Chương 1: Cơ sở lí luận: sơ lược lịch sử nghiên cứu vấn đề, các khái niệm cơ bản của luận văn. Chương 2: Nội dung, phương pháp và tổ chức nghiên cứu. Chương 3: Kết quả nghiên cứu. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 1.
Vài Nét về lịch sử vấn đề nghiên cứu 1. Những nghiên cứu về bắt nạt trên thế giới Ở nhiều nước trên thế giới, bạo lực giữa học sinh với học sinh là vấn đề bức xúc của xã hội, được các nhà tâm lý học và giáo dục học rất quan tâm nghiên cứu. Các hướng nghiên cứu về vấn đề này của các tác giả trên thế giới bao gồm xác định khái niệm, nghiên cứu dịch tễ học, đặc điểm của đối tượng của bắt nạt, nghiên cứu nguyên nhân, hậu quả và các biện pháp can - Hướng thứ nhất: Các nhà nghiên cứu tập trung vào việc xác định khái niệm bắt nạt, bắt nạt giữa học sinh với học sinh. Hướng nghiên cứu này bao gồm các nhà tâm lý học Rigby (2002), Olweus (2001), Nansel & Overpeck (2003); Gendreau & Archer, (2005), Bjorkqvist, Crick, Underwood và cộng sự (1992) [96][87][82][60][36].
Các nhà nghiên cứu đã đưa ra định nghĩa bắt nạt, bắt nạt giữa học sinh với học sinh, xác định các đặc điểm của hành vi này. Dan Olweus đã đưa ra một định nghĩa theo một cách chung nhất, bắt nạt trong trường học như một hành vi tiêu cực lặp đi lặp lại, có ý định xấu của một hoặc nhiều học sinh nhằm trực tiếp chống lại một học sinh, người có khó khăn trong việc tự bảo vệ bản thân - Hướng thứ hai: nghiên cứu dịch tễ học, các nhà nghiên cứu đã khảo sát tình trạng bắt nạt học đường giữa học sinh với học sinh ở nhiều nước trên thế giới và cho thấy tỉ lệ bắt nạt học đường là khác nhau ở các nước khác nhau. Dữ liệu từ khảo sát quốc tế về hành vi sức khoẻ trẻ em do Craid và Harel tiến hành gần đây cho thấy rằng học sinh ở độ tuổi từ 11 đến 15 bị lạm dụng bởi người khác ở 30 nước khác nhau có tỉ lệ dao động từ 9% đến 73% [46]. Theo tác giả Hsi-Sheng Wei, tỉ lệ học sinh bị bắt nạt tăng cao ở những nước châu Á như Trung Quốc, Nhật bản, Hàn Quốc [70].
Reuter-Rice và cộng sự đã tiến hành điều tra ở các trường học nông thôn tại Mỹ cho thấy trong 192 học sinh có 158 trẻ (chiếm 82.3%) công nhận rằng 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đã trải nghiệm một vài hình thức bắt nạt ít nhất một lần trong ba tháng qua. Kết quả này cao hơn (có ý nghĩa thống kê) đối với kết quả của các nghiên cứu khác, cho thấy: ở Mỹ, hiện tượng bắt nạt ở các vùng nông thôn nhiều hơn thành thị một cách rõ rệt [92]. - Hướng thứ ba: gồm các nhà nghiên cứu như Salmivalli, Pepler và Olweus. Hướng này quan tâm đến đối tượng của bắt nạt.
Đó là người tổ chức cả nhóm và khởi đầu quá trình bắt nạt. Thứ hai là kẻ a dua - người tham gia vào quá trình bắt nạt khi nó đã bắt đầu. Thứ ba là kẻ cổ vũ - người không tham gia vào quá trình bắt nạt như xem, cười hoặc có những hình thức khuyến khích thụ động khác. Thứ tư là kẻ ngoài cuộc - những người trong nhóm bạn nhưng tỏ ra hoàn toàn không có liên quan gì đến quá trình bắt nạt.
