I. Mức độ nhận thức biến đổi khí hậu của sinh viên ĐH TDMU ra sao
Nghiên cứu về nhận thức biến đổi khí hậu của sinh viên ĐH Thủ Dầu Một cho thấy một bức tranh đa chiều. Đa số sinh viên đã nghe nói về biến đổi khí hậu, nhưng mức độ hiểu biết sâu sắc còn hạn chế. Theo khảo sát trên 386 sinh viên, có đến 97,4% cho biết đã từng biết về biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, con số này chưa phản ánh toàn bộ thực trạng. Một tỷ lệ đáng kể, chiếm 77,7%, thừa nhận mức độ hiểu biết của mình chỉ dừng ở mức “biết sơ sơ”. Chỉ có 19,7% tự tin khẳng định “biết rất rõ”. Điều này cho thấy một khoảng trống lớn giữa việc nhận biết một thuật ngữ và việc thấu hiểu bản chất, nguyên nhân cũng như tác động sâu rộng của nó. Vấn đề này không chỉ đơn thuần là thiếu hụt thông tin, mà còn phản ánh thái độ và mức độ ưu tiên của sinh viên đối với một trong những thách thức lớn nhất của nhân loại. Sự hiểu biết bề mặt có thể dẫn đến thái độ thờ ơ, thiếu các hành động ứng phó biến đổi khí hậu cụ thể và hiệu quả. Việc xác định rõ mức độ nhận thức này là bước đi đầu tiên, cơ bản để xây dựng các chiến lược can thiệp phù hợp, đặc biệt là trong môi trường học đường, nơi đào tạo ra thế hệ trí thức tương lai, những người sẽ đóng vai trò của sinh viên TDMU trong công cuộc phát triển bền vững của quốc gia.
1.1. Phân tích thái độ của sinh viên về biến đổi khí hậu
Mức độ quan tâm và thời gian sinh viên dành để tìm hiểu về biến đổi khí hậu là những chỉ số quan trọng phản ánh thái độ của sinh viên về biến đổi khí hậu. Kết quả khảo sát cho thấy một sự quan tâm chưa thực sự chủ động. Cụ thể, có tới 43,5% sinh viên tự đánh giá mức độ quan tâm của mình ở mức “bình thường”, trong khi 40,7% cho rằng mình “quan tâm”. Con số “rất quan tâm” chỉ chiếm 11,1%. Tương ứng với mức độ quan tâm này là lượng thời gian tìm hiểu khá khiêm tốn. Đa số sinh viên (51%) chỉ dành từ 30-40 phút mỗi tuần để tìm hiểu về chủ đề này. Điều này cho thấy biến đổi khí hậu chưa phải là một vấn đề được ưu tiên trong đời sống học tập và cá nhân của phần lớn sinh viên. Thái độ này có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân, bao gồm áp lực học tập chuyên ngành hoặc cảm giác vấn đề này quá vĩ mô, xa vời so với cuộc sống hàng ngày. Đây là một rào cản cần được tháo gỡ để biến nhận thức thành hành động.
1.2. Các kênh thông tin chủ yếu định hình kiến thức về môi trường
Nguồn thông tin đóng vai trò quyết định trong việc hình thành kiến thức về môi trường và nhận thức về biến đổi khí hậu. Nghiên cứu chỉ ra rằng, truyền hình, cụ thể là các bản tin thời sự, là kênh thông tin có ảnh hưởng lớn nhất. Có đến 87,8% sinh viên cho biết họ tiếp nhận thông tin về biến đổi khí hậu qua kênh này. Trong khi đó, các kênh thông tin chủ động hơn như tự tìm hiểu chỉ chiếm 4,4%, và vai trò của gia đình gần như không đáng kể (1,3%). Sự phụ thuộc lớn vào một nguồn thông tin thụ động như thời sự có thể dẫn đến một cái nhìn phiến diện. Các bản tin thường tập trung vào hậu quả mang tính thảm họa như bão, lũ lụt mà ít đi sâu vào phân tích nguyên nhân gốc rễ hay các giải pháp mang tính hệ thống. Điều này giải thích tại sao sinh viên có thể nhận biết về các hiện tượng thời tiết cực đoan nhưng lại thiếu kiến thức nền tảng về hiệu ứng nhà kính hay nóng lên toàn cầu.
