiệm vụ
• 2.5.2. Ảnh hưởng gián tiếp của các nhân tố đến thực hiện KTQTMT
• 2.5.2.1. Ảnh hưởng gián tiếp của Áp lực cưỡng ép thông qua vai trò trung gian của Áp lực quy chuẩn
• 2.5.2.2. Ảnh hưởng gián tiếp của Áp lực quy chuẩn thông qua vai trò trung gian của Áp lực mô phỏng
• 2.5.2.3. Ảnh hưởng gián tiếp của nhận thức về sự biến động của môi trường kinh doanh thông qua vai trò trung gian của Áp lực mô phỏng
• 2.5.2.4. Ảnh hưởng gián tiếp của nhận thức về sự biến động của MTKD thông qua vai trò trung gian của Chiến lược môi trường
• 2.6. MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ XUẤT
• 2.7. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU
• 3.1.1. Xác định phương pháp
• 3.1.2. Biện minh cho thiết kế nghiên cứu hỗn hợp
• 3.1.3. Quy trình nghiên cứu hỗn hợp tuần tự
• 3.2. QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU
• 3.3. NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH
• 3.3.1. Phương pháp phỏng vấn chuyên gia
• 3.3.2. Chọn mẫu nghiên cứu
• 3.3.2.1. Số lượng mẫu
• 3.3.2.2. Chọn chuyên gia cho nghiên cứu
• 3.3.3. Các giai đoạn thiết yếu trước phỏng vấn
• 3.3.3.1. Xác định các câu hỏi cần điều tra
• 3.3.3.2. Xác định loại câu hỏi cho nghiên cứu tình huống
• 3.3.3.3. Thiết kế bảng câu hỏi phỏng vấn
• 3.3.4. Các bước Phỏng vấn chuyên gia
• 3.3.4.1. Liên hệ không chính thức
• 3.3.4.2. Phỏng vấn thử
• 3.3.4.3. Phỏng vấn chính thức
• 3.3.4.4. Tổng hợp dữ liệu
• 3.3.5. Thiết kế Bảng câu hỏi khảo sát sơ bộ 1
• 3.3.5.1. Lời lẽ và ngôn từ
• 3.3.5.2. Loại câu hỏi cho Bảng câu hỏi khảo sát
• 3.3.5.3. Trình tự của các câu hỏi
• 3.3.5.4. Đo lường các mục hỏi
• 3.3.5.5. Phát triển Thang đo
• 3.3.6. Kết quả nghiên cứu định tính
• 3.4. NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG
• 3.4.1. Nghiên cứu định lượng sơ bộ
• 3.4.1.1. Mẫu nghiên cứu
• 3.4.1.2. Phương pháp phân tích
• 3.4.2. Kết quả nghiên cứu định lượng sơ bộ
• 3.4.3. Nghiên cứu định lượng chính thức
• 3.4.3.1. Thiết kế mẫu nghiên cứu
• 3.4.3.2. Quá trình khảo sát
• 3.4.3.3. Các bước phân tích dữ liệu
• 3.5. TÓM TẮT
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 4.1. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH
• 4.1.1. Thang đo thực hiện KTQTMT
• 4.1.2. Thang đo Áp lực cưỡng ép
• 4.1.3. Thang đo Áp lực quy chuẩn
• 4.1.4. Thang đo Áp lực mô phỏng
• 4.1.5. Thang đo nhận thức về sự biến động của MTKD
• 4.1.6. Thang đo chiến lược môi trường
• 4.1.7. Thang đo sự phức tạp của nhiệm vụ
• 4.2. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG SƠ BỘ
• 4.2.1. Kết quả Phân tích độ tin cậy thang đo
• 4.2.2. Kết quả Phân tích nhân tố khám phá
• 4.3. MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU CHÍNH THỨC
• 4.4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG CHÍNH THỨC
• 4.4.1. Mô tả mẫu nghiên cứu
• 4.4.2. Phân tích thống kê mô tả
• 4.4.3. Kiểm định độ tin cậy của thang đo và phân tích nhân tố khám phá (EFA)
• 4.4.3.1. Kiểm định độ tin cậy thang đo
• 4.4.3.2. Phân tích nhân tố khám phá (EFA)
• 4.4.4. Phân tích nhân tố khẳng định (CFA)
• 4.4.5. Phân tích mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM)
• 4.4.5.1. Kiểm định mô hình lý thuyết
• 4.4.5.2. Kiểm định các ước lượng của mô hình lý thuyết bằng Bootstrap
• 4.4.5.3. Kiểm định giả thuyết nghiên cứu
• 4.4.6. Phân tích sự khác biệt (phân tích ANOVA)
• 4.4.6.1. Phân tích sự khác biệt theo lĩnh vực kinh doanh
• 4.4.6.2. Phân tích sự khác biệt theo nhóm hình thức sở hữu
• 4.4.6.3. Phân tích sự khác biệt theo quy mô tài sản
• 4.5. BÀN LUẬN VỀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.5.1. Các kết quả chính từ nghiên cứu
• 4.5.2. Các phát hiện từ các nhân tố thuộc lý thuyết thể chế
• 4.5.3. Các phát hiện từ các nhân tố thuộc lý thuyết ngẫu nhiên
• 4.5.4. So sánh mức độ giải thích của lý thuyết ngẫu nhiên và lý thuyết thể chế
• 4.6. TÓM TẮT CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ MỘT SỐ HÀM Ý
• 5.1. Về mục tiêu nghiên cứu
• 5.2. Về các phát hiện chính rút ra từ nghiên cứu
• 5.3. Về đóng góp của nghiên cứu
• 5.4. MỘT SỐ HÀM Ý RÚT RA TỪ NGHIÊN CỨU
• 5.4.1. Các hàm ý được phát triển từ lý thuyết thể chế
• 5.4.2. Các hàm ý được phát triển từ lý thuyết ngẫu nhiên
• 5.5. HẠN CHẾ CỦA ĐỀ TÀI VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO
• 5.5.1. Hạn chế của đề tài
• 5.5.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• 1. Tiếng Anh
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1: Danh sách chuyên gia
• Phụ lục 2A: Dàn bài thảo luận chuyên gia
• Phụ lục 2B: Tổng hợp kết quả nghiên cứu định tính
• Phụ lục 3A: Danh sách các doanh nghiệp tham gia khảo sát
• Phụ lục 3B: Phiếu khảo sát doanh nghiệp
• Phụ lục 4: Kết quả phân tích nhân tố sơ bộ thang đo
• Phụ lục 5: Kết quả phân tích thống kê mô tả
• Phụ lục 6: Kết quả kiểm định độ tin cậy của thang đo
• Phụ lục 7: Kết quả phân tích nhân tố khám phá (EFA)
• Phụ lục 8: Kết quả phân tích nhân tố khẳng định (CFA)
• Phụ lục 9: Ma trận hệ số tương quan
• Phụ lục 10: Kết quả kiểm định mô hình cấu trúc (SEM)
• Phụ lục 11: Kết quả phân tích ANOVA
• Phụ lục 12A: Các yếu tố thể chế ảnh hưởng đến thực hiện KTQTMT
• Phụ lục 12B: Các yếu tố ngẫu nhiên ảnh hưởng đến thực hiện KTQTMT
• Phụ lục 13: Các nghiên cứu về nhân tố ảnh hưởng đến thực hiện kế toán quản trị môi trường

Tóm tắt

I. Kế Toán Quản Trị Môi Trường Tổng Quan và Tầm Quan Trọng

Phát triển bền vững là xu hướng tất yếu, cân bằng giữa hiệu quả kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường. Các doanh nghiệp sản xuất ở Việt Nam đang đối mặt với áp lực ngày càng tăng từ các bên liên quan để hoạt động có trách nhiệm hơn. Kế toán quản trị môi trường (KTQTMT), xuất hiện từ những năm 1970, đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin cho các quyết định kinh doanh liên quan đến môi trường. Theo IFAC, KTQTMT là công cụ "Quản lý hiệu quả môi trường và kinh tế thông qua việc thực hiện các HTKT liên quan đến MT". Việc thực hiện KTQTMT mang lại nhiều lợi ích tiềm năng, bao gồm giảm chi phí, tăng giá trị sản phẩm và nâng cao uy tín doanh nghiệp. Nó không chỉ giúp tuân thủ pháp luật về bảo vệ môi trường mà còn đảm bảo sự tồn tại và phát triển bền vững. Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp ngày càng được chú trọng, đặc biệt trong bối cảnh ô nhiễm môi trường gia tăng.