Thứ năm - kẻ chống trả: người kêu gọi sự giúp đỡ, yêu cầu dừng sự bắt nạt lại, trực tiếp giúp đỡ nạn nhân. Và thứ sáu - nạn nhân : người bị bắt nạt. Pepler (1998) cho rằng có thể người xem không cười đùa và khuyến khích kẻ bắt nạt nhưng chính thái độ thờ ơ, không can thiệp vào quá trình bắt nạt là một dạng của sự phục tùng và điều đó giúp củng cố hành vi bắt nạt. - Hướng thứ tư: nghiên cứu nguyên nhân bắt nạt học đường giữa học sinh với học sinh.
Theo hướng này có các nhà nghiên cứu như: Topcu, Ciodem1; Erdur-Baker, Özgür1; Çapa-Aydin, Yeşim, Dulmus, C., Robinson, Sabrina, Pekel-Uludağli, Nilay1; Uçanok, Zehra [116][97]. Các tác giả cho rằng có rất nhiều yếu tố có liên quan đến hành vi bắt nạt học đường giữa học sinh với học sinh như: giới tính, những hành vi vi phạm qui tắc, luật lệ, cách ứng xử của giáo viên. Kết quả nghiên cứu của Topcu, Ciodem1; Erdur-Baker, Özgür1; Çapa-Aydin, Yeşim, (2008), ở Turkey cho thấy học sinh trường công có tỷ lệ bị bắt nạt nhiều hơn học sinh ở trường tư [116]. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong khi đó, Hsi-Sheng Wei và các cộng sự (2010) cho rằng: các yếu tố về truờng học không liên quan đến các hành vi bạo lực học đường giữa học sinh với học sinh [70].
Çetinkaya và đồng sự (2009) cho rằng: điều kiện kinh tế gia đình có liên quan đến hành vi bắt nạt học đường giữa học sinh với học sinh. Trong số trẻ em bị bắt nạt, tỷ lệ trẻ có điều kiện kinh tế khó khăn cao hơn trẻ em có điều kiện kinh tế khá. Bắt nạt cũng có mối liên hệ có ý nghĩa với mức sống, tuổi, nghề nghiệp của cha, số anh chị em trong gia đình [42]. Những nét đặc biệt ở hình dáng của một số học sinh cũng là một trong những nguyên nhân dẫn đến sự bắt nạt.
Robinson, Sabrina (2006) cho rằng: những em học sinh thừa cân và béo phì thường là nạn nhân của bắt nạt hay trêu ghẹo. Thanh thiếu niên béo phì có nguy cơ là nạn nhân của bắt nạt cao bởi vì những bạn cùng lứa nhìn nhận họ như một sự khác biệt và người không được ai ưa [97]. - Hướng thứ năm: tìm hiểu hậu quả của bắt nạt giữa học sinh với học sinh. Rất nhiều nhà nghiên cứu dành thời gian tìm hiểu hậu quả của bắt nạt giữa học sinh với học sinh (Noaks & Noaks, Gilmartin, Bulack, Fulbright and Williams, Osofsky, Brockenbrough, Bagley, Pritchard, Robinson, Sabrina…).
Các nhà nghiên cứu đều khẳng định bắt nạt có ảnh hưởng rất tiêu cực đến học sinh. Trẻ bị bắt nạt có thể học hành sa sút, hạn chế các cơ hội giao lưu và kết bạn dẫn đến giảm kỹ năng xã hội [98]. Bằng chứng cho thấy rằng những kẻ bắt nạt và nạn nhân có nguy cơ gia tăng trầm cảm, lo lắng, cảm giác tuyệt vọng và lòng tự trọng thấp [114], không tham gia tích cực vào các hoạt động học tập [76]. Hơn nữa nạn nhân có nhiều dấu hiệu hiển thị sự cô đơn và dễ có ý định tự tử [114].
Bắt nạt cũng gây ảnh hưởng xấu ngay cả đối với người có hành vi bắt nạt. Học sinh chuyên bắt nạt học sinh khác thường phát triển thành “thú vui” trong việc thể hiện sức mạnh và uy thế đối với nạn nhân và không thể phát triển sự đồng cảm với người khác. Cứ như vậy, những trẻ đó có thể sẽ dần hình thành những hành vi phạm pháp và tội ác [98]. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Hướng thứ sáu: các nhà nghiên cứu Gary D.Gottfredson, Shure Spivak nghiên cứu các biện pháp ngăn chặn các rối loạn hành vi; Feindler, Marriott và Iwata giới thiệu hai hướng can thiệp chính đối với bắt nạt học đường.
