Nghiên cứu biện pháp kỹ thuật nhân giống quýt ngọt không hạt tại Hàm Yên, Tuyên Quang

Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống quýt ngọt không hạt tại Hàm Yên, Tuyên Quang. Luận văn thạc sĩ về biện pháp tăng năng suất và chất lượng cây trồng.

• Tác giả: Nguyễn Bách Chiến
• Người hướng dẫn: Gs. Đào Thanh Vân
• Trường học: Trường Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học cây trồng
• Đề tài: Nghiên Cứu Một Số Biện Pháp Kỹ Thuật Trong Nhân Giống Quýt Ngọt Không Hạt Tại Huyện Hàm Yên, Tỉnh Tuyên Quang
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ CÁI VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• MỞ ĐẦU
• 1. Tính cấp thiết của đề tài
• 2. Mục tiêu và yêu cầu
• 3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở khoa học và cơ sở thực tiễn
• 1.1.1. Cơ sở của sử dụng gốc ghép trong nhân giống cây ăn quả
• 1.1.2. Cơ sở khoa học của phương pháp ghép
• 1.1.3. Cơ sở của sử dụng giá thể trong trồng trọt
• 1.2. Nguồn gốc và phân loại và đặc điểm của giống quýt ngọt không hạt
• 1.2.1. Đặc điểm của giống quýt ngọt không hạt
• 1.3. Tình hình sản xuất và tiêu thụ quýt
• 1.3.1. Tình hình sản xuất và tiêu thụ quýt trên thế giới
• 1.3.2. Tình hình sản xuất và tiêu thụ cam quýt tại Việt Nam
• 1.4. Tình hình nghiên cứu liên quan đến nội dung đề tài
• 1.4.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.5. Đặc điểm một số giống quýt không hạt
• 2. Chương 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Vật liệu nghiên cứu
• 2.1.3. Phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Bố trí thí nghiệm
• 2.3.2. Các chỉ tiêu và phương pháp theo dõi
• 2.3.3. Xử lý số liệu
• 2.4. Kỹ thuật tiến hành
• 2.4.1. Chọn cây, chọn cành để lấy mắt ghép
• 2.4.2. Kỹ thuật ghép
• 2.5. Đặc điểm của một số đối tượng và vật liệu nghiên cứu
• 2.5.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.5.2. Vật liệu nghiên cứu
• 3. Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Nghiên cứu anh hưởng của gốc ghép và giá thể bầu giâm đến khả năng sinh trưởng của mầm ghép giống quýt ngọt không hạt tại huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang
• 3.1.1. Ảnh hưởng của gốc ghép và giá thể đến tỷ lệ bật mầm của quýt ngọt không hạt
• 3.1.2. Ảnh hưởng của gốc ghép và giá thể đến tỷ lệ cây ghép sống của quýt ngọt không hạt
• 3.1.3. Ảnh hưởng của gốc ghép và giá thể đến động thái tăng trưởng chiều cao mầm ghép
• 3.1.4. Ảnh hưởng của gốc ghép và giá thể đến động thái ra lá mầm ghép quýt ngọt không hạt
• 3.1.5. Ảnh hưởng của gốc ghép và giá thể đến một số chỉ tiêu của mầm ghép cây quýt ngọt không hạt
• 3.1.6. Ảnh hưởng của gốc ghép và giá thể đến tỷ lệ xuất vườn của quýt ngọt không hạt
• 3.1.7. Ảnh hưởng của gốc ghép và giá thể đến tình hình sâu bệnh hại trên trên vườn ươm cây quýt ngọt không hạt
• 3.2. Nghiên cứu khả năng nhân giống và đặc điểm hình thái một số giống quýt tại huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang
• 3.2.1. Đặc điểm sinh trưởng của một số giống quýt trên vườn ươm nhân giống bằng phương pháp ghép tại huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang
• 3.2.2. Tình hình sâu bệnh hại của một số giống trên trên vườn ươm
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Bí quyết nhân giống quýt không hạt Mở ra tiềm năng lớn

Nhân giống quýt ngọt không hạt là một định hướng quan trọng trong việc phát triển nền nông nghiệp hàng hóa, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường. Các giống quýt truyền thống, dù có chất lượng tốt, thường gặp phải hạn chế về số lượng hạt (15-25 hạt/quả), làm giảm giá trị thương phẩm và trải nghiệm người dùng. Việc phát triển các giống quýt ngọt không hạt, đặc biệt là các giống thuộc loài Citrus reticulata Blanco, mang lại lợi ích kép: vừa nâng cao giá trị kinh tế, vừa đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu. Đặc tính không hạt của quýt thường liên quan đến các yếu tố di truyền như thể tam bội hoặc hiện tượng bất dục, khiến quá trình nhân giống bằng hạt không thể duy trì được đặc tính ưu việt của cây mẹ. Do đó, các phương pháp nhân giống vô tính như ghép cành trở thành giải pháp kỹ thuật tối ưu. Kỹ thuật này không chỉ giúp tạo ra cây giống quýt không hạt đồng đều về mặt di truyền, giữ trọn vẹn đặc tính quý của giống gốc, mà còn rút ngắn thời gian kiến thiết cơ bản, giúp cây sớm cho thu hoạch. Việc làm chủ kỹ thuật canh tác và nhân giống là chìa khóa để nâng cao năng suất cây trồng, cải thiện đời sống cho người nông dân và xây dựng các vùng chuyên canh cây có múi bền vững.

1.1. Nguồn gốc và đặc điểm giống quýt ngọt không hạt

Giống quýt ngọt không hạt, thuộc chi Citrus, có nguồn gốc từ các chương trình chọn lọc đột biến tự nhiên hoặc lai tạo có chủ đích. Đặc điểm không hạt là một tính trạng quý, được quy định bởi nhiều yếu tố, trong đó phổ biến nhất là bất dục đực (hạt phấn không hoàn chỉnh) hoặc bất dục cái (bầu noãn không phát triển). Theo Ortiz (2002), một giống quýt được xem là không hạt khi có trung bình dưới 2 hạt/quả. Những giống này khi trồng riêng biệt hoặc cách ly sẽ cho quả hoàn toàn không hạt. Tuy nhiên, nếu trồng gần các giống có khả năng thụ phấn chéo, một số quả vẫn có thể hình thành hạt. Các giống như Satsuma hay một số dòng Clementin là ví dụ điển hình. Việc nhân giống các loại này đòi hỏi phải áp dụng phương pháp vô tính để bảo tồn đặc tính di truyền. Cây giống quýt không hạt được tạo ra bằng phương pháp ghép thường có khả năng sinh trưởng khỏe và thích ứng tốt hơn.

1.2. Tầm quan trọng của kỹ thuật nhân giống vô tính

Nhân giống vô tính là phương pháp duy nhất để sản xuất hàng loạt cây giống quýt ngọt không hạt mà vẫn giữ nguyên 100% đặc tính của cây mẹ. Các phương pháp như ghép cành quýt và chiết cành quýt cho phép tạo ra cây con có bộ rễ khỏe (đối với cây ghép) và rút ngắn thời gian từ khi trồng đến khi thu hoạch so với cây trồng từ hạt. Đặc biệt, phương pháp ghép cho phép kết hợp ưu điểm của gốc ghép (khả năng chống chịu sâu bệnh, thích ứng với điều kiện đất đai) và ưu điểm của cành ghép (chất lượng quả, năng suất). Điều này có ý nghĩa thực tiễn to lớn, giúp cải tạo vườn quýt già cỗi hoặc năng suất thấp, đồng thời tạo ra nguồn cây giống chất lượng cao cho các vùng trồng mới, góp phần vào sự phát triển ổn định của ngành trồng trọt cây có múi.