1.1. Khái niệm và mục tiêu của Kế Toán Quản Trị Môi Trường

Kế toán quản trị môi trường là một công cụ hữu ích để doanh nghiệp sản xuất có thể quản lý môi trường một cách hiệu quả, đồng thời đạt được các mục tiêu kinh tế. Mục tiêu chính của KTQTMT là nâng cao trách nhiệm giải trình nội bộ về các tác động môi trường và đảm bảo rằng nhà quản trị có những thông tin cần thiết để tăng cường quyết định về môi trường (Wilmshurst và Frost 2001).

1.2. Lợi ích thiết thực khi áp dụng KTQTMT ở doanh nghiệp

Nghiên cứu đã chỉ ra lợi ích tiềm năng của việc tổ chức thực hiện Kế toán quản trị môi trường là rất lớn. Những lợi ích này bao gồm việc giảm tổng chi phí môi trường, gia tăng giá trị cho sản phẩm, thu hút nguồn nhân lực, và nâng cao uy tín của một tổ chức (IFAC, 2005; De Beer và Friend, 2006). Thực hiện KTQTMT giúp cải thiện hiệu quả hoạt động của tổ chức khi sử dụng thông tin thích hợp cho việc ra quyết định.

1.3. Bối cảnh ô nhiễm môi trường tại Việt Nam hiện nay

Ở Việt Nam, tình hình ô nhiễm môi trường ngày càng diễn biến phức tạp, các vụ việc ô nhiễm môi trường gây bức xúc dư luận có chiều hướng gia tăng. Theo Bộ tài nguyên và môi trường (2016, tr.28) “Ô nhiễm đất do chất thải từ các hoạt động công nghiệp, xây dựng, sinh hoạt thể hiện rõ nhất ở các vùng ven các đô thị lớn hoặc các vùng tập trung các hoạt động sản xuất công nghiệp, khai khoáng”.

II. Thách Thức Thực Hiện Kế Toán Quản Trị Môi Trường ở Việt Nam

Mặc dù lợi ích rõ ràng, việc triển khai Kế toán quản trị môi trường tại các doanh nghiệp sản xuất ở Việt Nam còn gặp nhiều khó khăn. Các doanh nghiệp thường đối diện với áp lực tăng trưởng kinh tế trước mắt, có thể bỏ qua các vấn đề môi trường. Nhận thức về tầm quan trọng của KTQTMT trong đội ngũ quản lý còn hạn chế, thiếu hụt nguồn lực và kỹ năng chuyên môn. Khung pháp lý và chính sách hỗ trợ cho KTQTMT chưa hoàn thiện, gây khó khăn trong việc tuân thủ và thực hiện. Áp lực cạnh tranh cũng là một yếu tố, khiến doanh nghiệp tập trung vào giảm chi phí sản xuất hơn là đầu tư vào các hoạt động môi trường. Việc thiếu thông tin môi trường đáng tin cậy và dễ tiếp cận cũng là một rào cản lớn.

2.1. Rào cản về nhận thức và nguồn lực của doanh nghiệp

Nhận thức về tầm quan trọng của Kế toán quản trị môi trường trong đội ngũ quản lý còn hạn chế, thiếu hụt nguồn lực và kỹ năng chuyên môn. Doanh nghiệp có thể thiếu kiến thức và kinh nghiệm về cách thu thập, phân tích và sử dụng thông tin môi trường để đưa ra các quyết định quản lý môi trường hiệu quả.

2.2. Sự thiếu hoàn thiện của khung pháp lý môi trường

Khung pháp lý và chính sách môi trường hỗ trợ cho KTQTMT chưa hoàn thiện, gây khó khăn trong việc tuân thủ và thực hiện. Các quy định về báo cáo môi trường có thể chưa rõ ràng hoặc thiếu tính khả thi, gây khó khăn cho doanh nghiệp trong việc đáp ứng các yêu cầu tuân thủ pháp luật.

2.3. Áp lực cạnh tranh và ưu tiên lợi nhuận ngắn hạn

Áp lực cạnh tranh cũng là một yếu tố, khiến doanh nghiệp tập trung vào giảm chi phí sản xuất hơn là đầu tư vào các hoạt động bảo vệ môi trường. Việc này có thể dẫn đến các quyết định không bền vững và gây ra tác động tiêu cực đến môi trường.

III. Các Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Kế Toán Quản Trị Môi Trường

Nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến việc thực hiện Kế toán quản trị môi trường tại doanh nghiệp sản xuất ở Việt Nam là rất cần thiết. Các nhân tố này có thể được chia thành hai nhóm chính: các nhân tố thuộc bối cảnh thể chế (áp lực cưỡng chế, áp lực quy chuẩn và áp lực mô phỏng) và các nhân tố thuộc bối cảnh tổ chức (nhận thức về sự biến động của môi trường kinh doanh, chiến lược môi trường và sự phức tạp của nhiệm vụ). Lý thuyết thể chế và lý thuyết ngẫu nhiên cung cấp nền tảng lý thuyết vững chắc để phân tích mối quan hệ giữa các nhân tố này và việc thực hiện KTQTMT. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng các yếu tố này có tác động đáng kể đến quyết định của doanh nghiệp về việc áp dụng KTQTMT.

3.1. Nhóm nhân tố thuộc bối cảnh thể chế Institutional Context

Các nhân tố thuộc bối cảnh thể chế bao gồm áp lực cưỡng chế, áp lực quy chuẩn và áp lực mô phỏng. Áp lực cưỡng chế xuất phát từ các quy định pháp luật và yêu cầu của chính phủ. Áp lực quy chuẩn đến từ các chuẩn mực đạo đức và kỳ vọng của xã hội. Áp lực mô phỏng phát sinh khi doanh nghiệp bắt chước các hành vi thành công của các doanh nghiệp khác.

3.2. Nhóm nhân tố thuộc bối cảnh tổ chức Organizational Context

Các nhân tố thuộc bối cảnh tổ chức bao gồm nhận thức về sự biến động của môi trường kinh doanh, chiến lược môi trường và sự phức tạp của nhiệm vụ. Nhận thức về sự biến động của môi trường kinh doanh ảnh hưởng đến mức độ ưu tiên mà doanh nghiệp dành cho các vấn đề môi trường. Chiến lược môi trường xác định cách doanh nghiệp tiếp cận các vấn đề môi trường. Sự phức tạp của nhiệm vụ ảnh hưởng đến khả năng doanh nghiệp thực hiện KTQTMT.

3.3. Vai trò của lý thuyết thể chế và lý thuyết ngẫu nhiên

Lý thuyết thể chế và lý thuyết ngẫu nhiên cung cấp nền tảng lý thuyết vững chắc để phân tích mối quan hệ giữa các nhân tố này và việc thực hiện KTQTMT. Lý thuyết thể chế tập trung vào tác động của các yếu tố bên ngoài đến hành vi của tổ chức, trong khi lý thuyết ngẫu nhiên nhấn mạnh vai trò của các yếu tố bên trong.

IV. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Kế Toán Quản Trị Môi Trường

Để nâng cao hiệu quả của Kế toán quản trị môi trường tại các doanh nghiệp sản xuất ở Việt Nam, cần có các giải pháp đồng bộ từ cả phía chính phủ và doanh nghiệp. Chính phủ cần hoàn thiện khung pháp lý, tăng cường kiểm tra, giám sát và có các chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ xanh, sản xuất sạch hơn. Doanh nghiệp cần nâng cao nhận thức của đội ngũ quản lý, đào tạo nguồn nhân lực có kỹ năng chuyên môn về KTQTMT, xây dựng hệ thống thông tin môi trường đáng tin cậy và áp dụng các công cụ KTQTMT phù hợp với đặc thù của doanh nghiệp. Sự hợp tác giữa các bên liên quan (chính phủ, doanh nghiệp, tổ chức xã hội) là yếu tố then chốt để thúc đẩy KTQTMT và phát triển bền vững.

4.1. Vai trò của chính phủ trong việc thúc đẩy KTQTMT

Chính phủ cần hoàn thiện khung pháp lý về môi trường, tăng cường kiểm tra, giám sát việc thực hiện và có các chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ xanh, sản xuất sạch hơn. Các chính sách này có thể bao gồm ưu đãi thuế, hỗ trợ tài chính và cung cấp thông tin tư vấn.

4.2. Nâng cao năng lực của doanh nghiệp trong KTQTMT

Doanh nghiệp cần nâng cao nhận thức của đội ngũ quản lý về tầm quan trọng của KTQTMT, đào tạo nguồn nhân lực có kỹ năng chuyên môn về KTQTMT, xây dựng hệ thống thông tin môi trường đáng tin cậy và áp dụng các công cụ kế toán phù hợp với đặc thù của doanh nghiệp.

