PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trường học là một trong những môi trường xã hội hóa quan trọng của cá nhân, là nơi trang bị những kiến thức khoa học cơ bản về tự nhiên và xã hội và những kiến thức văn hóa chủ yếu làm nền tảng cho cuộc sống sau này. Tuy nhiên hiện nay, môi trường học đường đang bị “ô nhiễm” nghiêm trọng. Hiện tượng bạo lực học đường xuất hiện ngày một nhiều và phổ biến trong môi trường học đường.
Đây là một vấn đề nhức nhối không chỉ với nền giáo dục Việt Nam mà còn với nhiều nền giáo dục trên thế giới. Trên thế giới, bạo lực học đường được nhiều người coi là đã trở thành một vấn đề nghiêm trọng trong những thập kỷ gần đây. Theo thống kê, mỗi năm có 6 triệu em trai và 4 triệu em gái có liên quan trực tiếp đến bạo lực học đường. Tại Nam Phi, Cao uỷ Nhân quyền Nam Phi đã thấy rằng 40% trẻ em được phỏng vấn nói rằng chúng từng là các nạn nhân của tội phạm tại trường học.
Tại Anh, năm 2007 có hơn 7,000 trường hợp cảnh sát được gọi tới để giải quyết các vụ bạo lực trường học. Những nghiên cứu gần đây ở Mỹ cho thấy cứ 7 phút lại có một trẻ em bị bắt nạt. Cứ 4 trẻ lại có một trẻ thừa nhận đã bị bắt nạt. Và cứ 5 trẻ, có một trẻ thừa nhận đã từng bắt nạt những trẻ khác.
Một cuộc thăm dò thực hiện ở trẻ có độ tuổi 12-17 cho kết quả các em đều thừa nhận bạo lực đang gia tăng ở trường học của mình [29]. Những năm gần đây ở Việt Nam, dư luận xã hội lên tiếng khá nhiều về bạo lực học đường với những lo ngại về sự đa dạng và mức độ nguy hiểm của hành vi này. Bạo lực học đường không phải là một vấn đề mới nhưng càng ngày, mức độ và tính chất của hành vi này càng nguy hiểm, phức tạp hơn. Theo báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo (Bộ GD & ĐT) từ năm 2003 đến 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.000 học sinh tham gia đánh nhau, bị xử lý kỷ luật [30].
Trong một cuộc khảo sát do trường Đại học Khoa học Xã hội và nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) thực hiện vào năm 2008 tại 2 trường Trung học phổ thông (THPT) thuộc quận Đống Đa (Hà Nội) về tình trạng bạo lực ở nữ sinh đã cho thấy nhiều kết quả đáng lo ngại. 96,7% số học sinh trong mẫu được hỏi cho rằng ở trường các em có xảy ra hiện tượng nữ sinh đánh nhau. Mức độ bạo lực trong nữ sinh là 44,7% rất thường xuyên; 38% thường xuyên và 17,3% không thường xuyên. Những dẫn chứng trên cho thấy thật đáng lo ngại về tình trạng bạo lực trong học đường hiện nay.
Thái Nguyên là một tỉnh ở đông bắc Việt Nam, là một trung tâm kinh tế - xã hội lớn của khu vực đông bắc hay cả vùng trung du và miền núi phía bắc. Về lĩnh vực giáo dục, tỉnh Thái Nguyên được coi là một trung tâm đào tạo nguồn nhân lực lớn thứ ba cả nước với nhiều trường đại học, cao đẳng và chỉ đứng sau hai thành phố lớn là Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh. Đối với giáo dục phổ thông, bên cạnh những thành tích đạt được, hiện nay ngành giáo dục Thái Nguyên cũng đang phải đương đầu với nạn bạo lực học đường. Năm 2011, hàng loạt những đoạn video quay lại cảnh ẩu đả của nhóm nữ sinh trung học của trung tâm giáo dục thường xuyên huyện Đồng Hỷ (Thái Nguyên) đang rất được sự quan tâm của xã hội.