II. Thách thức khi nhân giống quýt Từ chọn giống đến tỷ lệ sống

Quá trình nhân giống quýt ngọt không hạt đối mặt với không ít thách thức, đòi hỏi kỹ thuật và sự đầu tư bài bản. Thách thức lớn nhất đến từ việc duy trì nguồn vật liệu nhân giống sạch bệnh và đúng giống. Cây mẹ dùng để lấy mắt ghép hoặc cành chiết phải được tuyển chọn kỹ lưỡng, đảm bảo không mang các mầm bệnh nguy hiểm như Tristeza hay Greening. Một vấn đề khác là sự không tương hợp giữa cành ghép và gốc ghép, có thể dẫn đến tỷ lệ sống sau ghép thấp, cây sinh trưởng còi cọc hoặc thậm chí chết sau một thời gian. Theo nghiên cứu của Nguyễn Bách Chiến (2019) tại Hàm Yên, việc lựa chọn sai gốc ghép hoặc giá thể trồng cây không phù hợp là nguyên nhân trực tiếp ảnh hưởng đến tỷ lệ bật mầm và khả năng sống của cây con. Ngoài ra, kỹ thuật thao tác của người thực hiện cũng là yếu tố quyết định. Các thao tác ghép, bó bầu đất cần chính xác, nhanh gọn để tránh làm khô vết cắt và mô tượng tầng. Quá trình chăm sóc sau nhân giống, bao gồm quản lý độ ẩm, dinh dưỡng, và phòng trừ sâu bệnh hại, cũng là một khâu quan trọng để đảm bảo chăm sóc cây con phát triển khỏe mạnh và đạt tiêu chuẩn xuất vườn.

2.1. Hạn chế của phương pháp gieo hạt và chiết cành truyền thống

Phương pháp gieo hạt không được áp dụng cho quýt không hạt vì đặc tính di truyền không được bảo tồn. Cây con mọc từ hạt sẽ bị phân ly, cho ra những cá thể có đặc tính khác xa cây mẹ, thường là có hạt và chất lượng kém. Trong khi đó, chiết cành quýt là phương pháp phổ biến nhưng có nhược điểm. Cành chiết có bộ rễ ăn nông, khả năng chống chịu khô hạn và gió bão kém. Cây từ cành chiết thường có tuổi thọ ngắn, nhanh cỗi và dễ bị sâu bệnh tấn công vào bộ rễ. Do đó, phương pháp này chỉ phù hợp với quy mô nhỏ, không đảm bảo tính bền vững cho sản xuất thương mại lớn.

2.2. Yếu tố ảnh hưởng đến tỷ lệ sống sau ghép của cây con

Tỷ lệ sống sau ghép là chỉ tiêu quan trọng nhất đánh giá sự thành công của quá trình nhân giống. Nhiều yếu tố ảnh hưởng đến chỉ tiêu này. Thứ nhất là chất lượng gốc ghép và cành ghép: cả hai phải khỏe mạnh, không sâu bệnh và ở giai đoạn sinh trưởng phù hợp. Thứ hai là sự tương hợp sinh học: một số tổ hợp ghép có thể không tương hợp, dẫn đến hiện tượng chân voi hoặc chân hương. Thứ ba là điều kiện môi trường: nhiệt độ, độ ẩm quá cao hoặc quá thấp đều ảnh hưởng đến sự liền sẹo của vết ghép. Cuối cùng là kỹ thuật chăm sóc: việc giữ ẩm cho mắt ghép, loại bỏ mầm dại trên gốc ghép và phòng trừ sâu bệnh hại kịp thời là yếu tố quyết định sự phát triển của cây con.

III. Hướng dẫn kỹ thuật ghép cành quýt không hạt tối ưu nhất

Ghép là phương pháp nhân giống vô tính hiệu quả nhất để sản xuất cây giống quýt không hạt trên quy mô lớn, đảm bảo chất lượng và độ đồng đều. Cơ sở khoa học của phương pháp này là sự kết hợp giữa hai phần của cây: gốc ghép (cung cấp bộ rễ) và cành/mắt ghép (phát triển thành thân, cành, lá và cho quả). Sự thành công của việc ghép cành quýt phụ thuộc vào khả năng tiếp hợp và liền sẹo của mô tượng tầng giữa gốc và cành ghép. Để đạt tỷ lệ sống sau ghép cao, cần tuân thủ một quy trình kỹ thuật nghiêm ngặt. Bắt đầu từ việc chọn cây mẹ ưu tú, không sâu bệnh để lấy mắt ghép. Gốc ghép cũng cần được gieo ươm và chăm sóc cẩn thận để đạt đường kính phù hợp. Thời điểm ghép lý tưởng là khi thời tiết mát mẻ, độ ẩm không khí vừa phải, thường vào đầu mùa mưa hoặc mùa xuân. Các kỹ thuật ghép mắt như ghép chữ T hoặc ghép cửa sổ được áp dụng phổ biến vì thao tác nhanh và tỷ lệ thành công cao. Quá trình chăm sóc sau ghép, bao gồm việc giữ ẩm, che nắng và quản lý mầm dại, là yếu tố then chốt để đảm bảo mắt ghép bật mầm và phát triển thành cây con khỏe mạnh.

3.1. Lựa chọn gốc ghép và cành ghép mắt ghép đạt tiêu chuẩn

Chất lượng của gốc ghép quyết định khả năng sinh trưởng và chống chịu của cây sau này. Gốc ghép tốt phải sinh trưởng khỏe, có bộ rễ phát triển mạnh, tương hợp tốt với cành ghép và thích nghi với điều kiện địa phương. Theo tài liệu nghiên cứu, các loại như bưởi chua, chấp, hoặc cam ba lá (Poncirus trifoliata) thường được sử dụng. Cành ghép (mắt ghép) phải được lấy từ những cây mẹ đầu dòng, đã được xác định đúng giống, sạch bệnh, đang trong giai đoạn sinh trưởng khỏe mạnh. Nên chọn những cành bánh tẻ, có đường kính tương xứng với gốc ghép, mắt ngủ nổi rõ và chưa bật mầm.

3.2. Quy trình ghép cành quýt và kỹ thuật ghép mắt phổ biến

Quy trình ghép cành quýt bắt đầu bằng việc chuẩn bị dụng cụ sắc, sạch và khử trùng. Kỹ thuật ghép mắt kiểu chữ T được thực hiện bằng cách rạch một đường hình chữ T trên vỏ gốc ghép, nhẹ nhàng tách vỏ và luồn mắt ghép vào. Sau đó, dùng dây nilon chuyên dụng quấn chặt vết ghép, chừa lại phần mắt ngủ. Thao tác phải nhanh và chính xác để mô tượng tầng không bị khô. Sau khi ghép khoảng 15-20 ngày, nếu mắt ghép còn tươi xanh tức là đã sống. Lúc này, tiến hành cắt ngọn gốc ghép phía trên mắt ghép khoảng 1-2 cm và tháo dây quấn để mầm mới phát triển. Việc thực hành đúng kỹ thuật này là yếu tố cốt lõi để đạt được tỷ lệ sống sau ghép cao trong vườn ươm.