4.3. Hợp tác giữa các bên liên quan vì mục tiêu bền vững

Sự hợp tác giữa các bên liên quan (chính phủ, doanh nghiệp, tổ chức xã hội) là yếu tố then chốt để thúc đẩy KTQTMT và phát triển bền vững. Các bên cần phối hợp chặt chẽ để xây dựng các tiêu chuẩn môi trường, chia sẻ thông tin và kinh nghiệm, và hỗ trợ lẫn nhau trong việc thực hiện các hoạt động bảo vệ môi trường.

V. Nghiên Cứu Thực Tiễn về KTQTMT Kết Quả và Bài Học

Nghiên cứu thực tiễn về việc áp dụng Kế toán quản trị môi trường tại các doanh nghiệp sản xuất ở Việt Nam cho thấy rằng, việc thực hiện KTQTMT còn ở giai đoạn đầu, chủ yếu tập trung vào việc tuân thủ các quy định pháp luật. Các doanh nghiệp thường sử dụng các công cụ KTQTMT đơn giản như theo dõi chi phí môi trường. Tuy nhiên, những doanh nghiệp đã áp dụng KTQTMT một cách bài bản đã ghi nhận được những lợi ích đáng kể, chẳng hạn như giảm chi phí sản xuất, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và cải thiện hình ảnh thương hiệu. Các bài học kinh nghiệm từ các doanh nghiệp này có thể giúp các doanh nghiệp khác triển khai KTQTMT thành công hơn.

5.1. Thực trạng áp dụng KTQTMT tại doanh nghiệp Việt Nam

Nghiên cứu cho thấy rằng việc thực hiện KTQTMT tại các doanh nghiệp sản xuất ở Việt Nam còn ở giai đoạn đầu, chủ yếu tập trung vào việc tuân thủ các quy định pháp luật. Các doanh nghiệp thường sử dụng các công cụ kế toán đơn giản như theo dõi chi phí môi trường.

5.2. Lợi ích thu được từ việc áp dụng KTQTMT hiệu quả

Tuy nhiên, những doanh nghiệp đã áp dụng KTQTMT một cách bài bản đã ghi nhận được những lợi ích đáng kể, chẳng hạn như giảm chi phí sản xuất, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và cải thiện hình ảnh thương hiệu.

5.3. Bài học kinh nghiệm từ các doanh nghiệp thành công

Các bài học kinh nghiệm từ các doanh nghiệp thành công trong việc áp dụng KTQTMT có thể giúp các doanh nghiệp khác triển khai KTQTMT thành công hơn. Các bài học này bao gồm việc xây dựng văn hóa doanh nghiệp coi trọng môi trường, đào tạo nguồn nhân lực chuyên môn và lựa chọn các công cụ KTQTMT phù hợp.

VI. Tương Lai Kế Toán Quản Trị Môi Trường Xu Hướng và Cơ Hội

Trong tương lai, Kế toán quản trị môi trường sẽ đóng vai trò ngày càng quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển bền vững tại các doanh nghiệp sản xuất ở Việt Nam. Xu hướng sản xuất xanh, kinh tế tuần hoàn và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp sẽ thúc đẩy các doanh nghiệp áp dụng KTQTMT rộng rãi hơn. Các công cụ KTQTMT sẽ ngày càng được hoàn thiện và tích hợp sâu hơn vào hệ thống quản lý của doanh nghiệp. Chính sách môi trường của chính phủ cũng sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng và hỗ trợ sự phát triển của KTQTMT.

6.1. Xu hướng phát triển của sản xuất xanh và kinh tế tuần hoàn

Xu hướng sản xuất xanh, kinh tế tuần hoàn và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp sẽ thúc đẩy các doanh nghiệp áp dụng KTQTMT rộng rãi hơn. Các doanh nghiệp sẽ phải tìm cách giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường trong suốt vòng đời sản phẩm.

6.2. Sự hoàn thiện của các công cụ kế toán quản trị môi trường

Các công cụ kế toán KTQTMT sẽ ngày càng được hoàn thiện và tích hợp sâu hơn vào hệ thống quản lý của doanh nghiệp. Các công cụ này sẽ giúp doanh nghiệp thu thập, phân tích và sử dụng thông tin môi trường một cách hiệu quả hơn.

6.3. Vai trò của chính sách môi trường trong tương lai

Chính sách môi trường của chính phủ cũng sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng và hỗ trợ sự phát triển của KTQTMT. Các chính sách này cần tạo ra một môi trường kinh doanh thuận lợi cho các doanh nghiệp hoạt động có trách nhiệm với môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong kỷ nguyên công nghiệp hóa hiện đại, biến đổi khí hậu và suy thoái hệ sinh thái đã đưa phát triển bền vững trở thành ưu tiên chiến lược của toàn cầu. Phát triển bền vững được định nghĩa kinh điển là “sự phát triển có thể đáp ứng được những nhu cầu hiện tại mà không ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai” (Keeble, 1988, tr. viii). Đối với các nền kinh tế đang chuyển đổi như Việt Nam, mâu thuẫn giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế và yêu cầu bảo vệ môi trường ngày càng trở nên gay gắt. Theo báo cáo hiện trạng môi trường quốc gia của Bộ Tài nguyên và Môi trường (2016, tr. 28), “Ô nhiễm đất do chất thải từ các hoạt động công nghiệp, xây dựng, sinh hoạt thể hiện rõ nhất ở các vùng ven các đô thị lớn hoặc các vùng tập trung các hoạt động sản xuất công nghiệp, khai khoáng”, với lượng xả thải bình quân mỗi ngày tại các khu, cụm công nghiệp lên tới 30.000 tấn chất thải rắn, lỏng, khí và chất thải nguy hại. Đặc biệt, Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam – khu vực động lực đóng góp 60% ngân sách quốc gia, thu hút hơn 50% tổng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và đạt tốc độ tăng trưởng sản xuất công nghiệp bình quân 10,23%/năm (Bùi Ngọc Hiền, 2017; Nguyễn Chí Hải và Huỳnh Ngọc Chương, 2018) – đang đối mặt với tình trạng ô nhiễm không khí và nguồn nước vượt quy chuẩn từ 4 đến 5 lần (Huỳnh Đức Thiện và Trần Hán Biên, 2012).

Để giải quyết bài toán cân bằng giữa hiệu quả kinh tế và trách nhiệm sinh thái, Kế toán quản trị môi trường (Environmental Management Accounting - EMA) nổi lên như một công cụ quản trị chiến lược đột phá. Theo Liên đoàn Kế toán Quốc tế (IFAC, 2005, tr. 19), KTQTMT là hệ thống "quản lý hiệu quả môi trường và kinh tế thông qua việc thực hiện các hệ thống kế toán liên quan đến môi trường". Tuy nhiên, việc áp dụng KTQTMT tại các nước đang phát triển còn hết sức sơ khai và phân mảnh (Herzig và cộng sự, 2012). Tại Việt Nam, các nghiên cứu trước đây chủ yếu dừng lại ở mức độ khảo lược lý thuyết hoặc tiếp cận đơn ngành như gạch men, thép, chế biến dầu khí (Phạm Thị Bích Chi và cộng sự, 2016; Nguyễn Thị Nga, 2016; Hoàng Thị Bích Ngọc, 2017). Tồn tại một khoảng trống nghiên cứu sâu sắc về mô hình tổng thể đánh giá các nhân tố đa tầng tác động đến hành vi thực hiện KTQTMT trên diện rộng.

Luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Kế toán (Mã số: 9340301) của tác giả Nguyễn Thị Hằng Nga, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Phạm Ngọc Toàn và TS. Trần Anh Hoa tại Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh (UEH, 2019), mang tên: "Các nhân tố ảnh hưởng đến thực hiện Kế toán quản trị môi trường tại các doanh nghiệp sản xuất ở Việt Nam – Nghiên cứu cho các tỉnh thành khu vực phía Nam", đã giải quyết trực diện khoảng trống khoa học này. Luận án đặt ra hai câu hỏi nghiên cứu trọng tâm:

1. Những nhân tố nào thuộc bối cảnh thể chế và bối cảnh tổ chức ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp đến việc thực hiện KTQTMT tại các doanh nghiệp sản xuất phía Nam?
2. Mức độ tác động cụ thể của từng nhân tố và cơ chế truyền dẫn qua các biến trung gian diễn ra như thế nào?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự giao thoa giữa Lý thuyết Thể chế (Institutional Theory - DiMaggio & Powell, 1983) và Lý thuyết Ngẫu nhiên (Contingency Theory - Chenhall, 2003). Hệ thống 10 giả thuyết nghiên cứu được thiết lập chặt chẽ bao gồm 6 giả thuyết tác động trực tiếp ($H_1$ đến $H_6$) và 4 giả thuyết tác động gián tiếp ($H_7$ đến $H_{10}$) thông qua các biến trung gian:

• $H_1$: Áp lực cưỡng ép (Coercive Pressure - ALCE) tác động cùng chiều đến thực hiện KTQTMT.
• $H_2$: Áp lực quy chuẩn (Normative Pressure - ALQC) tác động cùng chiều đến thực hiện KTQTMT.
• $H_3$: Áp lực mô phỏng (Mimetic Pressure - ALMP) tác động cùng chiều đến thực hiện KTQTMT.
• $H_4$: Nhận thức về sự biến động của môi trường kinh doanh (Business Environmental Uncertainty - BEU) tác động cùng chiều đến thực hiện KTQTMT.
• $H_5$: Chiến lược môi trường (Environmental Strategy - CLMT) tác động cùng chiều đến thực hiện KTQTMT.
• $H_6$: Sự phức tạp của nhiệm vụ (Task Complexity) tác động cùng chiều đến thực hiện KTQTMT.
• $H_7$: ALCE tác động gián tiếp đến thực hiện KTQTMT qua vai trò trung gian của ALQC.
• $H_8$: ALQC tác động gián tiếp đến thực hiện KTQTMT qua vai trò trung gian của ALMP.
• $H_9$: Sự biến động của môi trường kinh doanh tác động gián tiếp đến thực hiện KTQTMT qua vai trò trung gian của ALMP.
• $H_{10}$: Sự biến động của môi trường kinh doanh tác động gián tiếp đến thực hiện KTQTMT qua vai trò trung gian của Chiến lược môi trường.

Nghiên cứu được triển khai trên phạm vi các doanh nghiệp sản xuất tại các địa bàn công nghiệp trọng điểm phía Nam (TP.HCM, Bình Dương, Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu, Long An,...) trong giai đoạn từ tháng 12/2014 đến tháng 04/2018, mang lại đóng góp mang tính tiên phong cả về mặt lý luận và thực tiễn cho hệ thống kế toán doanh nghiệp Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về KTQTMT phản ánh hai dòng nghiên cứu chính:

1. Dòng nghiên cứu chuẩn tắc và hướng dẫn kỹ thuật: Tập trung vào việc định hình khung khái niệm, nhận diện chi phí và kỹ thuật hạch toán thông tin môi trường vật chất và tiền tệ. Tiêu biểu là các hướng dẫn của Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ (USEPA, 1995), Ủy ban Phát triển Bền vững Liên Hợp Quốc (UNDSD, 2001), và Liên đoàn Kế toán Quốc tế (IFAC, 2005). Các công cụ chuyên sâu như Kế toán chi phí dòng nguyên vật liệu (Material Flow Cost Accounting - MFCA), Kế toán chi phí vòng đời (Life Cycle Costing - LCC), và Phân bổ chi phí trên cơ sở hoạt động (Activity-Based Costing - ABC) đã được chuẩn hóa bởi Schaltegger và Burritt (2002, 2017) cùng Bộ Môi trường CHLB Đức (FEM, 2003). Tại Việt Nam, nhóm nghiên cứu chuẩn tắc bao gồm Nguyễn Chí Quang (2003), Trần Thị Hồng Mai (2012), Võ Văn Nhị và Nguyễn Thị Đức Loan (2013), Huỳnh Đức Lộng (2015, 2016).

2. Dòng nghiên cứu thực nghiệm và các yếu tố quyết định: Khảo sát mức độ ứng dụng và các tiền tố thúc đẩy KTQTMT trong tổ chức. Điển hình là các công trình của Bartolomeo và cộng sự (2000) khảo sát 84 doanh nghiệp tại 4 quốc gia châu Âu (Đức, Ý, Hà Lan, Anh); Kokubu và cộng sự (2003), Kokubu và Nashioka (2006, 2008) tại Nhật Bản; Ferreira và cộng sự (2010), Christ và Burritt (2013) tại Úc; Ambe (2007) tại Nam Phi; Alkisher (2013) tại Libya; Jamil và cộng sự (2015) tại Malaysia.

Điểm nổi bật trong bức tranh y văn là tồn tại nhiều mâu thuẫn học thuật gay gắt chưa có lời giải đáp thống nhất:

• Về Áp lực cưỡng ép (ALCE): Trong khi Kokubu và Nashioka (2006) tại Nhật Bản, Ambe (2007) và Alkisher (2013) khẳng định sự cưỡng chế pháp lý là động lực tối thượng, thì Jalaludin và cộng sự (2011) khi nghiên cứu các trường đại học tại Úc lại kết luận ALCE không tạo ra tác động có ý nghĩa thống kê.
• Về Áp lực quy chuẩn (ALQC) và Mô phỏng (ALMP): Chang (2007) và Jamil và cộng sự (2015) cho thấy các chuẩn mực nghề nghiệp và hành vi bắt chước không thúc đẩy KTQTMT tại các doanh nghiệp vừa và nhỏ, đối lập hoàn toàn với phát hiện của Qian (2007) và Alkisher (2013).
• Về Biến động môi trường kinh doanh và Sự phức tạp nhiệm vụ: Chenhall (2003) xem biến động môi trường là nhân tố ngẫu nhiên cốt lõi, nhưng Osborn (2005) và Phạm Thị Bích Chi và cộng sự (2016) không tìm thấy mối liên hệ thực nghiệm. Tương tự, Keit (2011) và Kotzee (2014) cho rằng sự phức tạp của nhiệm vụ cản trở kế toán môi trường, ngược lại với luận điểm công nghệ phức tạp đòi hỏi nhiều thông tin quản trị hơn của Qian (2007).

Luận án của Nguyễn Thị Hằng Nga đã định vị chính xác vị thế học thuật bằng cách bắc cầu liên kết hai bối cảnh thể chế và tổ chức, vượt qua các hạn chế của những nghiên cứu đơn lẻ mang tính phân tích hồi quy tuyến tính cổ điển (OLS) bằng cách áp dụng mô hình phương trình cấu trúc (Structural Equation Modeling - SEM) để kiểm định đồng thời các tác động trực tiếp và mạng lưới tác động gián tiếp đa chiều.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại bước tiến quan trọng trong việc mở rộng và tích hợp hai nền tảng lý thuyết lớn trong khoa học quản trị:

1. Lý thuyết Thể chế (DiMaggio & Powell, 1983; Scott, 1995): Luận án chứng minh rằng hành vi áp dụng KTQTMT không đơn thuần là sự đáp ứng thụ động trước chế tài pháp lý mà là kết quả của một quá trình đồng hóa thể chế (Institutional Isomorphism) phức hợp, trong đó áp lực cưỡng ép tạo tiền đề kích hoạt chuẩn mực nghề nghiệp, từ đó lan tỏa thành áp lực mô phỏng giữa các doanh nghiệp cùng ngành.
2. Lý thuyết Ngẫu nhiên (Chenhall, 2003; Lawrence & Lorsch, 1986; Thompson, 1967): Nghiên cứu làm sáng tỏ rằng hệ thống KTQTMT là một cấu trúc thích ứng có điều kiện. Khi doanh nghiệp đối mặt với sự biến động bất định từ thị trường và tính chất công nghệ chế tạo phức tạp, nhu cầu xử lý thông tin phi tài chính gia tăng đột biến, thúc đẩy doanh nghiệp thiết kế hệ thống kế toán chi phí môi trường tương thích.
3. Cơ chế chuyển giao liên lý thuyết (Inter-theoretical Interface): Đóng góp lý thuyết đột phá nhất của luận án là thiết lập mắt xích liên kết giữa bối cảnh tổ chức (Lý thuyết Ngẫu nhiên) và bối cảnh thể chế (Lý thuyết Thể chế). Cụ thể, nhận thức của nhà quản trị về sự biến động của môi trường kinh doanh không chỉ tác động trực tiếp đến KTQTMT mà còn tác động gián tiếp thông qua việc kích thích doanh nghiệp chủ động tìm kiếm các mô hình chuẩn mực từ đối thủ cạnh tranh (Áp lực mô phỏng) và chủ động tái định vị Chiến lược môi trường.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp toàn diện 4 nhóm lý thuyết: Lý thuyết Thể chế, Lý thuyết Ngẫu nhiên, Lý thuyết Các bên liên quan (Freeman, 1984) và Lý thuyết Hợp pháp (Suchman, 1995; Brown & Deegan, 1998). Mô hình nghiên cứu cấu trúc phân định rõ ràng các ranh giới điều kiện (Boundary conditions):