II. Top rào cản trong nhận thức biến đổi khí hậu của sinh viên
Mặc dù có sự tiếp cận thông tin, nhiều rào cản vẫn tồn tại, khiến nhận thức biến đổi khí hậu của sinh viên ĐH Thủ Dầu Một chưa thực sự đầy đủ và sâu sắc. Những rào cản này không chỉ đến từ yếu tố khách quan như chương trình giảng dạy mà còn xuất phát từ các yếu tố chủ quan như nền tảng sống và thái độ cá nhân. Một trong những thách thức lớn nhất là biến kiến thức lý thuyết thành mối quan tâm thực tiễn. Nghiên cứu cho thấy có sự khác biệt rõ rệt trong mức độ quan tâm giữa sinh viên đến từ các khu vực khác nhau. Sinh viên có hộ khẩu ở nông thôn có xu hướng quan tâm đến vấn đề này nhiều hơn so với sinh viên ở thành thị. Cụ thể, 45,9% sinh viên nông thôn thể hiện sự “quan tâm”, trong khi tỷ lệ cao nhất ở sinh viên thành thị lại là mức độ “bình thường” (47,2%). Điều này cho thấy trải nghiệm trực tiếp với các tác động của biến đổi khí hậu lên nông nghiệp và đời sống là một yếu tố thúc đẩy nhận thức mạnh mẽ. Việc thiếu trải nghiệm này ở sinh viên thành thị có thể là một rào cản lớn, tạo ra một khoảng cách tâm lý với vấn đề. Bên cạnh đó, sự hiểu biết mơ hồ về các khái niệm khoa học cốt lõi cũng là một rào cản đáng kể, ngăn cản sinh viên nắm bắt được bức tranh toàn cảnh và tính cấp bách của vấn đề.
2.1. Sự khác biệt về nhận thức BĐKH giữa sinh viên các vùng miền
Môi trường sống là yếu tố tác động mạnh mẽ đến nhận thức. Kết quả khảo sát cho thấy sinh viên sống ở khu vực nông thôn quan tâm đến hiện tượng biến đổi khí hậu nhiều hơn sinh viên ở thành thị. Theo lý thuyết nhu cầu, khi các yếu tố môi trường trực tiếp đe dọa đến sinh kế (nhu cầu an toàn và sinh học), con người sẽ có nhu cầu nhận thức và ứng phó cao hơn. Gia đình ở nông thôn thường gắn liền với nông nghiệp, vốn chịu ảnh hưởng trực tiếp từ thời tiết, hạn hán, lũ lụt. Do đó, sinh viên xuất thân từ đây có sự nhạy cảm và quan tâm thực tế hơn. Ngược lại, sinh viên thành thị, với điều kiện kinh tế gia đình thường tốt hơn và ít tiếp xúc với các hoạt động sản xuất nông nghiệp, có thể cảm thấy vấn đề biến đổi khí hậu ít “chạm” đến cuộc sống của mình hơn, dẫn đến mức độ quan tâm thấp hơn.