IV. Cách chọn gốc ghép và giá thể cho cây giống quýt không hạt

Việc lựa chọn gốc ghép và thành phần giá thể trồng cây là hai yếu tố kỹ thuật nền tảng, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng cây giống quýt không hạt và sự thành công của cả một chu kỳ canh tác. Gốc ghép không chỉ đóng vai trò là bộ rễ nuôi dưỡng cây mà còn quyết định đến khả năng thích ứng với điều kiện bất lợi như hạn, úng, phèn, mặn và khả năng kháng một số loại sâu bệnh hại trong đất. Nghiên cứu của Nguyễn Bách Chiến (2019) đã chỉ ra rằng các loại gốc ghép khác nhau như bưởi chua (Citrus grandis) và chấp (Citrus hystrix) cho kết quả sinh trưởng của mầm ghép khác nhau rõ rệt. Song song với đó, giá thể trong bầu đất phải đảm bảo độ tơi xốp, khả năng giữ ẩm và thoát nước tốt, đồng thời cung cấp đủ dinh dưỡng ban đầu cho cây con. Một hỗn hợp giá thể tối ưu sẽ tạo điều kiện cho bộ rễ gốc ghép phát triển khỏe mạnh, từ đó thúc đẩy sự bật mầm và sinh trưởng của mắt ghép, góp phần nâng cao tỷ lệ sống sau ghép và rút ngắn thời gian cây trong vườn ươm, cuối cùng ảnh hưởng tích cực đến năng suất cây trồng trong tương lai.

4.1. Ảnh hưởng của gốc ghép đến năng suất và sự chống chịu

Lựa chọn gốc ghép phù hợp có thể cải thiện đáng kể hiệu suất của vườn cây. Ví dụ, gốc ghép Poncirus trifoliata có khả năng chịu lạnh và kháng bệnh Phytophthora tốt, nhưng sinh trưởng chậm. Gốc chanh Volka sinh trưởng mạnh, chịu hạn tốt nhưng mẫn cảm với một số bệnh. Tại Việt Nam, gốc bưởi chua được sử dụng phổ biến ở miền Bắc do sinh trưởng nhanh và phổ tiếp hợp rộng. Tuy nhiên, đây là giống đơn phôi nên cây con từ hạt không đồng đều. Việc nghiên cứu và lựa chọn gốc ghép phù hợp với điều kiện sinh thái cụ thể của từng vùng là một yêu cầu cấp thiết để tối ưu hóa năng suất cây trồng và tuổi thọ vườn cây.

4.2. Công thức trộn giá thể trồng cây tối ưu cho bầu đất

Một giá thể trồng cây lý tưởng cho bầu đất ươm cây quýt cần có sự cân bằng giữa các thành phần. Một công thức được khuyến nghị bao gồm: đất mặt tơi xốp (50%), xơ dừa đã qua xử lý (25%), trấu hun (15%), và phân chuồng hoai mục (10%). Xơ dừa giúp giữ ẩm và tạo độ thoáng, trấu hun cung cấp kali và ngăn ngừa nấm bệnh, còn phân chuồng cung cấp dinh dưỡng hữu cơ ban đầu. Hỗn hợp này cần được trộn đều và đảm bảo đủ ẩm trước khi đóng vào bầu. Theo Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 9302:2013, hỗn hợp làm bầu cho cây có múi phải có độ xốp từ 20-25% và được xử lý nấm bệnh trước khi sử dụng để đảm bảo môi trường tốt nhất cho sự phát triển của cây con.

V. Kết quả nhân giống quýt không hạt từ nghiên cứu thực tiễn

Các nghiên cứu thực nghiệm cung cấp bằng chứng khoa học vững chắc cho việc hoàn thiện quy trình nhân giống quýt ngọt không hạt. Luận văn của Nguyễn Bách Chiến (2019) thực hiện tại Hàm Yên, Tuyên Quang, là một minh chứng điển hình. Nghiên cứu này tập trung vào hai yếu tố chính: ảnh hưởng của gốc ghép và giá thể trồng cây đến các chỉ tiêu sinh trưởng của mầm ghép. Kết quả cho thấy có sự khác biệt đáng kể về tỷ lệ bật mầm, tỷ lệ sống sau ghép, và tốc độ tăng trưởng chiều cao mầm giữa các công thức thí nghiệm. Cụ thể, tổ hợp sử dụng gốc ghép bưởi chua và giá thể có bổ sung xơ dừa và trấu hun cho kết quả vượt trội. Những dữ liệu này không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn là cơ sở để đưa ra các khuyến cáo kỹ thuật trực tiếp cho người sản xuất tại địa phương. Việc áp dụng các kết quả nghiên cứu này vào thực tiễn giúp tối ưu hóa quy trình tại vườn ươm, tạo ra cây giống quýt không hạt chất lượng cao, đồng thời giảm thiểu rủi ro và chi phí sản xuất, góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế cho việc trồng và cải tạo vườn quýt.

5.1. So sánh hiệu quả các loại gốc ghép bưởi chua chấp

Trong khuôn khổ nghiên cứu, hai loại gốc ghép phổ biến là bưởi chua (Citrus grandis) và chấp (Citrus hystrix) đã được đưa vào so sánh. Kết quả chỉ ra rằng, trên cùng một loại giá thể, gốc ghép bưởi chua cho tỷ lệ bật mầm và tỷ lệ sống sau ghép cao hơn một cách có ý nghĩa thống kê so với gốc ghép chấp. Mầm ghép trên gốc bưởi chua cũng có tốc độ tăng trưởng chiều cao và số lá nhanh hơn. Điều này cho thấy sự tương hợp sinh học của giống quýt ngọt không hạt với gốc bưởi chua là tốt hơn trong điều kiện nghiên cứu, biến nó thành lựa chọn ưu tiên cho sản xuất cây con tại khu vực.

5.2. Đánh giá tỷ lệ sống và động thái sinh trưởng của mầm ghép

Các chỉ tiêu như tỷ lệ bật mầm sau 30 ngày, tỷ lệ sống sau ghép, động thái tăng trưởng chiều cao và số lá của mầm ghép đã được theo dõi chi tiết. Nghiên cứu cho thấy công thức kết hợp gốc ghép bưởi chua với giá thể bầu đất có trộn xơ dừa và trấu hun đạt tỷ lệ sống cao nhất và mầm ghép phát triển khỏe mạnh nhất. Các chỉ số này là cơ sở quan trọng để đánh giá hiệu quả của một biện pháp kỹ thuật, giúp các vườn ươm xác định được tổ hợp tối ưu để sản xuất cây giống quýt không hạt, đảm bảo tỷ lệ xuất vườn cao và chất lượng cây đồng đều.