• Thực hiện KTQTMT: Đo lường thông qua mức độ thu thập, xử lý, phân tích thông tin chi phí môi trường bằng tiền tệ (Monetary EMA - MEMA) và vật chất (Physical EMA - PEMA), cùng mức độ lập báo cáo phục vụ kiểm soát nội bộ.
• Nhóm biến thể chế: Gồm Áp lực cưỡng ép (thanh tra, xử phạt, quy định khí thải), Áp lực quy chuẩn (chuẩn mực ISO 14001, hướng dẫn của hiệp hội nghề nghiệp kế toán), Áp lực mô phỏng (sức ép từ các doanh nghiệp dẫn đầu ngành).
• Nhóm biến tổ chức: Gồm Sự biến động môi trường kinh doanh (tính khó đoán của thị trường và chính sách), Chiến lược môi trường (chủ động ngăn ngừa ô nhiễm thay vì kiểm soát cuối đường ống), và Sự phức tạp của nhiệm vụ (độ phức tạp của quy trình công nghệ và dòng nguyên liệu).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan thực chứng (Positivism) kết hợp với hậu thực chứng (Post-positivism), sử dụng thiết kế nghiên cứu hỗn hợp tuần tự (Sequential Mixed Methods Research Design) gồm hai giai đoạn độc lập nhưng bổ trợ chặt chẽ:

1. Nghiên cứu định tính thăm dò: Sử dụng kỹ thuật phỏng vấn bán cấu trúc sâu với các chuyên gia đầu ngành (bao gồm nhà quản lý doanh nghiệp, kế toán trưởng, thanh tra môi trường và học giả chuyên ngành kế toán) nhằm điều chỉnh, bổ sung các thang đo quốc tế cho phù hợp với đặc thù thể chế kinh tế Việt Nam.
2. Nghiên cứu định lượng chính thức: Sử dụng kỹ thuật khảo sát diện rộng bằng bảng câu hỏi cấu trúc, kiểm định mô hình đo lường và mô hình cấu trúc tuyến tính thông qua phần mềm SPSS và AMOS.

Quy trình nghiên cứu và kiểm soát chất lượng

• Chiến lược chọn mẫu: Mẫu khảo sát được lựa chọn theo phương pháp thuận tiện có phân tầng theo ngành nghề và địa bàn tại các tỉnh, thành phố thuộc Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam (TP.HCM, Bình Dương, Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu,...). Tiêu chí chọn mẫu xác định rõ đối tượng trả lời phiếu là Kế toán trưởng, Kế toán tổng hợp hoặc Giám đốc/Phó Giám đốc phụ trách sản xuất/môi trường - những người nắm giữ thông tin chuẩn xác nhất về hệ thống kế toán và hoạt động sinh thái của doanh nghiệp.
• Kiểm định thang đo: Tất cả các khái niệm nghiên cứu đều được đo lường bằng thang đo khoảng Likert 5 điểm. Quy trình phân tích dữ liệu trải qua các bước kiểm định độ tin cậy nhất quán nội tại bằng hệ số Cronbach’s Alpha (yêu cầu $\alpha \ge 0,70$; hệ số tương quan biến - tổng $\ge 0,30$), phân tích nhân tố khám phá (Exploratory Factor Analysis - EFA với phép trích Principal Axis Factoring và phép xoay Promax/Varimax), tiếp nối bởi phân tích nhân tố khẳng định (Confirmatory Factor Analysis - CFA) nhằm thẩm định giá trị hội tụ (Convergent Validity: $CR \ge 0,70; AVE \ge 0,50$), giá trị phân biệt (Discriminant Validity) và độ phù hợp tổng thể của mô hình ($Chi-square/df \le 3; CFI, TLI \ge 0,90; RMSEA \le 0,08$).

Phân tích định lượng và Robustness Checks

Luận án áp dụng kỹ thuật Mô hình hóa phương trình cấu trúc (SEM) để kiểm định đồng thời các mối quan hệ tác động trực tiếp và gián tiếp. Độ vững (Robustness) của mô hình được kiểm định nghiêm ngặt bằng kỹ thuật tái chọn mẫu Bootstrap với số lượng mẫu lặp lại $N = 500$. Độ chệch (Bias) của các ước lượng tham số đạt mức rất nhỏ (tiệm cận 0) với mức ý nghĩa thống kê $p < 0,05$, khẳng định mô hình lý thuyết đạt độ tin cậy vững chắc. Phân tích phương sai một yếu tố (One-Way ANOVA) và kiểm định tính đồng nhất của phương sai (Levene Test) được thực hiện để đánh giá sự khác biệt trong thực hiện KTQTMT theo các đặc trưng nhân khẩu học doanh nghiệp: ngành nghề sản xuất, quy mô tổng tài sản, và hình thức sở hữu.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích định lượng SEM trên tập dữ liệu chính thức đã mang lại những phát hiện thực nghiệm có giá trị cao:

1. Xác nhận vai trò chi phối của bối cảnh thể chế: Cả ba áp lực thể chế gồm Áp lực cưỡng ép (ALCE), Áp lực quy chuẩn (ALQC), và Áp lực mô phỏng (ALMP) đều có tác động tích cực có ý nghĩa thống kê ($p < 0,001$) đến việc thực hiện KTQTMT. Trong đó, ALCE thể hiện trọng số chuẩn hóa tác động mạnh nhất, chứng minh rằng sự kiểm soát nghiêm ngặt của cơ quan quản lý môi trường và các chế tài xử phạt là động lực tiên quyết buộc doanh nghiệp sản xuất tại Việt Nam phải tổ chức thu thập dữ liệu chi phí môi trường.
2. Khẳng định tính tương thích của bối cảnh tổ chức: Chiến lược môi trường (CLMT), Nhận thức về sự biến động của môi trường kinh doanh (BEU), và Sự phức tạp của nhiệm vụ đều tác động cùng chiều có ý nghĩa thống kê đến thực hiện KTQTMT. Doanh nghiệp theo đuổi chiến lược môi trường chủ động (Proactive Environmental Strategy) có mức độ thực hành KTQTMT vượt trội so với doanh nghiệp bị động.
3. Phát hiện nghịch đảo đầy bất ngờ về "Sự phức tạp của nhiệm vụ": Trái ngược với các nghiên cứu trước đây tại các nước phát triển như Keit (2011), Dikgwatlhe (2013) và Kotzee (2014) - vốn cho rằng quy trình phức tạp gây trở ngại cho việc áp dụng kế toán môi trường - luận án chứng minh tại Việt Nam, sự phức tạp của nhiệm vụ sản xuất lại thúc đẩy mạnh mẽ nhu cầu thực hiện KTQTMT. Khi quy trình công nghệ càng đa dạng và dòng nguyên vật liệu qua nhiều công đoạn phân tách, nhà quản trị càng có nhu cầu cấp thiết sử dụng các công cụ như MFCA và ABC để bóc tách các chi phí môi trường ẩn nằm lẫn trong chi phí sản xuất chung.
4. Xác nhận 4 cơ chế tác động gián tiếp (Mediation Pathways): Kiểm định SEM xác nhận sự tồn tại vững chắc của các hiệu ứng trung gian:
   • ALCE tác động lan tỏa qua ALQC đến KTQTMT.
   • ALQC kích hoạt ALMP thúc đẩy KTQTMT.
   • Sự biến động của môi trường kinh doanh thúc đẩy hành vi mô phỏng (ALMP) và định hình Chiến lược môi trường (CLMT), từ đó gián tiếp nâng cao mức độ thực hiện KTQTMT.
5. Sự phân hóa hành vi theo đặc tính doanh nghiệp (ANOVA): Kết quả phân tích ANOVA cho thấy có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mức độ thực hiện KTQTMT giữa các nhóm hình thức sở hữu (các doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài FDI và công ty cổ phần niêm yết thực hiện KTQTMT cao hơn đáng kể so với các doanh nghiệp tư nhân vừa và nhỏ) và giữa các ngành nghề có độ nhạy cảm môi trường cao (hóa chất, dệt may, thuộc da, chế biến cao su) so với các ngành lắp ráp cơ khí thông thường.

