Tổng quan nghiên cứu

Nguồn nhân lực y tế đóng vai trò then chốt quyết định chất lượng chăm sóc sức khỏe và năng lực cạnh tranh của mọi cơ sở khám chữa bệnh. Theo số liệu thống kê ngành y tế, với quy mô dân số cả nước đạt 94,66 triệu người, tỷ lệ điều dưỡng trên bác sĩ tại Việt Nam chỉ dao động ở mức 1,3 đến 1,4, thấp hơn đáng kể so với các quốc gia trong khu vực Đông Nam Á như Indonesia đạt 5,1 hay Philippines đạt 3,9. Dự báo nhu cầu giai đoạn 2021 - 2030 cho thấy toàn hệ thống cần bổ sung thêm khoảng 168,3 nghìn bác sĩ và 304,2 nghìn điều dưỡng để đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng tăng.

Trong bối cảnh thực hiện tự chủ tài chính theo Nghị định 60/2021/NĐ-CP, các bệnh viện công lập tuyến trung ương phải đối mặt với bài toán kép: tinh gọn bộ máy nhân sự nhưng vẫn phải nâng cao hiệu suất hoạt động chuyên môn. Bệnh viện Hữu Nghị Việt Đức, với vị thế là bệnh viện chuyên khoa ngoại hạng đặc biệt tuyến cuối, chịu áp lực rất lớn về công suất sử dụng giường bệnh và sự biến động nguồn nhân lực chất lượng cao. Đề tài nghiên cứu được thực hiện tại 6 khoa lâm sàng gồm Khoa Ngoại tim mạch - lồng ngực, Khoa Hồi sức tim mạch - lồng ngực, Khoa Nội, can thiệp tim mạch - hô hấp, Khoa Phẫu thuật cột sống, Khoa Điều trị tự nguyện và Khoa Khám bệnh trong giai đoạn 2019 - 2022.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung mô tả thực trạng nguồn nhân lực chuyên môn, đồng thời phân tích các hoạt động điều trị và các yếu tố tác động trực tiếp đến động lực làm việc của nhân viên y tế. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, cung cấp cơ sở khoa học để tối ưu hóa định mức nhân sự theo Thông tư liên tịch 08/2007/TTLT-BYT-BNV, kiểm soát thời gian điều trị trung bình từ 5,1 đến 12,1 ngày và nâng cao chất lượng dịch vụ y tế công lập.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng khung lý thuyết quản lý nguồn nhân lực y tế của Tổ chức Y tế Thế giới công bố năm 2006 và hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới khu vực Tây Thái Bình Dương. Mô hình này tiếp cận quản trị nhân sự bệnh viện qua ba nhóm chức năng cốt lõi: thu hút nguồn nhân lực, đào tạo - phát triển năng lực chuyên môn, và duy trì nguồn nhân lực thông qua chính sách đãi ngộ, môi trường làm việc cùng động lực nội tại.

Các khái niệm trọng tâm được chuẩn hóa bao gồm:

  • Nhân lực y tế chuyên môn trực tiếp: Toàn bộ đội ngũ bác sĩ và điều dưỡng tham gia vào quy trình khám, chẩn đoán, phẫu thuật, can thiệp và chăm sóc người bệnh nội trú lẫn ngoại trú.
  • Định mức biên chế sự nghiệp y tế: Tỷ lệ nhân lực trên giường bệnh được quy định tại Thông tư liên tịch số 08/2007/TTLT-BYT-BNV, xác định định mức từ 1,35 đến 1,40 người/giường bệnh đối với hình thức làm việc hành chính và 1,60 đến 1,80 người/giường bệnh đối với hình thức làm việc theo ca tại bệnh viện chuyên khoa hạng I.
  • Chuẩn hóa chức danh nghề nghiệp: Tiêu chuẩn trình độ đào tạo của viên chức y tế theo Thông tư liên tịch số 26/2015/TTLT-BYT-BNV, quy định lộ trình ngừng tuyển dụng điều dưỡng trình độ trung cấp từ năm 2021.
  • Cơ chế tự chủ bệnh viện: Khung pháp lý theo Nghị định số 60/2021/NĐ-CP trao quyền tự chủ về tài chính, bộ máy biên chế và phân phối thu nhập tăng thêm.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế mô tả cắt ngang, kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp thu thập dữ liệu định lượng và nghiên cứu định tính chuyên sâu.