VI. Tương lai phát triển cây giống quýt không hạt chất lượng cao

Định hướng phát triển bền vững cho ngành hàng cây có múi tại Việt Nam phụ thuộc rất nhiều vào việc làm chủ công nghệ sản xuất giống. Tương lai của cây giống quýt không hạt gắn liền với việc hoàn thiện và tiêu chuẩn hóa quy trình nhân giống, từ khâu chọn lọc cây mẹ đầu dòng sạch bệnh đến tối ưu hóa kỹ thuật canh tác tại vườn ươm. Việc ứng dụng các tiến bộ khoa học, chẳng hạn như vi ghép đỉnh sinh trưởng để tạo ra cây giống sạch virus, là một hướng đi cần được quan tâm. Bên cạnh đó, cần tiếp tục nghiên cứu, khảo nghiệm các loại gốc ghép mới có khả năng chống chịu tốt hơn với biến đổi khí hậu và các dịch bệnh nguy hiểm như vàng lá thối rễ (do Phytophthora) hay Tristeza. Xây dựng một hệ thống sản xuất và cung ứng cây giống được chứng nhận chất lượng sẽ là nền tảng để cải tạo vườn quýt cũ, phát triển các vùng trồng mới hiệu quả, từ đó nâng cao năng suất cây trồng và khẳng định vị thế của quả quýt Việt Nam trên thị trường trong nước và quốc tế.

6.1. Hoàn thiện quy trình kỹ thuật canh tác quýt không hạt

Để tối đa hóa tiềm năng của giống, việc có cây giống quýt không hạt chất lượng chỉ là bước đầu. Cần xây dựng và phổ biến một quy trình kỹ thuật canh tác đồng bộ, từ khâu làm đất, mật độ trồng, chế độ tưới tiêu, bón phân cân đối, đến các biện pháp cắt tỉa tạo tán và phòng trừ sâu bệnh hại theo hướng quản lý dịch hại tổng hợp (IPM). Việc áp dụng các tiêu chuẩn như VietGAP, GlobalGAP không chỉ giúp nâng cao năng suất cây trồng mà còn đảm bảo an toàn thực phẩm, tạo ra sản phẩm đủ tiêu chuẩn để tiếp cận các thị trường khó tính.

6.2. Hướng đi cho việc cải tạo vườn quýt và nâng cao giá trị

Nhiều vườn quýt hiện nay bao gồm các giống địa phương đã thoái hóa, năng suất thấp và nhiều hạt. Hướng đi hiệu quả là thực hiện chương trình cải tạo vườn quýt bằng phương pháp ghép cải tạo. Kỹ thuật này cho phép ghép mắt của giống quýt ngọt không hạt lên những gốc của cây cũ khỏe mạnh, giúp rút ngắn thời gian cho thu hoạch xuống chỉ còn 1-2 năm. Đây là giải pháp kỹ thuật hiệu quả, tiết kiệm chi phí so với việc trồng mới hoàn toàn. Việc chuyển đổi sang các giống không hạt, chất lượng cao sẽ là đòn bẩy giúp nâng cao giá trị kinh tế cho người trồng quýt.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sản lượng cây ăn quả có múi trên toàn cầu hàng năm đạt trên 100 triệu tấn, khẳng định vị thế quan trọng trong ngành nông nghiệp. Tại Việt Nam, cây có múi cũng là một trong những nhóm cây trồng chủ lực, tuy nhiên chất lượng và sản lượng vẫn chưa đáp ứng đủ nhu cầu nội địa, dẫn đến việc phải nhập khẩu một lượng lớn hàng năm. Huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang, mặc dù là một vùng trọng điểm về cây ăn quả có múi, nhưng đến năm 2018, diện tích trồng quýt chỉ chiếm 76,36 ha với sản lượng 341,79 tấn. Vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ các giống quýt địa phương như quýt Hàm Yên hay quýt Đường Canh đều có chất lượng chưa cao và đặc biệt là có quá nhiều hạt (từ 15-25 hạt/quả), làm giảm giá trị thương mại và khả năng cạnh tranh.

Nghiên cứu này được thực hiện nhằm giải quyết trực tiếp vấn đề trên bằng cách xác định các biện pháp kỹ thuật phù hợp trong nhân giống quýt ngọt không hạt, một giống cây có tiềm năng kinh tế cao. Mục tiêu cụ thể là đánh giá ảnh hưởng của các loại gốc ghép và giá thể bầu ươm khác nhau đến khả năng sinh trưởng và tỷ lệ thành công của cây giống. Nghiên cứu được tiến hành từ tháng 2 đến tháng 6 năm 2018 tại vườn ươm của Trung tâm cây ăn quả huyện Hàm Yên. Kết quả của đề tài không chỉ cung cấp cơ sở khoa học để hoàn thiện quy trình nhân giống quýt chất lượng cao mà còn mang ý nghĩa thực tiễn to lớn, giúp nâng cao tỷ lệ cây xuất vườn đạt chuẩn lên trên 90%, góp phần đa dạng hóa cơ cấu cây trồng và tăng thu nhập cho nông dân địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của hai lý thuyết chính trong khoa học cây trồng: lý thuyết về sự tương hợp sinh học trong kỹ thuật ghép và lý thuyết về đặc tính vật lý của giá thể vườn ươm.

Lý thuyết về sự tương hợp sinh học trong kỹ thuật ghép (Graft Compatibility) cho rằng sự thành công của một cây ghép phụ thuộc vào mối quan hệ di truyền và sinh lý giữa gốc ghép và cành ghép. Sự tiếp hợp chặt chẽ giữa các mô tượng tầng của hai bộ phận sẽ hình thành nên mô liên hợp, cho phép dòng nhựa nguyên và nhựa luyện lưu thông, tạo thành một cá thể thống nhất. Nghiên cứu này vận dụng lý thuyết trên để giải thích sự khác biệt về tỷ lệ sống và tốc độ sinh trưởng khi ghép giống quýt ngọt không hạt trên các gốc ghép khác nhau.

Lý thuyết về đặc tính vật lý của giá thể (Substrate Physics) tập trung vào vai trò của môi trường nuôi dưỡng bộ rễ. Một giá thể lý tưởng phải cân bằng giữa khả năng giữ ẩm và độ thoáng khí, có độ pH trung tính và cung cấp đủ dưỡng chất ban đầu. Các loại giá thể khác nhau sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của hệ rễ, từ đó tác động đến toàn bộ quá trình sinh trưởng của cây non.

Các khái niệm chính được sử dụng bao gồm:

1. Gốc ghép (Rootstock): Phần dưới của cây ghép, cung cấp bộ rễ và ảnh hưởng đến khả năng chống chịu, tuổi thọ và sự thích nghi của cây. Trong nghiên cứu, ba loại được sử dụng là bưởi chua (Citrus grandis), chấp (Citrus hystrix) và cam 3 lá (Poncirus trifoliata).
2. Cành ghép/Mắt ghép (Scion): Phần thân, cành hoặc mắt lấy từ cây mẹ mang đặc tính di truyền mong muốn (giống quýt ngọt không hạt).
3. Giá thể (Substrate): Vật liệu dùng để chứa trong bầu ươm, tạo môi trường cho rễ phát triển. Nghiên cứu sử dụng hai loại là trấu hun và xơ dừa.
4. Tượng tầng (Cambium): Lớp mô phân sinh nằm giữa vỏ và gỗ, có vai trò quyết định trong việc liền sẹo và kết nối mạch dẫn giữa gốc và cành ghép.
5. Sức hợp sinh học (Affinity): Mức độ tương thích giữa gốc ghép và cành ghép, biểu hiện qua tỷ lệ sống, sự phát triển đồng đều tại vết ghép và sinh trưởng của cây.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được tiến hành theo phương pháp bố trí thí nghiệm hai nhân tố trong điều kiện vườn ươm có kiểm soát.