Implications đa chiều

• Hàm ý phát triển lý thuyết: Kết hợp thành công Lý thuyết Thể chế và Lý thuyết Ngẫu nhiên thành một mô hình giải thích thống nhất, mở rộng biên độ lý thuyết kế toán quản trị trong bối cảnh các nền kinh tế đang phát triển có thể chế chuyển đổi.
• Hàm ý phương pháp luận: Cung cấp một bộ thang đo chuẩn hóa đã được kiểm định giá trị hội tụ, phân biệt và độ tin cậy thông qua CFA/SEM, tạo tiền đề phương pháp luận chuẩn xác cho các nghiên cứu tiếp theo về kế toán bền vững tại khu vực Đông Nam Á.
• Hàm ý thực tiễn cho doanh nghiệp:
  • Doanh nghiệp sản xuất cần chuyển đổi nhận thức: chi phí bảo vệ môi trường không phải là "gánh nặng tiêu hao lợi nhuận" mà là "khoản đầu tư chiến lược sinh lời", giúp giảm thiểu thất thoát nguyên nhiên vật liệu đầu vào và tối ưu hóa chuỗi giá trị.
  • Tích hợp hệ thống thông tin kế toán môi trường vật chất (PEMA - đo lường dòng năng lượng, nước, phế thải) với hệ thống thông tin kế toán tiền tệ (MEMA - chi phí xử lý chất thải, thuế tài nguyên, phí bảo vệ môi trường, chi phí khấu hao thiết bị lọc khí) ngay trong hệ thống hoạch định nguồn lực doanh nghiệp (ERP).
  • Áp dụng kỹ thuật Hạch toán chi phí dòng vật liệu (MFCA theo tiêu chuẩn ISO 14051) nhằm minh bạch hóa chi phí dòng sản phẩm dương (chất thải hữu ích) và sản phẩm âm (chất thải phát sinh).
• Hàm ý chính sách cho cơ quan quản lý nhà nước:
  • Bộ Tài chính: Cần sớm nghiên cứu ban hành Thông tư hướng dẫn riêng về hạch toán Kế toán môi trường và Kế toán quản trị môi trường cho các doanh nghiệp sản xuất, thiết lập tài khoản chi tiết theo dõi chi phí môi trường trong Hệ thống tài khoản kế toán doanh nghiệp.
  • Bộ Tài nguyên và Môi trường: Tăng cường hiệu lực thực thi pháp luật môi trường, xây dựng cơ sở dữ liệu công khai về mức độ xả thải của doanh nghiệp để tạo áp lực quy chuẩn xã hội; đồng thời thiết kế các gói ưu đãi tín dụng xanh và miễn giảm thuế đối với các doanh nghiệp áp dụng hệ thống kế toán quản trị môi trường đạt chuẩn.
  • Các Hiệp hội nghề nghiệp (VAA, VACPA, VCCI): Tổ chức các chương trình đào tạo chứng chỉ chuyên sâu về KTQTMT, chuyển giao các bộ công cụ thực hành mẫu cho các doanh nghiệp sản xuất vừa và nhỏ.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu khoa học cần được khắc phục trong tương lai:

1. Giới hạn không gian địa lý: Nghiên cứu chỉ giới hạn trong phạm vi các doanh nghiệp sản xuất tại các tỉnh thành thuộc Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam. Mặc dù đây là khu vực đại diện kinh tế lớn nhất cả nước, tính khái quát hóa cho toàn bộ các vùng kinh tế khác (như Vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc hay Miền Trung) vẫn cần được kiểm chứng thêm.
2. Giới hạn về loại hình doanh nghiệp: Luận án chỉ tập trung vào khối doanh nghiệp sản xuất, chưa khảo sát khối doanh nghiệp thương mại - dịch vụ (du lịch, logistics, bệnh viện, khách sạn) - những ngành cũng đang chịu áp lực chuyển đổi xanh sâu sắc.
3. Thiết kế nghiên cứu cắt ngang (Cross-sectional Design): Dữ liệu thu thập tại một thời điểm duy nhất trong giai đoạn 2014-2018 chưa phản ánh được tiến trình biến động động thái (Dynamic evolution) của hệ thống kế toán theo sự thay đổi của chính sách pháp luật theo thời gian.
4. Thiên lệch tự đánh giá (Self-reported Bias): Phương pháp khảo sát bằng bảng câu hỏi gửi đến nhà quản trị có thể tiềm ẩn sai số chủ quan do xu hướng trả lời theo chuẩn mực mong đợi của xã hội (Social Desirability Bias).