Nguồn dữ liệu thứ cấp được hồi cứu toàn diện từ sổ sách quản lý nhân sự, báo cáo thống kê hoạt động khám chữa bệnh giai đoạn 2019 - 2022 tại Phòng Tổ chức cán bộ và Phòng Kế hoạch tổng hợp của Bệnh viện Hữu Nghị Việt Đức. Cỡ mẫu định lượng bao phủ toàn bộ 327 cán bộ, nhân viên y tế đang công tác tại 6 khoa lâm sàng khảo sát tính đến năm 2022. Cỡ mẫu định tính gồm 12 đối tượng, được chọn theo phương pháp chọn mẫu chủ đích, bao gồm 6 lãnh đạo khoa và 6 nhân viên y tế đại diện cho từng đơn vị lâm sàng. Mỗi cuộc phỏng vấn sâu kéo dài từ 15 đến 30 phút theo bộ công cụ bán cấu trúc được chuẩn hóa.

Dữ liệu định lượng được nhập liệu, làm sạch và xử lý bằng phần mềm Excel 2019 kết hợp SPSS 22 nhằm tính toán các chỉ số thống kê mô tả như tần số, tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình và độ lệch chuẩn. Dữ liệu định tính được gỡ băng nguyên văn và mã hóa theo từng chủ đề quản trị trên Excel 2016. Việc kết hợp hai phương pháp phân tích này giúp bảo đảm tính khách quan giữa các chỉ số thống kê hoạt động thực tế với các đánh giá chuyên sâu về tâm lý, động lực và áp lực công việc của nhân viên y tế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Tổng số nhân lực y tế tại 6 khoa lâm sàng có xu hướng tăng trưởng liên tục qua các năm, mở rộng từ 303 người trong giai đoạn 2019 - 2020 lên 314 người giai đoạn 2020 - 2021 và đạt 327 người ở giai đoạn 2021 - 2022, tương ứng tỷ lệ tăng trưởng 7,92%. Khoa Khám bệnh là đơn vị có quy mô nhân sự lớn nhất và tăng nhanh nhất, từ 97 nhân viên năm 2019 lên 109 nhân viên năm 2022 (bổ sung thêm 12 nhân sự). Ngược lại, Khoa Ngoại tim mạch - lồng ngực duy trì quy mô tinh gọn nhất, tăng nhẹ từ 28 lên 30 nhân viên trong cùng giai đoạn.

Cơ cấu độ tuổi cho thấy lực lượng lao động rất trẻ, trong đó nhóm tuổi từ 30 trở xuống chiếm tỷ lệ cao nhất với 53,1% giai đoạn 2019 - 2020 và 45,3% giai đoạn 2021 - 2022. Tỷ lệ nhân sự thuộc nhóm 31 - 40 tuổi tăng từ 31,2% lên 35,2%, trong khi nhóm từ 51 tuổi trở lên chỉ chiếm 2,2% đến 2,5%. Phân tích theo thâm niên công tác năm 2022 ghi nhận 54,1% nhân viên (177 người) có thời gian làm việc từ 10 năm trở xuống, nhóm thâm niên 11 - 20 năm chiếm 29,7% (97 người), nhóm 21 - 30 năm chiếm 14,7% (48 người) và nhóm trên 31 năm chỉ chiếm 1,5% (5 người).

Về phân bố giới tính và chức danh, 100% bác sĩ tại Khoa Ngoại tim mạch - lồng ngực, Khoa Phẫu thuật cột sống và Khoa Điều trị tự nguyện là nam giới. Ngược lại, điều dưỡng nữ chiếm tỷ trọng áp đảo ở cả 6 khoa, thể hiện rõ nhất tại Khoa Điều trị tự nguyện với 53 nữ điều dưỡng so với 4 nam điều dưỡng. Đội ngũ bác sĩ có chất lượng chuyên môn vượt trội với 100% đạt trình độ sau đại học từ Thạc sĩ, Bác sĩ Chuyên khoa 1 trở lên. Đối với khối điều dưỡng, trình độ Cao đẳng chiếm tỷ lệ chủ đạo.