Nhóm nữ sinh này không những đấm, đá và tát vào mặt bạn mà còn dùng giày đánh vào mặt và đầu khiến nạn nhân bị thương khá nặng [31]. Không chỉ dừng lại ở những vụ bạo lực giữa học sinh với nhau, năm 2012, báo chí đã đăng tải hàng loạt bài điều tra về vụ việc một thầy giáo dùng roi đánh học sinh tại Trung tâm bồi dưỡng kiến thức cấp 2 trên địa bàn thành phố Thái Nguyên. Trung tâm này coi việc dùng roi đánh học sinh như một hình thức hiệu quả để dạy cho các em đang theo học ở đây tiến bộ [32]. Trên đây chỉ là hai ví dụ về hiện tượng bạo lực học đường ở trung tâm giáo dục thường xuyên và trung tâm bồi dưỡng kiến thức tư nhân, 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com còn đối với những trường THPT trên địa bàn thành phố Thái Nguyên có xảy ra hiện tượng bạo lực học đường không? Hiện nay, hiện tượng bạo lực học đường đã được đề cập ở trên các phương tiện thông tin đại chúng nhưng chủ yếu chỉ trên phương diện các bài báo, phóng sự.
Việc nghiên cứu vấn đề bạo lực học đường một cách bản chất, toàn diện còn ít công trình đề cập. Do đó, việc nghiên cứu nhận thức, thái độ và hành vi của học sinh THPT về vấn đề bạo lực học đường là cần thiết và có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn. Vì vậy, tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Nhận thức, thái độ và hành vi của học sinh THPT về bạo lực học đường” (Nghiên cứu trường hợp trường THPT Dương Tự Minh và THPT Lương Ngọc Quyến, TP Thái Nguyên). Trên cơ sở đó đề xuất những kiến nghị, giải pháp nhằm ngăn chặn và đẩy lùi hiện tượng bạo lực trong nhà trường.
Tổng quan vấn đề nghiên cứu 2. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài Về bạo lực ở giới trẻ Theo báo cáo của Tổ chức y tế thế giới, bạo lực ở giới trẻ là một trong những hình thức bạo lực dễ thấy nhất trong xã hội và ngày càng gia tăng trong những thập niên gần đây. Trên thế giới, báo chí và các phương tiện truyền thông đề cập hàng ngày thông tin về bạo lực của các băng nhóm, trong trường học và của giới trẻ trên đường phố. Các nạn nhân và thủ phạm chính của bạo lực ở khắp mọi nơi, có thể là trẻ vị thành niên hoặc thanh thiếu niên trẻ tuổi.
Những cái chết hoặc những cuộc tấn công liên quan đến bạo lực đã góp phần làm gia tăng tỉ lệ chết trẻ, bị thương và tàn tật trên toàn cầu. Bạo lực ở giới trẻ liên quan đến những hành vi có hại có thể bắt đầu từ rất sớm và tiếp tục vào tuổi trưởng thành. Một thanh niên có thể là nạn nhân, là người phạm tội hoặc người chứng kiến bạo lực. Bạo lực ở giới trẻ bao gồm 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các hành vi khác nhau.
Chẳng hạn như bắt nạt, tát hoặc đánh, có thể gây ra thiệt hại về tình cảm nhiều hơn thiệt hại về mặt thể chất. Một số hành vi khác như cướp hoặc sử dụng vũ lực (có hoặc không có vũ khí ) có thể dẫn đến chấn thương nghiêm trọng hoặc thậm chí tử vong. Bạo lực dẫn đến tử vong Giai đoạn từ năm 1985 đến năm 1994, bạo lực dẫn đến tử vong tăng nhanh ở nhiều nơi trên thế giới, đặc biệt ở độ tuổi từ 10-24 tuổi. Nghiên cứu của WHO đã chỉ ra một số đặc trưng sau: hiện tượng này xảy ra ở độ tuổi từ 15-19 và 20-24 nhiều hơn là độ tuổi từ 10-14 tuổi; xảy ra ở nam nhiều hơn nữ; xuất hiện ở các nước đang phát triển và có những thay đổi về tình hình kinh tế xã hội.