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu sơ cấp được thu thập trực tiếp từ thí nghiệm kéo dài 5 tháng (tháng 2 - 6/2018) tại Trung tâm cây ăn quả huyện Hàm Yên. Các đối tượng nghiên cứu bao gồm 3 loại gốc ghép (bưởi chua, chấp, cam 3 lá) và 2 loại giá thể (trấu hun, xơ dừa), tạo thành 6 công thức thí nghiệm. Mỗi công thức được lặp lại 3 lần, với cỡ mẫu là 30 cây/lần lặp, tổng cộng 540 cây giống được theo dõi.
• Phương pháp phân tích: Dữ liệu về tỷ lệ bật mầm, tỷ lệ cây sống, động thái tăng trưởng chiều cao và số lá được ghi nhận định kỳ. Sau khi thu thập, số liệu được xử lý bằng phần mềm thống kê chuyên dụng. Phương pháp phân tích phương sai (ANOVA) được sử dụng để xác định sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các công thức thí nghiệm. Phép thử LSD (Least Significant Difference) được áp dụng để so sánh các giá trị trung bình.
• Timeline nghiên cứu:
  • Tháng 2/2018: Chuẩn bị gốc ghép, giá thể và tiến hành ghép.
  • Tháng 3 - 5/2018: Theo dõi và thu thập số liệu hàng tuần về các chỉ tiêu sinh trưởng.
  • Tháng 6/2018: Đo lường các chỉ tiêu cuối cùng, đánh giá tỷ lệ xuất vườn và tổng hợp dữ liệu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Qua quá trình thí nghiệm và phân tích số liệu, nghiên cứu đã đưa ra những phát hiện quan trọng, cung cấp bằng chứng khoa học vững chắc cho việc lựa chọn kỹ thuật nhân giống tối ưu.

1. Gốc ghép bưởi chua (Citrus grandis) cho tỷ lệ thành công cao vượt trội. Kết quả cho thấy, tỷ lệ cây ghép sống trên gốc bưởi chua đạt trung bình 93,33% khi kết hợp với giá thể trấu hun và 90,00% với giá thể xơ dừa. Con số này cao hơn đáng kể so với gốc chấp (lần lượt là 83,33% và 80,00%) và đặc biệt là gốc cam 3 lá (chỉ đạt 73,33% và 70,00%). Điều này chứng tỏ sức hợp sinh học của gốc bưởi chua với giống quýt ngọt không hạt là tốt nhất.

2. Giá thể trấu hun thúc đẩy sinh trưởng mầm ghép hiệu quả hơn xơ dừa. Ở tất cả các công thức thí nghiệm, việc sử dụng giá thể trấu hun đều cho kết quả tốt hơn. Cụ thể, sau 120 ngày, chiều cao trung bình của mầm ghép trên giá thể trấu hun đạt 46,57 cm (đối với gốc bưởi chua), cao hơn gần 10% so với mức 42,50 cm trên giá thể xơ dừa trong cùng điều kiện gốc ghép. Tỷ lệ bật mầm sau 30 ngày trên giá thể trấu hun cũng cao hơn, đạt 96,67% ở tổ hợp tốt nhất.

3. Tổ hợp "Gốc bưởi chua - Giá thể trấu hun" là công thức tối ưu nhất. Sự kết hợp giữa gốc ghép bưởi chua và giá thể trấu hun đã tạo ra hiệu quả cộng hưởng, mang lại kết quả toàn diện tốt nhất. Tỷ lệ cây đạt tiêu chuẩn xuất vườn của tổ hợp này lên đến 93,33%. Con số này cao hơn 23,33% so với tổ hợp kém hiệu quả nhất là gốc cam 3 lá trên giá thể xơ dừa (70,00%). Đây là một chênh lệch rất lớn, có ý nghĩa quyết định đến hiệu quả kinh tế của hoạt động sản xuất cây giống. Dữ liệu này có thể được trình bày trực quan bằng biểu đồ cột so sánh tỷ lệ xuất vườn của 6 công thức thí nghiệm, làm nổi bật sự vượt trội của tổ hợp tối ưu.

Thảo luận kết quả

Các kết quả trên có thể được giải thích dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn. Gốc bưởi chua có ưu điểm sinh trưởng nhanh trong vườn ươm và phổ kết hợp rộng với nhiều giống cam quýt, đây là kết luận đã được khẳng định trong các nghiên cứu trước đây tại Viện Nghiên cứu Rau Quả. Sự tương đồng về mặt sinh lý giúp quá trình liền sẹo và hình thành mạch dẫn diễn ra thuận lợi, từ đó nâng cao tỷ lệ sống và tốc độ phát triển của mầm ghép. Ngược lại, gốc cam 3 lá (Poncirus trifoliata) dù có ưu điểm chịu lạnh tốt nhưng lại sinh trưởng chậm và có mức độ tương hợp kém hơn với giống quýt ngọt không hạt trong điều kiện của Hàm Yên.

Về giá thể, trấu hun cung cấp một môi trường lý tưởng cho rễ phát triển nhờ đặc tính tơi xốp, thoáng khí và khả năng thoát nước tốt, ngăn ngừa tình trạng úng rễ. Ngoài ra, trong quá trình phân hủy, trấu hun còn cung cấp một lượng khoáng chất kali và silic, giúp cây con cứng cáp hơn. Trong khi đó, xơ dừa tuy giữ ẩm tốt nhưng nếu không được xử lý kỹ có thể chứa tanin và lignin gây ức chế sự phát triển của rễ, đồng thời dễ bị nén chặt sau một thời gian tưới, làm giảm độ thoáng khí.

Ý nghĩa của những phát hiện này là rất lớn. Việc lựa chọn đúng tổ hợp gốc ghép và giá thể có thể làm tăng tỷ lệ thành công của cả một lô cây giống lên hơn 20%, giúp các vườn ươm tiết kiệm chi phí, giảm thời gian sản xuất và cung cấp ra thị trường những cây giống khỏe mạnh, đồng đều, hứa hẹn một vụ mùa bội thu cho người nông dân.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên những kết quả nghiên cứu thuyết phục, đề tài đề xuất 4 nhóm giải pháp cụ thể nhằm nhân rộng và áp dụng các biện pháp kỹ thuật tiên tiến vào sản xuất quýt ngọt không hạt tại huyện Hàm Yên và các vùng có điều kiện tương tự.

1. Chuẩn hóa quy trình nhân giống tại các cơ sở sản xuất.

   • Chủ thể thực hiện: Trung tâm cây ăn quả huyện Hàm Yên, các hợp tác xã và doanh nghiệp sản xuất cây giống.
   • Hành động: Ban hành và áp dụng thống nhất quy trình kỹ thuật nhân giống quýt ngọt không hạt, ưu tiên sử dụng tổ hợp gốc ghép bưởi chua (Citrus grandis) và giá thể bầu ươm là trấu hun đã qua xử lý.
   • Target metric: Nâng tỷ lệ cây giống đạt tiêu chuẩn xuất vườn lên tối thiểu 90% tại các cơ sở áp dụng.
   • Timeline: Áp dụng ngay từ vụ ươm giống năm 2024.