Hoạt động chuyên môn ghi nhận Khoa Phẫu thuật cột sống tiếp nhận lượng bệnh nhân điều trị nội trú lớn nhất và đứng thứ hai về số ca phẫu thuật. Số giường bệnh thực kê tại tất cả các khoa đều vượt số giường kế hoạch được giao. Thời gian điều trị trung bình của người bệnh dao động từ 5,1 đến 12,1 ngày, trong khi tỷ lệ tử vong được kiểm soát rất thấp, chỉ từ 0 đến 3 ca mỗi năm.

Thảo luận kết quả

Sự biến động về lượng bệnh nhân nội trú giảm rõ rệt trong giai đoạn 2020 - 2021 xuất phát trực tiếp từ các đợt giãn cách xã hội do đại dịch Covid-19, sau đó phục hồi mạnh mẽ vào giai đoạn 2021 - 2022. Tình trạng số giường thực kê vượt công suất kế hoạch chứng minh áp lực điều trị ngoại khoa tuyến cuối vô cùng nặng nề. Kết quả nghiên cứu có sự tương đồng sâu sắc với công trình của tác giả Phạm Phương Liên tại Bệnh viện Đa khoa Trưng Vương khi ghi nhận trên 70% cán bộ y tế dưới 40 tuổi, phản ánh xu hướng trẻ hóa mạnh mẽ của lực lượng y tế tại các cơ sở khám chữa bệnh công lập.

Về các yếu tố tạo động lực, kết quả phỏng vấn sâu chỉ ra rằng cơ hội học tập nâng cao tay nghề và uy tín thương hiệu bệnh viện là yếu tố giữ chân nhân viên hiệu quả nhất. Tuy nhiên, chế độ đãi ngộ tài chính theo ngạch lương nhà nước còn thấp, chưa tương xứng với cường độ phẫu thuật và trực cấp cứu. Phát hiện này hoàn toàn trùng khớp với nghiên cứu của tác giả Nguyễn Trường Sơn tại Bệnh viện Đa khoa tỉnh Tiền Giang khi chỉ 31,4% nhân viên cảm thấy thỏa mãn với thu nhập. Đáng chú ý, công tác đánh giá viên chức cuối năm tại các khoa còn bộc lộ nhiều điểm nghẽn: tiêu chí đánh giá chung chung, mang tính hình thức, thiếu thước đo hiệu suất định lượng.

Dữ liệu nghiên cứu thực tế có thể được trực quan hóa sinh động thông qua biểu đồ cột chồng thể hiện sự biến động cơ cấu chức danh qua từng năm và bảng ma trận đối chiếu tỷ lệ điều dưỡng/bác sĩ với công suất sử dụng giường bệnh tại từng chuyên khoa.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện công tác quản lý nguồn nhân lực và nâng cao hiệu suất hoạt động tại Bệnh viện Hữu Nghị Việt Đức trong bối cảnh tự chủ, các giải pháp trọng tâm cần được triển khai đồng bộ:

  • Hoạch định và phân bổ lại định mức nhân sự lâm sàng: Ban Giám đốc cùng Phòng Tổ chức cán bộ cần căn cứ công suất sử dụng giường bệnh thực tế để tuyển dụng bổ sung từ 15 đến 20 điều dưỡng đa khoa và chuyên khoa trong giai đoạn 2024 - 2025, ưu tiên bổ sung cho Khoa Khám bệnh và Khoa Phẫu thuật cột sống nhằm đưa tỷ lệ điều dưỡng trên bác sĩ đạt mức khuyến nghị từ 2,0 đến 2,5.
  • Thiết lập hệ thống đánh giá kết quả công việc theo chỉ số KPI hiện đại: Phòng Tổ chức cán bộ chủ trì xây dựng bộ tiêu chí đánh giá hiệu suất dựa trên khối lượng công việc, mức độ phức tạp kỹ thuật và sự hài lòng của người bệnh, thay thế hình thức bình bầu cảm tính; hoàn thành thí điểm trong quý 2/2024 và áp dụng chính thức cho 100% khoa lâm sàng từ năm 2025 nhằm tăng 30% tính minh bạch trong thi đua khen thưởng.
  • Cải tiến cơ chế đãi ngộ và phân phối thu nhập tăng thêm: Phòng Tài chính kế toán phối hợp cùng Ban Quản lý kinh tế y tế xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ mới, trích lập quỹ thu nhập tăng thêm để nâng mức phụ cấp phẫu thuật và trực đêm từ 15% đến 20% trong giai đoạn 2024 - 2026, tập trung hỗ trợ tài chính cho nhóm 54,1% nhân viên trẻ có thâm niên dưới 10 năm.
  • Đẩy mạnh chương trình chuẩn hóa và đào tạo liên tục: Trung tâm Đào tạo và Chỉ đạo tuyến phối hợp các khoa lâm sàng xây dựng lộ trình nâng chuẩn 100% điều dưỡng đạt trình độ đại học trước năm 2026 theo tinh thần Thông tư liên tịch 26/2015/TTLT-BYT-BNV, đồng thời định kỳ cử cán bộ tham gia các khóa tập huấn kỹ thuật can thiệp tim mạch và phẫu thuật cột sống chuyên sâu trong và ngoài nước.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng chuyên môn:

  • Ban Giám đốc và các nhà quản lý bệnh viện công lập: Cung cấp mô hình tham chiếu thực chứng về việc tối ưu hóa tỷ lệ nhân lực trên giường bệnh thực kê, kiểm soát chỉ số ngày điều trị trung bình từ 5,1 đến 12,1 ngày và cân đối ngân sách chi trả thu nhập tăng thêm trong điều kiện tự chủ toàn diện.
  • Lãnh đạo Phòng Tổ chức cán bộ và Phòng Điều dưỡng: Nắm bắt phương pháp phân tích cơ cấu lao động theo tuổi, giới tính, chức danh và thâm niên; từ đó thiết kế quy trình tuyển dụng, quy hoạch mạng lưới nhân sự kế cận và kế hoạch đào tạo lại cho hơn 50% lực lượng lao động trẻ.
  • Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý bệnh viện, Y tế công cộng: Tham khảo quy trình thiết kế nghiên cứu mô tả cắt ngang kết hợp dữ liệu thứ cấp 4 năm (2019 - 2022) và phỏng vấn sâu 12 mẫu định tính, sử dụng các công cụ phân tích thống kê SPSS 22 và Excel 2016 làm khung phương pháp luận cho các đề tài học thuật tương tự.
  • Các chuyên gia hoạch định chính sách y tế tại Bộ Y tế và Bộ Nội vụ: Khai thác số liệu thực tế từ bệnh viện ngoại khoa hạng đặc biệt để làm căn cứ sửa đổi, bổ sung các thông tư quy định về định mức biên chế sự nghiệp y tế và chế độ phụ cấp đặc thù nghề nghiệp cho nhân viên y tế tuyến cuối.

Câu hỏi thường gặp

1. Quy mô nhân lực tại 6 khoa lâm sàng Bệnh viện Hữu Nghị Việt Đức giai đoạn 2019 - 2022 thay đổi như thế nào? Tổng số nhân lực tại 6 khoa tăng đều qua từng năm, từ 303 người giai đoạn 2019 - 2020 lên 314 người giai đoạn 2020 - 2021 và đạt 327 người giai đoạn 2021 - 2022 (tăng 7,92%). Khoa Khám bệnh có quy mô lớn nhất với 109 nhân sự năm 2022, trong khi Khoa Ngoại tim mạch - lồng ngực duy trì ổn định với 30 nhân sự.