2.2. Hiểu biết hạn chế về nguyên nhân và hậu quả của BĐKH
Kiến thức của sinh viên về các khái niệm khoa học như hiệu ứng nhà kính và nóng lên toàn cầu còn tồn tại nhiều lỗ hổng. Ví dụ, khi được hỏi về hiện tượng hiệu ứng nhà kính, có đến 19,7% sinh viên cho rằng nó “vừa có lợi vừa có hại”, cho thấy sự nhầm lẫn giữa hiệu ứng nhà kính tự nhiên (giúp duy trì sự sống) và hiệu ứng nhà kính tăng cường (gây biến đổi khí hậu). Về nguyên nhân, sinh viên có học lực khác nhau lại chỉ ra các nguyên nhân khác nhau là chủ yếu, ví dụ sinh viên học lực Khá cho rằng núi lửa hoạt động là nguyên nhân chính, trong khi sinh viên học lực Trung bình lại chọn phá rừng. Điều này cho thấy một sự thiếu hụt kiến thức tổng thể và hệ thống, khiến nhận thức bị phân mảnh và không nắm bắt được vai trò của các hoạt động con người là nguyên nhân cốt lõi.
III. Phương pháp giáo dục nâng cao nhận thức biến đổi khí hậu
Để vượt qua các rào cản và nâng cao nhận thức biến đổi khí hậu của sinh viên ĐH Thủ Dầu Một, các giải pháp giáo dục trong môi trường đại học đóng vai trò then chốt. Nhà trường không chỉ là nơi truyền thụ kiến thức chuyên ngành mà còn là nơi bồi dưỡng trách nhiệm của giới trẻ đối với các vấn đề xã hội và môi trường. Theo kết quả nghiên cứu, giải pháp được nhiều sinh viên lựa chọn là “tuyên truyền, giáo dục, nâng cao nhận thức” (chiếm 30,1%). Điều này khẳng định chính sinh viên cũng nhận thấy tầm quan trọng của việc được trang bị kiến thức một cách bài bản. Do đó, việc triển khai các phương pháp giáo dục hiệu quả là yêu cầu cấp thiết. Một trong những hướng đi quan trọng là tích hợp nội dung môi trường và biến đổi khí hậu vào chương trình giảng dạy chính khóa của nhiều ngành học, không chỉ giới hạn ở khoa Môi trường. Cách tiếp cận liên ngành này giúp sinh viên từ các lĩnh vực khác nhau (kinh tế, kỹ thuật, xã hội) hiểu được mối liên hệ giữa chuyên ngành của mình và vấn đề môi trường, từ đó thúc đẩy tư duy về phát triển bền vững. Bên cạnh đó, các hoạt động thực tiễn, mang tính trải nghiệm cũng cần được chú trọng để kiến thức không chỉ dừng lại ở sách vở.
3.1. Hiệu quả từ chương trình đào tạo lồng ghép BĐKH
Một chương trình đào tạo lồng ghép BĐKH vào các môn học chung và chuyên ngành sẽ mang lại hiệu quả bền vững. Thay vì coi biến đổi khí hậu là một môn học riêng lẻ, việc tích hợp nó vào các bối cảnh khác nhau giúp sinh viên thấy được tính phổ quát của vấn đề. Ví dụ, sinh viên kinh tế có thể học về kinh tế xanh, thuế carbon; sinh viên kỹ thuật học về công nghệ sạch, năng lượng tái tạo; sinh viên ngành luật học về luật môi trường quốc tế. Cách tiếp cận này giúp phá bỏ định kiến rằng bảo vệ môi trường chỉ là nhiệm vụ của các nhà khoa học môi trường. Khuyến nghị của đề tài cũng nhấn mạnh nhà trường cần “đưa học phần biến đổi khí hậu này lồng ghép vào chương trình học cho tất cả các khoa”, qua đó giúp sinh viên có hiểu biết sâu rộng để có biện pháp ứng phó kịp thời và hiệu quả.
3.2. Vai trò của hoạt động ngoại khóa về môi trường
Lý thuyết cần đi đôi với thực hành. Các hoạt động ngoại khóa về môi trường là cầu nối hiệu quả để biến nhận thức thành hành động. Các hoạt động như cuộc thi tìm hiểu về biến đổi khí hậu, các chiến dịch trồng cây, ngày hội tái chế, các buổi tọa đàm với chuyên gia, hay các chuyến đi thực tế đến các khu vực bị ảnh hưởng bởi biến đổi khí hậu sẽ tạo ra những trải nghiệm học tập sâu sắc. Những hoạt động này không chỉ củng cố kiến thức về môi trường mà còn phát triển kỹ năng mềm, tinh thần đồng đội và tình yêu thiên nhiên. Thông qua đó, vai trò của sinh viên TDMU được thể hiện rõ nét hơn, không chỉ là người học mà còn là người tham gia tích cực vào việc bảo vệ môi trường tại Bình Dương và cộng đồng.