2. Tổ chức tập huấn và chuyển giao công nghệ cho nông dân.

   • Chủ thể thực hiện: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Tuyên Quang, phối hợp với các trung tâm khuyến nông địa phương.
   • Hành động: Xây dựng các mô hình trình diễn và tổ chức các lớp tập huấn thực hành kỹ thuật ghép, cách chọn gốc ghép và xử lý giá thể cho các hộ nông dân và chủ vườn ươm nhỏ lẻ.
   • Target metric: Ít nhất 70% số vườn ươm trên địa bàn huyện Hàm Yên được tiếp cận và áp dụng kỹ thuật mới trong vòng 3 năm.
   • Timeline: Kế hoạch giai đoạn 2024 - 2026.

3. Xây dựng chính sách hỗ trợ phát triển vùng nguyên liệu giống.

   • Chủ thể thực hiện: Ủy ban nhân dân huyện Hàm Yên.
   • Hành động: Quy hoạch và hỗ trợ phát triển các vườn cây đầu dòng cung cấp mắt ghép quýt ngọt không hạt sạch bệnh và vườn ươm gốc ghép bưởi chua đạt chuẩn, đảm bảo nguồn cung vật liệu nhân giống chất lượng cao.
   • Target metric: Đảm bảo cung cấp đủ 100.000 mắt ghép và gốc ghép đạt chuẩn mỗi năm để phục vụ nhu cầu mở rộng diện tích.
   • Timeline: Bắt đầu triển khai từ năm 2025.

4. Tăng cường nghiên cứu và đánh giá dài hạn.

   • Chủ thể thực hiện: Các viện nghiên cứu, trường đại học Nông Lâm.
   • Hành động: Tiếp tục theo dõi các cây giống từ thí nghiệm sau khi trồng ra thực địa để đánh giá ảnh hưởng lâu dài của gốc ghép đến năng suất, chất lượng quả và khả năng chống chịu sâu bệnh.
   • Target metric: Công bố báo cáo đánh giá sau 3-5 năm trồng.
   • Timeline: Giai đoạn 2024 - 2029.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn này là một tài liệu khoa học có giá trị ứng dụng cao, phục vụ cho nhiều nhóm đối tượng khác nhau trong chuỗi giá trị ngành hàng cây có múi.

1. Nhà vườn và nông dân trồng quýt: Đây là đối tượng hưởng lợi trực tiếp nhất. Luận văn cung cấp một "cẩm nang" kỹ thuật chi tiết, giúp họ lựa chọn đúng cây giống, áp dụng đúng phương pháp canh tác ngay từ đầu. Use case: Một nông dân tại Hàm Yên có thể dựa vào kết quả nghiên cứu để yêu cầu vườn ươm cung cấp cây giống ghép trên gốc bưởi chua, đảm bảo tỷ lệ sống sau khi trồng cao và cây sinh trưởng khỏe mạnh, rút ngắn thời gian kiến thiết cơ bản.

2. Chủ vườn ươm và doanh nghiệp sản xuất cây giống: Luận văn là cơ sở để tối ưu hóa quy trình sản xuất. Bằng cách áp dụng công thức "gốc bưởi chua - giá thể trấu hun", các cơ sở này có thể nâng cao hiệu suất sản xuất, giảm tỷ lệ hao hụt và tạo ra sản phẩm cây giống đồng đều, chất lượng cao, từ đó tăng uy tín và lợi nhuận.

3. Cán bộ khuyến nông và kỹ thuật viên nông nghiệp: Tài liệu này cung cấp các dẫn liệu khoa học cụ thể và số liệu đối chứng rõ ràng để họ tự tin tư vấn, hướng dẫn và chuyển giao kỹ thuật cho người dân. Use case: Một cán bộ khuyến nông có thể sử dụng biểu đồ so sánh tỷ lệ xuất vườn trong luận văn để thuyết phục nông dân từ bỏ phương pháp chiết cành truyền thống kém hiệu quả.

4. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Khoa học cây trồng, Nông học: Luận văn là nguồn tài liệu tham khảo giá trị, cung cấp dữ liệu thực nghiệm tại một địa bàn cụ thể. Nó có thể là nền tảng cho các nghiên cứu sâu hơn về tính tương hợp của các tổ hợp ghép khác, hoặc nghiên cứu về ảnh hưởng của dinh dưỡng trong giá thể đến chất lượng cây con.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao gốc ghép bưởi chua lại được khuyến nghị là tốt nhất cho quýt ngọt không hạt? Gốc ghép bưởi chua cho thấy khả năng tương hợp sinh học rất tốt với giống quýt ngọt không hạt. Điều này thể hiện qua tỷ lệ cây sống sau ghép đạt trên 93%, cao hơn hẳn các loại gốc ghép khác. Gốc bưởi chua có bộ rễ khỏe, sinh trưởng nhanh trong vườn ươm, giúp cây non phát triển mạnh mẽ ngay từ giai đoạn đầu.

2. Giá thể trấu hun có ưu điểm gì nổi bật so với xơ dừa? Trấu hun có độ tơi xốp và thoáng khí vượt trội, giúp bộ rễ cây non hô hấp tốt và tránh được tình trạng ngập úng, thối rễ, một vấn đề thường gặp trong vườn ươm. Hơn nữa, trấu hun còn cung cấp thêm khoáng chất vi lượng như silic, giúp thân cây cứng cáp hơn. Trong thí nghiệm, giá thể trấu hun giúp mầm ghép cao hơn gần 10% so với xơ dừa.

3. Áp dụng kỹ thuật ghép mới này có thể cải thiện tỷ lệ thành công bao nhiêu? Việc áp dụng tổ hợp tối ưu (gốc bưởi chua - giá thể trấu hun) có thể nâng tỷ lệ cây giống đạt tiêu chuẩn xuất vườn lên đến 93,33%. Con số này cao hơn khoảng 20-23% so với việc sử dụng các tổ hợp kém hiệu quả hơn như gốc cam 3 lá. Đây là một sự cải thiện mang tính đột phá, giúp giảm đáng kể chi phí và rủi ro trong sản xuất giống.

4. Kỹ thuật nhân giống bằng ghép có phức tạp hơn chiết cành hay gieo hạt không? Kỹ thuật ghép đòi hỏi tay nghề và sự tỉ mỉ cao hơn so với chiết cành hay gieo hạt, nhưng mang lại hiệu quả vượt trội. Cây ghép kết hợp được ưu điểm của cả gốc ghép (bộ rễ khỏe, chống chịu tốt) và cành ghép (chất lượng quả tốt, nhanh cho thu hoạch). Cây từ hạt thường bị phân ly di truyền và lâu ra quả.

5. Quýt ngọt không hạt có thực sự hoàn toàn không có hạt nào không? Theo các tiêu chuẩn quốc tế, một giống quýt được xem là "không hạt" khi số hạt trung bình trong quả rất ít, thường là dưới 5 hạt/quả. Giống quýt ngọt không hạt trong nghiên cứu này đáp ứng tốt tiêu chí đó, mang lại trải nghiệm tốt hơn cho người tiêu dùng và phù hợp cho ngành công nghiệp chế biến nước ép, vốn rất kỵ vị đắng từ hạt.