Một ví dụ về nguyên nhân do những thay đổi về tình hình kinh tế xã hội, đó là trong khi tỉ lệ tử vong do bạo lực ở giới trẻ ở các nước Đông Âu và Liên bang Xô Viết đặc biệt tăng nhanh sau sự sụp đổ của chủ nghĩa cộng sản giai đoạn cuối những năm 1980 đến đầu những năm 1990 thì tỉ lệ này ở các nước Tây Âu nhìn chung vẫn thấp và ổn định. Ở Nga, giai đoạn 1985-1994, tỉ lệ này ở độ tuổi từ 10 – 24 tuổi tăng hơn 150%, tỉ lệ là từ 7 người/100.000 dân lên đến 18 người/100. Một chú ý nữa đó là tỉ lệ gia tăng tử vong do bạo lực ở giới trẻ liên quan đến gia tăng sử dụng súng. Sự khác biệt đáng chú ý trong xu hướng giết người ở thanh niên trong giai đoạn 1985-1994 đã được quan sát trên khắp lục địa Hoa Kỳ.
Tại Canada, nơi có khoảng một phần ba số vụ tử vong ở giới trẻ liên quan đến súng, tỉ lệ này giảm 9,5%, trung bình từ 2,1 người chết/ 100.000 dân- 1,9 người/ 100. Tại Hoa Kỳ, xu hướng lại ngược lại, với hơn 70% số vụ giết người ở độ tuổi thanh thiếu niên liên quan đến súng và ở giai đoạn này có tốc độ tăng là 77%, từ 8,8 người/100.000 dân đến 15,6 người/100. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Năm 2000, ước tính có 199.000 thanh thiếu niên trẻ bị giết trên toàn thế giới (9,2 người/100. Hay nói một cách khác, trung bình có 565 trẻ em, trẻ vị thành niên hoặc thanh niên trẻ tuổi từ 10-29 tuổi chết mỗi ngày do hậu quả của bạo lực giữa các cá nhân.
Tỉ lệ người chết khác nhau giữa các khu vực, từ 0,9/100.000 dân ở những nước có thu nhập cao như Châu âu và một phần của Châu Á Thái Bình Dương đến 17,6/100.000 dân ở Châu Phi và 36.000 dân ở các nước Mỹ La tinh [23]. Tính đơn vị từng nước, ngoại trừ Mỹ, phần lớn những nước có tỉ lệ tử vong do bạo lực cao (từ 10/100.000 dân trở lên) chủ yếu là các nước đang phát triển hoặc những nước có những biến động về kinh tế và xã hội (Salvado tỉ lệ này là 84,4/100.000 dân; ở Pueto Rico là 41,8/100.000 dân, Nga là 18/100.000 dân và ở Mỹ là 11/100. Những nước có tỉ lệ tử vong do bạo lực thấp chủ yếu ở Tây Âu (Pháp là 0.000 dân, con số này ở Đức là 0,8, ở Anh là 0. Còn ở Châu Á có Nhật Bản (0,4/100.
Ở những nước này có ít hơn 20 vụ giết người một năm. Nghiên cứu này cũng cho thấy những cái chết liên quan đến bạo lực xảy ra ở nam nhiều hơn với nữ giới. Bên cạnh những hậu quả dẫn đến chết người, bạo lực ở giới trẻ cũng xảy ra ở những hành vi như bắt nạt, tát, hoặc sử dụng vũ lực dẫn đến bị thương. Ở trường hợp này, bạo lực xảy ra ở nam giới nhiều hơn nữ giới.
Một nghiên cứu ở Eldoret, Kenya cho thấy tỉ lệ nạn nhân là nam giới so với nữ giới là 2,6:1. Một nghiên cứu khác ở Jamaica là 3:1 và ở Na Uy là 4,5:1. Tỉ lệ bạo lực gây chấn thương có xu hướng tăng nhanh ở độ tuổi từ thanh thiếu niên đến thanh niên.