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng quy mô và so sánh quốc tế: Thực hiện nghiên cứu so sánh đối chiếu (Comparative Study) giữa Việt Nam và các quốc gia trong khối ASEAN (như Thái Lan, Malaysia, Indonesia) để phân tích tác động của các thể chế kinh tế - chính trị khác nhau.
• Thiết kế nghiên cứu theo chiều dọc (Longitudinal Research): Thu thập dữ liệu bảng (Panel Data) qua nhiều năm để theo dõi sự thay đổi trong hành vi áp dụng KTQTMT trước và sau khi ban hành các luật môi trường mới.
• Tích hợp các lý thuyết hành vi hiện đại: Vận dụng Lý thuyết Hành vi có kế hoạch (Theory of Planned Behavior - TPB) hoặc Lý thuyết Năng lực động (Dynamic Capabilities Theory) để phân tích sâu hơn về phẩm chất cá nhân của CEO/CFO đối với sự đổi mới kế toán.
• Mở rộng sang Hạch toán phát thải Carbon (Carbon Accounting): Nghiên cứu phương pháp tích hợp đo lường dấu chân carbon (Carbon Footprint) và chi phí tín chỉ carbon vào hệ thống KTQTMT trong bối cảnh thực hiện cam kết Net Zero 2050.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án là một trong những công trình tiên phong tại Việt Nam áp dụng mô hình cấu trúc SEM để phân tích KTQTMT một cách có hệ thống. Công trình mở ra tiền đề cho hàng loạt luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ và các bài báo khoa học xuất bản trên các tạp chí chuyên ngành uy tín trong nước và quốc tế thuộc danh mục Scopus/ISI.
• Tác động chuyển đổi công nghiệp: Đóng vai trò là cẩm nang dẫn đường cho các hiệp hội ngành nghề chế biến, dệt may, hóa chất, bao bì trong việc tái cấu trúc hệ thống quản trị chi phí, nhận diện hàng tỷ đồng chi phí lãng phí nguyên vật liệu bị "chôn vùi" trong các khoản chi phí sản xuất chung.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng sắc bén cho các cơ quan hoạch định chính sách của Chính phủ, Bộ Tài chính và Bộ TN&MT trong việc sửa đổi Luật Bảo vệ Môi trường và hoàn thiện Chiến lược Tăng trưởng Xanh Quốc gia giai đoạn 2021-2030.
• Lợi ích xã hội và môi trường: Gián tiếp thúc đẩy việc cắt giảm hàng ngàn tấn chất thải công nghiệp độc hại xả ra lưu vực sông Đồng Nai, sông Sài Gòn, góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng dân cư đô thị.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học giả: Tiếp cận một khung lý thuyết tích hợp chuẩn mực, bộ công cụ thang đo đã được kiểm định độ tin cậy khắt khe và phương pháp xử lý dữ liệu định lượng tiên tiến để kế thừa cho các công trình nghiên cứu tiếp nối.
• Ban Giám đốc, Kế toán trưởng và Giám đốc Tài chính (CFO): Nắm bắt phương pháp khoa học để nhận diện chính xác các dòng chi phí môi trường, phân bổ giá thành sản phẩm chuẩn xác, từ đó ra quyết định đầu tư công nghệ xanh mang lại hiệu quả hoàn vốn cao.
• Các Nhà hoạch định chính sách: Có được bằng chứng thực nghiệm rõ ràng về việc các công cụ kinh tế và chế tài pháp lý tác động cụ thể như thế nào đến hành vi của doanh nghiệp, giúp thiết kế chính sách môi trường trúng đích và hiệu quả.
• Tổ chức tài chính và Nhà đầu tư: Sử dụng các chỉ số KTQTMT như một tiêu chí cốt lõi trong thẩm định tín dụng xanh và đánh giá rủi ro quản trị môi trường (ESG) của các dự án công nghiệp.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc tích hợp thành công Lý thuyết Thể chế (Institutional Theory) và Lý thuyết Ngẫu nhiên (Contingency Theory) thành một mô hình nhân quả đa tầng, khám phá mối liên hệ tương tác xuyên bối cảnh: sự biến động của môi trường kinh doanh (yếu tố ngẫu nhiên nội tại) kích hoạt áp lực mô phỏng và định hình chiến lược môi trường (yếu tố thể chế), từ đó quyết định mức độ thực hiện KTQTMT.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các nghiên cứu trước đây? Khác với các nghiên cứu trước tại Việt Nam chủ yếu dùng hồi quy OLS đơn tuyến hoặc chỉ dừng lại ở phân tích khám phá EFA (như Phạm Thị Bích Chi và cộng sự, 2016; Nguyễn Thị Nga, 2016), luận án áp dụng quy trình nghiên cứu hỗn hợp tuần tự kết hợp phỏng vấn sâu chuyên gia với kỹ thuật SEM trên AMOS và kiểm định lặp mẫu Bootstrap $N=500$, cho phép đo lường đồng thời sai số đo lường và các hiệu ứng tác động trung gian gián tiếp phức tạp.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất trong nghiên cứu? Phát hiện về tác động cùng chiều có ý nghĩa thống kê của "Sự phức tạp của nhiệm vụ" đối với việc thực hiện KTQTMT. Trong khi y văn thế giới tại các nước phát triển (Keit, 2011; Kotzee, 2014) cho rằng tính phức tạp gây cản trở áp dụng, thì tại các doanh nghiệp sản xuất Việt Nam, quy trình công nghệ càng phức tạp lại càng là động lực kích thích doanh nghiệp áp dụng KTQTMT để kiểm soát thất thoát chi phí ẩn.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) không? Có. Luận án cung cấp chi tiết toàn bộ bảng câu hỏi khảo sát chuẩn hóa với hệ thống thang đo Likert 5 điểm cho từng biến quan sát, quy trình mã hóa dữ liệu, các tiêu chí đánh giá độ tin cậy Cronbach's Alpha, ma trận xoay nhân tố EFA/CFA và cú pháp phân tích SEM, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập dễ dàng tái lập và kiểm chứng trên các tập dữ liệu mới.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào? Chương trình nghiên cứu thập kỷ tới tập trung vào: (1) Mở rộng KTQTMT sang Kế toán phát thải Carbon (Carbon Accounting) và Kế toán chi phí đa dạng sinh học; (2) Tích hợp Trí tuệ nhân tạo (AI) và Internet vạn vật (IoT) trong việc tự động hóa thu thập dữ liệu dòng vật liệu PEMA theo thời gian thực; (3) Nghiên cứu cơ chế tác động của KTQTMT đến việc nâng cao điểm số xếp hạng ESG và giá trị vốn hóa của doanh nghiệp trên thị trường chứng khoán.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Hằng Nga là một công trình nghiên cứu công phu, nghiêm túc và chuẩn mực về Kế toán quản trị môi trường tại Việt Nam. Tựu trung lại, công trình đạt được 6 đóng góp cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và bức tranh y văn quốc tế về KTQTMT và các mô hình tiền tố quyết định hành vi kế toán môi trường.
2. Xây dựng và kiểm định thành công mô hình tích hợp giữa Lý thuyết Thể chế và Lý thuyết Ngẫu nhiên, giải quyết thỏa đáng các mâu thuẫn học thuật tồn tại trong y văn quốc tế.
3. Xác lập bộ thang đo chuẩn hóa đo lường các nhân tố thể chế, tổ chức và mức độ thực hiện KTQTMT tương thích với ngữ cảnh kinh tế chuyển đổi tại Việt Nam.
4. Minh chứng bằng thực nghiệm khoa học vai trò chi phối của Áp lực cưỡng ép, Chiến lược môi trường và phát hiện mới về tác động tích cực của Sự phức tạp của nhiệm vụ.
5. Làm sáng tỏ mạng lưới tác động gián tiếp thông qua các biến trung gian (ALQC, ALMP, CLMT) trong việc truyền dẫn động lực thực hiện KTQTMT.
6. Đề xuất hệ thống giải pháp và hàm ý chính sách mang tính khả thi cao, mở ra bước chuyển biến mới cho việc chuẩn hóa hệ thống kế toán doanh nghiệp hướng tới phát triển bền vững và tăng trưởng xanh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 trình bày: (1) Các nghiên cứu về KTQTMT và (2) Các nghiên cứu về nhân tố ảnh hưởng đến thực hiện KTQTMT. Đối với nội dung các nghiên cứu về KTQTMT, tác giả phân nhóm thành 2 dòng nghiên cứu cơ bản là (1) Các nghiên cứu hướng dẫn thực hiện KTQTMT; (2) Các nghiên cứu vận dụng KTQTMT trong các tổ chức khác nhau. Trong mỗi dòng nghiên cứu đều bao gồm các nghiên cứu trên thế giới và các nghiên cứu trong nước. Đối với nội dung các nghiên cứu về nhân tố ảnh hưởng đến thực hiện KTQTMT, tác giả khảo lược các nghiên cứu trước theo từng nhân tố có khả năng ảnh hưởng đến thực hiện KTQTMT.

Và vì khảo lược theo từng nhân tố nên tác giả không phân chia thành các nghiên cứu trên thế giới và các nghiên cứu ở trong nước. Trên cơ sở lược khảo các nghiên cứu trước, tác giả rút ra các nhận xét về các nghiên cứu đã thực hiện, xác định khe hổng nghiên cứu từ đó hình thành nên định hướng cho nghiên cứu.1 CÁC NGHIÊN CỨU VỀ KẾ TOÁN QUẢN TRỊ MÔI TRƯỜNG Tại các quốc gia phát triển KTQTMT nhận được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, đặc biệt là trong giai đoạn từ 1997 đến nay (Schaltegger và cộng sự, 2011). Các nghiên cứu chung về KTQTMT, bao gồm hai dòng nghiên cứu chính là các nghiên cứu hướng dẫn thực hiện KTQTMT và các nghiên cứu vận dụng KTQTMT tại một đơn vị, tổ chức cụ thể. Phần dưới đây trình bày lược khảo một số nghiên cứu tiêu biểu thuộc hai dòng nghiên cứu chính này.1 Các nghiên cứu hướng dẫn thực hiện KTQTMT 1.1 Các nghiên cứu trên thế giới Những nghiên cứu hướng dẫn thực hiện KTQTMT đã trình bày khái niệm, các tiêu thức phân loại thông tin MT, phương pháp xác định CP, thu nhập (TN) MT và các hướng dẫn về KTQTMT.

Có thể kể đến các nghiên cứu tiêu biểu như: Ủy ban Bảo vệ môi trường Mỹ USEPA (1995); Sefcek và cộng sự (1997); Elkington (1997); Ủy ban phát triển bền vững của Liên hiệp quốc UNDSD (2001); Burritt và cộng sự (2002); Lamberton (2005); IFAC (2005). Các nghiên cứu này đã trình bày 2 nhiều khái niệm về KTQTMT và hiện nay vẫn chưa có khái niệm được thống nhất chung. Tuy nhiên, những khái niệm do UNDSD (2001) và khái niệm do IFAC (2005) đề xuất được sử dụng nhiều trong các nghiên cứu về KTQTMT (Schaltegger và cộng sự, 2011). Thuộc nhóm các nghiên cứu hướng dẫn thực hiện KTQTMT còn có các nghiên cứu về phương pháp xác định CPMT.

Trong đó có thể kể đến các dòng nghiên cứu như: (1) Kế toán chi phí (KTCP) theo dòng vật liệu (UNDSD, 2001; Bộ Môi trường Đức FEM, 2003; IFAC, 2005; Schaltegger và Buritt, 2017); (2) KTCP theo chu kỳ sống (Parker, 2000; Schaltegger và Buritt, 2017), (3) KTCP theo mức độ hoạt động (Stuart và cộng sự, 1999), (4) KTCP đầy đủ (Epstein,1996); Bebbington và cộng sự, 2001), và (5) KTCP toàn bộ (USEPA, 1995). Các nghiên cứu phân loại CP theo nhóm (1), (2) và (3) nhằm phục vụ cho mục tiêu phân tích CP, còn các nghiên cứu phân loại theo nhóm (4) và (5) nhằm phục vụ cho mục tiêu thẩm định dự án đầu tư. USEPA (1995) đã phân loại CPMT theo mức độ và phạm vi sử dụng thông tin. Theo đó, CPMT trong phạm vi nội bộ DN bao gồm: (1) CP truyền thống; (2) CP ẩn; (3) CP tiềm tàng; (4) CP hình ảnh và CPMT ngoài phạm vi DN là CP xã hội.