Kết luận

Nghiên cứu về các biện pháp kỹ thuật nhân giống quýt ngọt không hạt tại Hàm Yên, Tuyên Quang đã đạt được mục tiêu đề ra và mang lại những đóng góp khoa học và thực tiễn quan trọng.

• Xác định tổ hợp tối ưu: Công thức kết hợp giữa gốc ghép bưởi chua (Citrus grandis) và giá thể trấu hun đã được chứng minh là hiệu quả nhất, với tỷ lệ cây đạt tiêu chuẩn xuất vườn lên đến 93,33%.
• Cung cấp dữ liệu định lượng: Luận văn đã cung cấp bộ số liệu chi tiết về ảnh hưởng của từng yếu tố (gốc ghép, giá thể) đến các chỉ tiêu sinh trưởng quan trọng của cây giống quýt.
• Nền tảng cho quy trình chuẩn: Kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học vững chắc để xây dựng và ban hành quy trình nhân giống chuẩn, thay thế các phương pháp truyền thống kém hiệu quả tại địa phương.
• Tiềm năng kinh tế lớn: Việc áp dụng thành công kỹ thuật này sẽ giúp nâng cao chất lượng cây giống, rút ngắn thời gian kiến thiết cơ bản, góp phần tăng năng suất và hiệu quả kinh tế cho người trồng quýt.
• Định hướng nghiên cứu tiếp theo: Cần tiếp tục đánh giá sự sinh trưởng, năng suất và chất lượng quả của các cây giống từ thí nghiệm khi được trồng ngoài thực địa trong dài hạn (3-5 năm) để có cái nhìn toàn diện nhất.

Để khai thác tối đa tiềm năng của giống quýt ngọt không hạt và đưa Hàm Yên trở thành một vùng sản xuất quýt chất lượng cao, việc áp dụng rộng rãi các kết quả của nghiên cứu này là một bước đi chiến lược và cấp thiết. Các nhà quản lý, doanh nghiệp và nông dân được khuyến khích tham khảo luận văn đầy đủ để nắm bắt quy trình chi tiết và ứng dụng vào thực tế sản xuất.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học và cơ sở thực tiễn 1. Cơ sở của sử dụng gốc ghép trong nhân giống cây ăn quả Ghép là sự kết hợp của cơ quan dinh dưỡng của cùng một cây hay là các phần khác nhau của thân, cành của các cây cùng họ, có quan hệ họ hàng gần gũi tạo thành một tổ hợp mới là cây ghép. Khi ghép mô của thân cây hay cây cùng loài gần nhau có thể tiếp hợp với nhau nhờ sự hoạt động của tượng tầng.

Sau này ở cây ghép mới, phần trên mặt đất phát triển từ cành ghép, còn bộ rễ từ gốc ghép. Cây con có thể gồm ba phần: Cành ghép, đoạn nói và gốc ghép (Vũ Công Hậu, 1990) Khi ghép phải áp sát phần tượng tầng của gốc ghép và cành ghép với nhau, trước tiên những tế bào bị thương tổn của hai mặt cắt hình thành lớp ngăn cách màu nâu, sau đó các tế bào nhu mô dưới lớp ngăn cách ấy phân chia rất nhanh, hình thành mô liên hợp giữa cành ghép và gốc ghép, đồng thời lớp ngăn cách dần dần biến mất, các tế bào mới sinh sản của cành ghép và gốc ghép liên hệ với nhau, do đó chất dinh dưỡng của cành ghép chịu ảnh hưởng của tế bào bên cạnh của gốc ghép mà phân hóa thành mô tương tự (Vũ Công Hậu, 2000; Hoàng Ngọc Thuận, 2001) Những tế bào mới sinh của cành ghép tương ứng với mạch dẫn. cứ như thế sẽ làm cho các loại mô tế bào của cành ghép và gốc ghép có mối liên hệ tương ứng và hình thành của một thể cộng sinh mới, cành ghép và gốc ghép có kết hợp chặt chẽ hay không là do sức tiếp hợp và mối liên hệ dẫn truyền của chúng quyết định. Cành ghép và gốc ghép hình thành lớp tiếp hợp càng chặt chẽ, chất dinh dưỡng càng đầy đủ thì sự tiếp hợp càng được củng cố, sự trao đổi giữa chất dinh dưỡng vô cơ của gốc ghép và chất dinh dưỡng hữu cơ của cành ghép càng dễ dàng; hay nói cách khác: khi nhân giống bằng phương pháp ghép người ta cũng lấy được một cành của cây mẹ, nối cành ghép vào cây khác gọi là gốc ghép và cắt bỏ hết những cành lá bên trên của download by : [e-mail] 5 gôc ghép để cho bộ phận rễ của gốc ghép chỉ còn chức năng nuôi sống cành ghép (Phạm Văn Côn, 1997; Vũ Công Hậu, 1990) Sở dĩ cành ghép có thể nối và sống được trên gốc ghép là vì cả cành và gốc ghép đều có mô phân sinh đó là những tế bào non, khi bóc vỏ một phần dính vào với vỏ một phần còn lại phủ trên trục gỗ trắng dưới vỏ.

Khi ghép bằng cành hoặc ghép bằng mắt một phần của mô phân sinh của cành ghép tiếp xúc với một phần của mô phân sinh của gốc ghép và tạo nên một loại mô mới gọi là mô tiếp hợp nhờ đó mà việc trao đổi nhựa giữa cành ghép và gốc ghép diễn ra liên tục và tạo nên một cây ghép hoàn chỉnh (Vũ Công Hậu, 1990; Hoàng Ngọc Thuận và Trần Thế Tục, 1993). Gốc ghép cho cây có múi có ảnh hưởng rất lớn đến sinh trưởng, năng suất và chất lượng sản phẩm cây ăn quả, đặc biệt là khả năng chống chịu với các yếu tố bất lợi của môi trường, cũng như sự gây hại của sâu, bệnh. Do vậy việc sử dụng gốc ghép hợp lý sẽ có tác động tích cực đến chất lượng và tuổi thọ vườn cây. Trong lịch sử nghề làm vườn, hàng loạt giống đã được trồng bằng phương pháp ghép: vải, nhãn, mơ, cam.

ở nước ta từ những năm 60 của thế kỷ trước ở các Nông trường Quốc doanh (Vũ Mạnh Hải, 1995; Vũ Công Hậu, 2000). Nghề trồng cam ở Braxin và một số nước Nam Mỹ một thời điêu đứng về sự tàn phá có tính hủy diệt của bệnh Tristera, nhờ công trình nghiên cứu về gốc ghép chống bệnh và chọn được các tổ hợp ghép, gốc ghép sạch bệnh virus đã phục hồi lại nghề trồng cam ở Braxin. Cơ sở khoa học của phương pháp ghép Ghép là phương pháp nhân giống theo đó người ta lấy từ một hoặc nhiều cây mẹ, giống tốt, đang sinh trưởng, những phần như đoạn cành, khúc rễ, mầm ngủ… rồi nhanh chóng và khéo léo lắp đặt vào vị trí thích hợp trên cây khác gọi là cây gốc ghép; sau đó chăm sóc để phần ghép và gốc ghép liền lại nhau, tạo ra một cây mới. Trong đó, cây gốc ghép thông qua bộ rễ có chức năng lấy dinh dưỡng trong đất để nuôi toàn bộ cây mới, còn phần ghép có chức năng sinh trưởng và tạo ra sản phẩm.