2. Đặc điểm nổi bật nhất về cơ cấu độ tuổi và thâm niên công tác của nhân viên y tế là gì? Lực lượng nhân sự mang tính trẻ hóa rất cao khi nhóm tuổi từ 30 trở xuống chiếm tỷ lệ lớn nhất (từ 45,3% đến 53,1%). Xét theo thâm niên năm 2022, có tới 54,1% nhân viên (177 người) có thời gian công tác dưới 10 năm, trong khi nhóm có thâm niên trên 31 năm chỉ chiếm 1,5%.

3. Trình độ học vấn của bác sĩ và điều dưỡng tại các khoa lâm sàng đáp ứng tiêu chuẩn ra sao? 100% bác sĩ tại 6 khoa lâm sàng đều đạt trình độ sau đại học từ Thạc sĩ, Bác sĩ Chuyên khoa 1 trở lên. Đối với đội ngũ điều dưỡng, phần lớn có trình độ Cao đẳng và đang tiếp tục tham gia các chương trình đào tạo liên thông cử nhân nhằm đáp ứng chuẩn Thông tư liên tịch 26/2015/TTLT-BYT-BNV.

4. Dịch Covid-19 đã tác động như thế nào đến hoạt động khám chữa bệnh tại các khoa nghiên cứu? Giai đoạn 2020 - 2021 ghi nhận số lượng bệnh nhân điều trị nội trú giảm xuống mức thấp nhất do yêu cầu giãn cách xã hội và kiểm soát dịch bệnh. Tuy nhiên, thời gian điều trị trung bình vẫn được duy trì hiệu quả trong khoảng 5,1 đến 12,1 ngày và tỷ lệ tử vong tại khoa chỉ từ 0 đến 3 ca/năm.

5. Đâu là điểm nghẽn lớn nhất trong công tác đánh giá nhân sự được chỉ ra qua phỏng vấn sâu? Phỏng vấn sâu 12 cán bộ quản lý và nhân viên chỉ ra rằng công tác đánh giá thi đua cuối năm còn mang nặng tính hình thức, cảm tính và nội dung còn chung chung. Bệnh viện chưa áp dụng hệ thống chỉ số KPI định lượng, khiến kết quả đánh giá chưa phản ánh đúng năng lực và chưa tạo động lực đột phá.

Kết luận

  • Quy mô nhân lực tại 6 khoa lâm sàng Bệnh viện Hữu Nghị Việt Đức tăng trưởng ổn định từ 303 lên 327 cán bộ trong giai đoạn 2019 - 2022, đáp ứng khối lượng khám chữa bệnh chuyên sâu ngày càng cao.
  • Cơ cấu nhân sự có xu hướng trẻ hóa mạnh mẽ với 54,1% nhân viên có thâm niên dưới 10 năm, đồng thời 100% bác sĩ đạt trình độ chuyên môn sau đại học từ Thạc sĩ, Bác sĩ Chuyên khoa 1 trở lên.
  • Hiệu suất điều trị ngoại khoa được bảo đảm vững chắc với thời gian nằm viện trung bình duy trì từ 5,1 đến 12,1 ngày và tỷ lệ tử vong được kiểm soát ở mức tối thiểu từ 0 đến 3 ca mỗi năm.
  • Công tác quản trị nhân sự còn tồn tại hạn chế về chính sách thu nhập tăng thêm và phương pháp đánh giá viên chức cuối năm còn mang tính hình thức, thiếu hệ thống chỉ số đo lường hiệu suất thực chất.
  • Lộ trình giai đoạn 2024 - 2026 đặt trọng tâm vào việc ban hành khung đánh giá KPI toàn diện, chuẩn hóa 100% điều dưỡng đại học và cải cách cơ chế đãi ngộ tài chính nhằm giữ chân nhân tài y tế.

Luận văn thạc sĩ là tài liệu tham khảo khoa học giá trị, cung cấp giải pháp thực chứng giúp các nhà quản lý y tế nâng cao năng lực quản trị nguồn nhân lực và tối ưu hóa hiệu quả hoạt động bệnh viện công lập. Các nhà quản lý và nghiên cứu có thể ứng dụng ngay các phát hiện này để tái cấu trúc bộ máy nhân sự tại đơn vị.