Từ đây, USEPA (1995) đưa ra hướng dẫn về xác định và phân bổ CPMT cho các dự án đầu tư dài hạn. Nghiên cứu của Sefcek và cộng sự (1997) là một đóng góp của Mỹ cho dòng nghiên cứu này. Tuy nhiên, các tác giả không đề cập đến các vấn đề đạo đức mà các tác giả khác đã sử dụng để thúc đẩy KTMT (ví dụ Gray và Bebbington, 2001). Thay vào đó, Sefcek và cộng sự (1997) soạn thảo các hướng dẫn về KTMT từ quan điểm của các bên liên quan và trách nhiệm giải trình.

Elkington (1997) biên soạn một cuốn sách dài hơn 400 trang, phác thảo tầm nhìn về tương lai của nền kinh tế công nghiệp phương Tây. Quyển sách này thâm nhập tất cả các khía cạnh của hoạt động KD bao gồm: công nghệ vòng đời, đổi mới quản trị nội bộ, hoàn thiện SP, dịch vụ, tuân thủ các quy định và trách nhiệm giải 3 trình. Theo tác giả, khi thực hiện tất cả các hướng dẫn trên, các tập đoàn sẽ tồn tại và phát triển bền vững. Tuy nhiên, trong hướng dẫn của UNDSD (2001), CPMT được giới hạn trong phạm vi CP trong DN.

Theo đó, CPMT bao gồm: CP xử lý chất thải, CP quản lý ô nhiễm MT, CP NVL và CP chế biến của đầu ra phi SP. UNDSD (2001) đưa ra các hướng dẫn về xác định CPMT theo dòng NVL, phân bổ CP theo mức độ hoạt động và lập báo cáo CPMT. Burritt và cộng sự (2002) đề xuất một khuôn khổ toàn diện cung cấp các hướng dẫn cho nhà quản trị sử dụng các công cụ đa dạng của KTQTMT với mục đích khuyến khích việc áp dụng chúng. Trong khi đó Lamberton (2005), đề xuất một khung KT nhằm cung cấp thông tin phù hợp cho quản trị nội bộ và các đối tượng sử dụng tiềm năng khác.

IFAC (2005), kế thừa định nghĩa, cách phân loại thông tin KTQTMT của UNDSD (2001), nhưng trình bày chi tiết hơn về thông tin KTQTMT theo thước đo hiện vật và KTQTMT theo thước đo giá trị. Từ đó, IFAC (2005) đưa ra các ví dụ minh họa áp dụng KTQTMT cho quản trị nội bộ.2 Các nghiên cứu ở Việt Nam Hiện nay ở Việt Nam, các nghiên cứu hướng dẫn thực hiện KTQTMT chủ yếu dựa vào nghiên cứu của UNDSD (2001) và IFAC (2005). Các nghiên cứu này tập trung vào khái niệm, phân loại, phương pháp xác định CP, TN môi trường và hạch toán các khoản CP, TN môi trường, hoặc rút ra bài học kinh nghiệm từ các quốc gia khác để hình thành những hướng dẫn về KTQTMT. Có thể kể đến một số công trình nghiên cứu nổi bật sau đây: Nguyễn Chí Quang (2003), đã trình bày cơ sở lý thuyết về KTMT trong DN.

Trong đó tác giả giới thiệu các tiêu thức phân loại và xác định CPMT, phương pháp hạch toán KTCP đầy đủ. Tuy nhiên nghiên cứu chưa trình bày rõ về phương pháp xử lý và cung cấp thông tin môi trường (TTMT) trên các báo cáo. 4 Nghiên cứu của Trần Thị Hồng Mai (2012) đề xuất cách phân loại CPMT theo tiêu thức phân loại CP truyền thống và phương pháp xác định CPMT theo chu kỳ sống, phân bổ CP theo mức độ hoạt động. Nghiên cứu này chưa trình bày đầy đủ các tiêu thức phân loại CPMT và chưa trình bày phương pháp KTCP theo dòng vật liệu như hướng dẫn KTMT của UNDSD (2001) và IFAC (2005).

Phạm Đức Hiếu (2010) chỉ ra những điểm khác nhau về cách hạch toán CP xử lý chất thải giữa KTCP truyền thống và KTCP môi trường. Nghiên cứu đi đến đề xuất các DN cần thực hiện KTCP môi trường nhằm cung cấp thông tin hữu ích cho người sử dụng. Võ Văn Nhị và Nguyễn Thị Đức Loan (2013), đã trình bày định nghĩa, phân loại thông tin KTMT và các điều kiện để tổ chức KTMT ở Việt Nam nói chung. Nhóm tác giả chưa đi sâu nghiên cứu cho từng nhóm Kế toán tài chính (KTTC) môi trường và KTQTMT.

Trong nghiên cứu “KTMT của các quốc gia trên thế giới và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam”, tác giả Huỳnh Đức Lộng (2015) đã tổng kết kinh nghiệm thực hiện KTMT của Mỹ, Nhật, Đức và Hàn Quốc, từ đó rút ra nhận xét: yếu tố thúc đẩy việc thực hiện KTMT trong các DN là: hệ thống các văn bản chính sách, pháp luật; sự phối hợp của cơ quan chức năng, tổ chức MT và hiệp hội nghề nghiệp; sự hỗ trợ tài chính của các tổ chức khác. Tác giả cũng cho biết, khi thực hiện KTMT hiệu quả KD của DN sẽ tăng lên, từ đó tạo động lực cho các DN khác thực hiện KTMT. Tùy theo đặc điểm riêng về lĩnh vực KD, năng lực của KT và trình độ của nhà quản trị, mà mỗi DN có thể thực hiện một hoặc nhiều nội dung của KTMT, bao gồm: Phân tích dòng CP nguyên vật liệu (NVL); Phân tích CP vòng đời SP; KT thu nhập về MT; Đánh giá hiệu quả hoạt động MT; Trình bày TTMT. Hoàng Thị Bích Ngọc (2014) đã nghiên cứu thực hiện KTQTMT tại Nhật Bản và rút ra một số bài học cho Việt Nam.

Nghiên cứu đi đến nhận xét KTQTMT thường được áp dụng tại các DNSX có quy mô lớn và cần có sự hỗ trợ của các các cơ quan chức năng thông qua việc ban hành các văn bản hướng dẫn. 5 Ngoài ra, còn có nghiên cứu về “Hệ thống chỉ tiêu đánh giá thành quả HĐMT của DN” của Huỳnh Đức Lộng (2016). Trong nghiên cứu này, tác giả đã khái quát các chỉ tiêu đánh giá kết quả HĐMT và các chỉ tiêu đánh giá HQKT môi trường, nhằm làm cơ sở cho việc đánh giá thành quả hoạt động của DN.2 Các nghiên cứu vận dụng Kế toán quản trị môi trường 1.1 Các nghiên cứu trên thế giới Thời gian qua, rất nhiều tác giá quan tâm đến việc vận dụng KTQTMT trong các tổ chức khác nhau. Có thể kể đến một số công trình tiêu biểu như: Brown và Deegan (1998); Verschoor (1998); Bartolomeo và cộng sự (2000); Frost và Wilmshurst (2000); Frost và Seamer (2002); Burritt và cộng sự (2002); Masanet- Llodra (2006); Burritt và Saka (2006); Kokubu và Nashioka (2008).

Brown và Deegan (1998) đã kiểm tra việc công khai thông tin về hiệu quả HĐMT theo lý thuyết cơ chế truyền thông và lý thuyết hợp pháp. Chín ngành công nghiệp đã được xem xét trong giai đoạn 1981-1994. Các tác giả lập luận rằng các phương tiện truyền thông có thể thúc đẩy mối quan tâm của cộng đồng về HQMT của các tổ chức, dẫn đến việc tiết lộ thông tin về MT trong báo cáo hàng năm. Trong phần lớn các ngành công nghiệp nghiên cứu, mức độ quan tâm của giới truyền thông cao hơn có liên quan đáng kể với mức độ tiết lộ TTMT hàng năm cao hơn.

Những phát hiện quan trọng đã ủng hộ giả thuyết với 5 trong số 9 ngành công nghiệp. Tuy nhiên, các tác giả cũng cho thấy một số hạn chế của nghiên cứu. Thứ nhất, nguồn phương tiện truyền thông bị hạn chế về tính sẵn có, và cũng không xác định được đâu là nguồn thông tin có ảnh hưởng lớn nhất ở Australia. Thứ hai, các phương tiện truyền thông chú ý đến các sự kiện cụ thể không liên quan đến việc tiết lộ TTMT.