IV. Hướng dẫn thúc đẩy hành động ứng phó biến đổi khí hậu
Nhận thức chỉ là bước khởi đầu; mục tiêu cuối cùng là thúc đẩy các hành động ứng phó biến đổi khí hậu cụ thể trong cộng đồng sinh viên. Để làm được điều này, cần có những chiến lược rõ ràng nhằm trao quyền và tạo động lực cho sinh viên. Nghiên cứu cho thấy sinh viên nhận thức được rằng giải quyết vấn đề biến đổi khí hậu là trách nhiệm chung của toàn xã hội, khi đa số (cả nam và nữ) đều cho rằng “tất cả các cơ quan” đều có vai trò chính. Dựa trên nền tảng nhận thức này, cần xây dựng các cơ chế để sinh viên có thể tham gia một cách thiết thực. Thay vì chỉ dừng lại ở các hoạt động mang tính phong trào, cần phát triển các dự án có chiều sâu, nơi sinh viên có thể áp dụng kiến thức chuyên môn của mình để giải quyết các vấn đề môi trường thực tế ngay tại trường học và địa phương. Chẳng hạn, các dự án tiết kiệm năng lượng trong ký túc xá, quản lý và phân loại rác thải tại nguồn, hay các sáng kiến truyền thông số về lối sống xanh. Những hành động này, dù nhỏ, nhưng góp phần hình thành thói quen và tư duy bền vững, thể hiện rõ trách nhiệm của giới trẻ.
4.1. Kích hoạt vai trò của sinh viên TDMU trong các dự án xanh
Mỗi sinh viên đều có thể trở thành một đại sứ môi trường. Cần phát huy vai trò của sinh viên TDMU thông qua việc thành lập và hỗ trợ các câu lạc bộ, đội, nhóm hành động vì môi trường. Các nhóm này có thể chủ động đề xuất và thực hiện các dự án xanh, từ việc tổ chức các buổi chiếu phim tài liệu về môi trường, các phiên chợ đồ cũ, cho đến việc hợp tác với các doanh nghiệp địa phương để thúc đẩy các giải pháp bảo vệ môi trường tại Bình Dương. Nhà trường và Đoàn Thanh niên - Hội Sinh viên có thể đóng vai trò là người cố vấn, kết nối nguồn lực và tạo ra một sân chơi sáng tạo để các ý tưởng của sinh viên được hiện thực hóa. Khi được trao quyền và được công nhận, sinh viên sẽ có thêm động lực để cống hiến.
4.2. Xây dựng trách nhiệm của giới trẻ với phát triển bền vững
Cần kết nối các hành động bảo vệ môi trường với mục tiêu lớn hơn là phát triển bền vững. Điều này giúp sinh viên hiểu rằng việc tiết kiệm điện, giảm rác thải nhựa không chỉ là hành động bảo vệ thiên nhiên mà còn góp phần vào sự công bằng xã hội và ổn định kinh tế lâu dài. Việc xây dựng trách nhiệm của giới trẻ phải bắt nguồn từ việc giáo dục về ba trụ cột của phát triển bền vững: Môi trường - Xã hội - Kinh tế. Khi sinh viên nhận thức được rằng hành động của mình hôm nay ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sống của thế hệ tương lai, họ sẽ có một cam kết mạnh mẽ và lâu dài hơn với việc bảo vệ hành tinh. Đây là nền tảng để xây dựng một thế hệ công dân toàn cầu có trách nhiệm.