Hướng thứ nhất, can thiệp kiểm soát môi trường trường học, lớp học và cách thức thực hành của nhà trường, ví dụ một chương trình can thiệp bằng cách tạo ra các qui tắc luật lệ rõ ràng và công bằng trong nhà trường. Hướng thứ hai, can thiệp lên sự thay đổi của cá nhân. Đó là can thiệp nhằm thay đổi hành vi, suy nghĩ, thái độ và niềm tin của các học sinh trong nhà trường [64][105][54]. Can thiệp kiểm soát môi trường trường học bao phủ một phạm vi rất rộng, có thể là việc kiểm soát mang kim loại vào trường; thay đổi những qui tắc, luật lệ trong trường làm cho chúng trở nên công bằng và rõ ràng; xây dựng những chuẩn mực và những mong đợi của nhà trường liên quan đến các hành vi bắt nạt và bạo lực khác; biện pháp quản lý lớp học để nâng cao sự tham gia, sự gắn kết của học viên và thành tích học tập của học viên….
Hầu hết những phương pháp can thiệp này đều có hiệu quả, nhưng chúng vẫn được đánh giá là chưa có đủ các bằng chứng khoa học. Một số chương trình can thiệp tiêu biểu cho loại này là dự án Pathe [65] Safe Dates Program [57][58]. Can thiệp nhằm thay đổi cá nhân: loại can thiệp này có thể trực tiếp cung cấp những thái độ, kỹ năng, niềm tin hay sự mong đợi và những điều khác nữa. Can thiệp này có thể là một nỗ lực tổng thể và mạnh mẽ nhằm giảm những nguy cơ của bạo lực và hành vi có vấn đề cho tất cả mọi học sinh trong trường.
Các chuơng trình thường dựa trên các kỹ thuật nhận thức hành vi, nhằm giúp học sinh nhận biết tốt hơn về các tình huống có thể dẫn đến bạo lực và kỹ thuật phòng chống. Một số chương trình cơ bản là: Kỹ năng giải quyết vấn đề liên nhân cách (ICPS; Shure và Spivak, 1979, 1980, 1982), Con đường FAST (Nhóm nghiên cứu ngăn chặn các rối loạn hành vi, 1999a); Kiếm soát sự tức giận (Feindler, Marriott và Iwata, 1984). Các can thiệp theo huớng này có nhiều bằng chứng nghiên cứu cho thấy có hiệu quả [104][105][106][54]. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy, bạo lực học đường giữa học sinh với học sinh ở các nước trên thế giới đã được các nhà khoa học rất quan tâm nghiên cứu.
Các công trình nghiên cứu đã tìm hiểu và khám phá nhiều phương diện của vấn đề: khái niệm, thực trạng, nguyên nhân, hậu quả và các biện pháp can thiệp. Trong đó, vấn đề nguyên nhân tâm lý - xã hội và hậu quả tâm lý đối với nạn nhân bạo lực đặc biệt được quan tâm. Những nghiên cứu về bắt nạt ở Việt Nam Hiện nay, bạo lực học đường nói chung và bắt nạt giữa học sinh với học sinh nói riêng đang trở thành vấn đề nóng được cả xã hội quan tâm nên những năm gần đây có nhiều nghiên cứu được thực hiện về những khía cạnh của chủ đề này, các nghiên cứu tập trung vào tìm hiểu thực trạng, nguyên nhân và hậu quả của vấn đề bắt nạt. - Hướng nghiên cứu về thực trạng bạo lực giữa học sinh với học sinh gồm những nghiên cứu như: khảo sát về thực trạng bạo lực học đường ở quận Đống Đa, Hà Nội của Khoa Xã hội học, trường Đại học KHXH&NV (Đại học Quốc gia Hà Nội), thực hiện năm 2008 chỉ ra nhiều con số đáng lo ngại.