Có các phương pháp ghép cơ bản download by : [e-mail] 6 như sau: Ghép cành, ghép mắt, ghép đỉnh sinh trưởng, ghép rễ… (Đào Thanh Vân và Nguyễn Văn Vượng, 2015) Sự phát triển của khoa học hóa nông nghiệp, công nghệ chất dẻo, sự phát triển công nghệ sinh học, sinh lý thực vật và di truyền học thực vật đã ảnh hưởng rất quan trọng đến sự phát triển của kĩ thuật ghép cây. Hiện nay có thể ghép cây trong ống nghiệm (vi ghép) để tạo nên cây sạch bệnh. Kỹ thuật vi ghép đỉnh sinh trưởng (Microshoot tip grafting) được Murashige áp dụng lần đầu tiên vào năm 1972 sau đó được cải tiến hoàn chỉnh hơn bởi Navarro 1975, 1976, 1980, 1981 và Hong Ji Su 1984. Kỹ thuật vi ghép đỉnh sinh trưởng bao gồm các giai đoạn: chuẩn bị gốc ghép, chuẩn bị đỉnh sinh trưởng, vi ghép nuôi cây trong ống nghiệm và sau đó đem trồng ra vườn ươm, trong nhà lưới (green house).

Khi ghép, bằng những phương pháp nhất định làm cho tượng tầng của gốc ghép và mắt ghép liền với nhau. Sau đó các mô mềm ở chỗ tiếp xúc giữa phần ghép và gốc ghép do tượng tầng sinh ra phân hóa thành các hệ thống mạch dẫn (bó libe và bó mạch gỗ) do đó nhựa nguyên và nhựa luyện lưu thông, cây ghép phát triển bình thường (Nguyễn Văn Luật, 2006). Để ghép thành công, các cây gốc ghép và phân ghép phải có quan hệ họ hàng gần gũi và trong khi ghép bắt buộc tượng tầng của gốc ghép và phần ghép phải tiếp xúc với nhau, nghĩa là các tế bào tượng tầng phải xen kẽ vào nhau. Như vậy, cấu tạo của các lớp tế bào phải tương đồng, sự hoạt động phải đồng pha với nhau.

Ngoài kĩ thuật ghép, điều kiện môi trường, sức sinh trưởng và hình thái của cây cũng là những yếu tố quyết định đến khả năng ghép sống (Dẫn theo Đào Thanh Vân, Ngô Xuân Bình, 2003). Giữa gốc ghép và cành ghép có sức hợp sinh học do có quan hệ ảnh hưởng qua lại với nhau và do đó cũng có hiện tượng bất hòa hợp giữa gốc ghép và phần ghép. Sức hợp sinh học có thể xảy ra không chỉ trong cùng loài, hay trong cùng một giống mà cũng có thể đạt được khi ghép các cây khác nhau cả về bộ và họ thực vật. download by : [e-mail] 7 Phần ghép và gốc ghép có kết hợp chặt chẽ hay không là do sức tiếp hợp và mối quan hệ dẫn truyền của chúng quyết định.

Cây ghép sinh trưởng tốt là nhờ gốc ghép cung cấp nước, muối khoáng và dinh dưỡng vi lượng khác cho các quá trình trao đổi chất trong cây. Phần ghép được duy trì trên mặt đất tạo nên khung tán và bộ lá đóng vai trò chủ yếu trong quá trình quang hợp tạo nên dòng nhựa luyện nuôi cây. Lợi dụng tính cộng sinh này, để tạo nên một cây ghép khỏe thì việc chọn lựa tổ hợp gốc ghép - phần ghép là hết sức quan trọng. Việc chọn được tổ hợp ghép tốt sẽ cho những tác dụng cộng hưởng, việc chọn được tổ hợp ghép không phù hợp sẽ có tác dụng ngược lại (Hoàng Ngọc Thuận, 2001; Trần Thế Tục, 1998).

Có nhiều cây dùng làm gốc ghép cho cây có múi. Ở miền Nam dùng cam mật, chanh Volca. ở miền Bắc dùng bưởi, chấp, quýt và một số gốc ghép mới. Quan hệ qua lại giữa gốc ghép và phần ghép là sâu sắc và toàn diện trong mọi quá trình sinh lý của cây nhưng không thay đổi tính di truyền của nhau.

Về mặt di truyền, phần ghép sao chép đầy đủ đặc tính di truyền của cây mẹ cần nhân giống. Mặc dù sự tác động qua lại giữa gốc ghép và phần ghép sẽ làm cho phần ghép chịu ảnh hưởng ít nhiều của gốc ghép như: tuổi thọ, quá trình phân hóa hoa sớm hay muộn, sinh trưởng mạnh hay yếu, tính chịu hạn, chịu úng, chịu mặn, năng suất và phẩm chất, không di truyền lại cho thế hệ sau…. Gốc ghép càng khỏe, càng thích ứng với điều kiện sinh thái địa phương và tiếp hợp tốt với cành hoặc mắt ghép sẽ cho cá thể ghép có tuổi thọ và sản lượng cao. Đôi khi ta gặp trường hợp sau ghép, nhất là ở vùng lạnh với kiểu ghép mắt, cây ghép thay đổi nhiều về hình thái bên ngoài như lá, hình dạng và chất lượng quả.

Hiện tượng này được giải thích do quá trình đột biến tự nhiên của mắt ghép dưới tác động của các yếu tố bên ngoài, hoàn toàn không phải do tác động tương hỗ giữa gốc ghép và phần ghép tạo nên (Trần Thế Tục, 1998). Hiện nay, trong nhân giống cây có múi thì phương pháp ghép chẻ bên được áp dụng nhiều vì với kiểu ghép này tượng tầng của cành ghép và tượng download by : [e-mail] 8 tầng của gốc ghép được tiếp xúc với diện tích lớn nhất, tạo điều kiện cho việc phân chia tế bào và tiếp hợp mạnh mẽ giữa các bộ phận ghép, dẫn đến tỷ lệ ghép sống, tỷ lệ đạt tiêu chuẩn xuất vườn cao. Cơ sở của sử dụng giá thể trong trồng trọt Giá thể là loại có khả năng giữ nước tương đương với độ thoáng khí. Khả năng giữ nước và độ thoáng khí của giá thể được quyết định bởi những khoảng trống (khe, kẽ) trong nó.

Trong cát mịn có những khoảng trống rất nhỏ, không chứa được nhiều nước và oxi. Ngược lại sỏi thô tạo ra những khoảng trống khá lớn, nhiều không khí nhưng mất nước nhanh (Hoàng Ngọc Thuận, 2001). Giá thể có những đặc điểm giữ nước cũng như thoáng khí, có pH trung tính và có khả năng ổn định pH, thấm nước dễ dàng, bền và có khả năng tái sử dụng hoặc phân hủy ngoài môi trường, nhẹ và rẻ rất thông dụng. Giá thể thì có nhiều loại như xơ dừa, trấu hun, mùn cưa, cát, sỏi vụn (cỡ hạt đậu), đá trân châu,…Có thể dùng đơn lẻ hoặc trộn lại để tận dụng ưu điểm từng loại.

Vì vậy, trồng cây trong giá thể, dinh dưỡng được cung cấp cho cây thông qua phân bón trộn trong giá thể và bón thúc.